DÜNYANIN ƏN YAXŞILARI UĞURA NECƏ NAİL OLDU?

Xüsusi

Jason Jennings-fitretJason Jennings, dünyanın ən müvəffəqiyyətli iş və liderlik qürurlarından biridir. İlk kitabı “Böyük balıq kiçik balığı deyil, cəld balıq yavaş balığı ovlayar” və ikinci kitabı “Az, daha çoxdur” ilə bütün dünyanın özünü tanımasına nail oldu. Onun bazara çıxardığı üçüncü kitabı isə “Böyük düşün, təvazökar davran”dır. O, bu dəfə ən qazanclı şirkətləri hədəf altına alır. Minlərlə şirkət arasından müəyyən etdiyi 9 şirkəti uğurlu edən səbəbləri ortaya qoyur. Beləliklə, Jenningsə görə “Dünyanın ən qazanclı şirkətlərini” zirvəyə aparan 10 təməl strategiya.

Jennings, kitabında yer alan şirkətləri 22 min şirkət arasından seçti. Müəyyən edilmiş kriteriyalara görə də seçmələrdən keçirdi. Ardından sabit şəkildə böyüyən 9 şirkəti təyin etdi. Onların strategiyalarını və sirlərini ortaya çıxardı. Jason Jennings ən yaxşıların 10 sirrini belə izah edir:

1. TƏVAZÖKAR İDARƏÇİLƏR

Tapdığımız ən heyrətləndirici özəlliklərdən biri, sözügedən şirkətlərdəki bütün idarəçilərin, yəni CEO ( Chief Executive Officer ) və bütün idarəçi kadrların olduqca təvazökar insanlar olması idi.Nümayişdən uzaq ofislərdə işləyir,təvazökar evlərdə yaşayır və təvazökar maşınlar idarə edirdilər.
Bir başqa heyrətləndirici ünsür isə evlərində istifadə etdikləri telefonların kontakta qeydli olması idi.Hətta bir CEO ilə bu heyrətimi paylaşdığımda, mənə baxıb belə dedi : “Sadəcə 2 qrup insan məni evdən axtarmaq ehtiyacı hiss edə bilər. Bunlar da həll edə bilmədikləri problemlər üçün işçilərim və müştərilərim. Hər ikisinin də məni axtardıqlarında tapmaqlarını istəyərdim.” Bildiyimiz klassik liderlərin əksinə bu liderlər özlərini öyrədici və yol göstərən olaraq görürlər.

zaman2. ZAMANIN YÜZDƏ ƏLLİSİ MÜŞTƏRİDƏ

9 şirkətin bütün liderləri zamanlarının ən az yüzdə əllisini müştərilərə xərcləyirlər. Onlar vaxtlarının yarısını müştəriləri axtararaq, onların ehtiyaclarını birə-bir təsbit etməklə keçirirlər. Bu da idarəçilərin işin tam qəlbində yer almaqlarını təmin edir. Bazarda nələrin baş verdiyini anında öyrənirlər. İşçilər də liderlərinin özləri kimi və onlarla birlikdə işləməsi ilə daha çox motivasiya olurlar. Halbuki bir çox böyük şirkətlərdə idarəçilər və CEO`lar, insanların onlardan uzaq durması üçün assistentlərlə əhatə olunmuş mərkəz ofislərində otururlar.

3. İŞÇİLƏRƏ GERÇƏK DƏYƏR

Şirkətlərin ortaq özəlliklərindən biri də işçilərinə verdikləri dəyər və bu dəyəri ən yaxşı şəkildə ortaya qoymaqdır. Bu mövzuda həqiqətən çox uğurludurlar. CEO və idarəçilərin mediaya verdikləri müsahibələrdə və ya illik şirkət iclaslarında işçilərini nəzərdə tutaraq “biz bir ailəlik” deyə nitq söyləmələri çox populyardır. Amma bu qətiyyən səmimiyyətsiz və yalan bir ifadədir.
Bizim araşdırdığımız şirkətlər isə işçilərinə gerçək dəyər verir və bunu sözdə deyil, hər şəkildə göstərirlər. Əvvəla işçilərinə, yaratdıqları dəyərin qarşılığını verirlər. Ödənişlər barədə ədalətlidirlər. Doğru insanları əllərində tutmaq və onlardan səmərə almaq üçün əməklərinin qarşılığını ədalətli bir şəkildə verməli olduqlarının fərqindədirlər.
Ən önəmlisi, işçilərinin fikirlərinə dəyər verirlər. Bu şirkətlərdə yüksək eqolar yoxdur. Bu şirkətlərdə fikrin kimdən gəldiyi də önəmli deyil. Önəmli olan sadəcə fikrin yaxşı olmasıdır.

müştəri4. İŞÇİLƏR QƏRAR MEXANİZMASINDA

Bu şirkətlər, işçilərinin qərar mexanizmasının içində yer almaqlarını təmin edirlər. Bu mövzuda sizə bir örnək verim. Koch İndustries, bir çox sektora məsləhətçilik xidməti verən Kansas mərkəzli beynəlxalq bir şirkətdir. Şirkətin illik gəliri 60 milyon dollardır. Koch İndustries`in CEO`su ilə görüşməyə getdiyimdə, “Tanış olmağını istədiyim biri var” deyərək məni 26 yaşındakı gənc bir adamın yanına apardı. Tanış olarkən də, “Beləliklə, bizim 4 milyard dollarlıq adamımız” dedi. İlk əvvəl nə demək bir şey anlamadım və 4 milyard dollarlıq adam deyərkən nə demək istədiyini soruşdum. Qarşılığında bu cavabı verdi: “5 ay əvvəl bizim üçün 4 milyard dollarlıq bir qərar verdi.“ Ofisinə geri dönərkən yolda ona, niyə 26 yaşındakı birinə dörd milyard dollarlıq qərar alma hüququnu verdiyini soruşdum. Bir axmağa baxar kimi mənə baxdı və “Çünki qərar veriləcək mövzuda məndən daha çox bilgisi var” dedi.

5. QAZAN-QAZAN STRATEGİYASI

Şirkətdə hər kəs qazan-qazan mövqeyini yaratmağa çalışır. Heç bir kəs işinin sadəcə məhsul və ya xidmət satmaq olduğunu düşünmür. Şirkət içindəki rollarını, həm işlədikləri şirkət həm də xidmət verdikləri müştərilər üçün qazan-qazan vəziyyəti meydana gətirəcək nəticələr yaratmaq olaraq görürlər. Fikrimcə Oracle, bütün dünyada müştəriləri tərəfindən ən çox nifrət edilən şirkətlərdən biridir. Şirkətin çox ağır işləyən bir çalışma üsulu var. Məhsul və xidmətləri çox tez köhnəlir və bu vəziyyət müştəriləri yenidən məhsul almağa məcbur edir. Kitabda yer alan heç bir şirkətdə belə bir vəziyyətin varlığından söhbət belə gedə bilməz.

6. İŞÇİ VƏ MÜŞTƏRİ İLƏ ÖZƏL BAĞ

Mən San-Fransisko yakınlarında bir neçə min insanın yaşadığı kiçik bir qəsəbədə yaşayıram. Bu qəsəbədən ayrılıb başqa bir yerdə yaşamağı isə əsla düşünmürəm. Bunun səbəbi qəsəbənin gözəlliyi deyil. Mənim o qəsəbədə insanlarla qurduğum bağdır. Bu şirkətlər də işçiləri və müştərilərinə bir cəmiyyətə aid olma duyğusunu yaratmaqda müvəffəqiyyətlidirlər.
Məsələn, Strawer Universiteti , bunu ən uğurlu olaraq edənlərdəndir. Strawer, 30 kampusu və 30 min tələbəsi olan bir universitetdir. Amma hər hansı bir universitet deyildir. Strawerə yalnız 25-45 yaş arası heç universitet oxumamış və artıq universitet diplomu almaq istəyən şəxslər qəbul edilir. Bu şəxlər də adətən işlədikləri üçün, dərslər gecə saatların və həftə sonlarında keçirilir. Universitet, eyni məqsəd və təməldə və eyni şərtlər altında görüşən insanları bir araya gətirdiyi üçün də tələbələri arasında digər universitetlərdəkindən daha fərqli və güclü bir bağ yaranmasını təmin edir.

rəqabət-rəqib7. RƏQİBLƏRİNİN KİM OLACAĞINI BİLİRLƏR

Bu mövzu araşdırmalarımda məni ən çox heyrətləndirən mövzulardan birisidir. Çünki, bütün bu şirkətlər rəqiblərinin kim olacağınıa dəqiqliklə qərar verirlər. Bilirsiniz, bir çox şəxs bir mağaza ya da bir şirkət açar və sonra hər kəslə rəqabət etməyə başlar. Amma bizim araşdırdığımız şirkətlərdə vəziyyət biraz fərqli idi.
Bunu da bir örnəklə açıqlamaq istəyirəm. Kitabdakı şirkətlərdən də biri Petco. Bu şirkət ev heyvanları üçün yemək və lazımi məmulatlar satan bir pərakəndə mağazadır. Amerikada toplam 700 mağazası yerləşməkdədir. Şirkət illər öncə kimlərlə rəqabət etməyəcəyinə qərar verdi. Bunlar da Wal-Mart və baqqallar idi. Əgər Wal-Mart ilə rəqabət etsə idilər, mütləq şəkildə uğursuz olacaqdılar. Eyni şəkildə ev heyvanları üçün yemək satan baqqallar ilə də rəqabət uğursuz olacaqdı. Bu səbəblə də özlərinə xas məhsullar satmağa qərar verdilər. Onların məhsulları həm təzə, həm də bəsləyici olacaqdı. İnsanlar istədikləri miqdarda ala biləcəklərdi.
Petco mağazalarında güvənli məhsullara kiçik qablarda yer verdi. Ev heyvanlarını uşaqları kimi görən qadınlara da istiqamətlənmiş özəl qablar dizayn etdi. Beləliklə, həm sadəcə ucuzluq konsepti üzərində qurulmuş Wal-Martla, həm də məhsulları böyük paketlərdə satan və özəl dizayn qabları olmayan baqqallarla rəqabət etmək məcburiyyətində qalmadı.

8. ÇOX MÖHKƏM RƏQABƏTÇİLƏRDİR

Kitabda yer alan hər bir şirkət gerçəktən rəqabətin sıx yaşandığı bazarlarda fəaliyyət göstərir. Ancaq, az öncə qeyd etdiyim kimi, rəqabətdə kiminlə qarşı-qarşıya gələcəklərinə qərar verirlər. Bugün iş dünyasında getdikcə daha çox tətbiq olunan və mənim çox mənasız gördüyüm bir iş görmə tərzi var. Bir çox şirkətdə bir çox idarəçi və lider bütünlüklə zaman itkisi olan iclaslarda oturub onun üçün strategiyamız nə olacaq, bunun üçün strategiyamız nə olacaq deyə davamlı olaraq qərar almağa çalışırlar. Halbuki bu kitabdakı idarəçi və liderlər belə tətbiqlərə gülürlər və sadəcə müştəri və işçilərini məmnun etməyə çalşırlar.

təşəbbüskar rol9. TƏŞƏBBÜSKAR ROLA SAHİBDİRLƏR

Mən təşəbbüskar kəliməsini bir neçə kəliməylə yan-yana düşünürəm.Yani təşəbbüskar deyincə həmin an bərabərində ağlıma şövq, əyləncə, bağlılıq, həyacan və ümid kəlimələri gəlir. Təşəbbüskar ruhu daşıyanlar sanki bir şeyləri gerçəkləşdirmə məqsədiylə bir araya gələn tanışlarmış kimi.Əslində bizim bu 9 şirkətdə tapdığımız da tam mənasıyla bu təşəbbeskar ruhu idi. Bəziləri yüz ildən daha çox keçmişə sahib olan bu şirkətlərdə biz şövqü, ümidi, həyacanı, bağlılığı və həvəskar ruh deyincə ağla gələn bütün digər ünsürləri tapdıq. Bu şirkətdə işləyənlərin hamısı canı-qəlbdən bir şəkildə orada olmaqdan xoşbəxt idilər.

10. SABİT VƏ DOZASINDA BÖYÜMƏ

Sürətli böyüməyə əsla getmədilər. Bir çoxu böyüdüklərindən daha çox böyüyə bilərdilər, bunu özləri də bilirlər. Lakin onlar daha çox böyüməməyi seçdilər. Bu 9 şirkəti uğura aparan ən önəmli faktoru qətiliklə insanlar meydana gətirir.

SABİT BÖYÜMƏ NECƏ TƏMİN EDİLƏR?

• Öncəliklə təvazökar, işin içində bütünlüklə yer alan liderlər. Davamlı olaraq yeni işlər inkişaf etdirə biləcək bir mühit. Rəqiblərini diqqətlicə seçmək. Gələcəyin liderlərini öz içində yetişdirmək
• Əgər məndən bu şirkətlərin uğurlarını sadə bir şəkildə izah etməm istənsəydi, belə deyərdim: şirkətlərdəki ən üst səviyyə (idarəçilər də daxil) hər kəsin özünü bəsit bir işçi olaraq görməsi bu şirkətlərə uğuru gətirdi.
• Məqsədləri sahildə villa almaq deyil. Hər nə qədər zəngin olsa da, məqsədləri zənginliklərini artırmaq deyil. Yəni, sahildə villa almaq, bahalı bir Mercedes sürmək və 5 min dollarlıq bir Armani dəst geyinmək üçün çalışmırlar.
• Yeniliyə çox açıqdırlar. Bir vaxtlar onların uğurlu olmalarına səbəb olan məhsulu istehsal etmək artıq daha parlaq bir fikir kimi görünmürsə, o məhsuldan rahatlıqla imtina edə bilərlər.
• Heç biri ilk işlərini görmür. 9 şirkətin 9-na da baxdığımızda heç birinin əslində ilk başladıqları işlərdə olmadıqlarını görürük. Bu arada sizinlə paylaşmaq istədiyim bir örnək var. Kitabda yer alan şirkətlərdən biri evli bir cütlük tərəfindən qurulan “Medline”-dir. “Medline” istehsalçı olmalı ikən satın almacı oldu. Cütlük şirkəti qurduqları ilk illərdə xəstəxanada işləyən həkim və tibb bacıları üçün uniforma tikirdilər. Zamanla işi böyütdülər və xəstəxanada istifadə edilməsi üzərinə, yenə uniformadan, yataq çarşaflarına qədər məhsul çeşidlərini yüz minə qədər çıxartdılar. Beləliklə tam bir istehsalçı şirkət halına gəldilər. Bugün isə şirkət fərqli bir yöndə fəaliyyətlərinə davam edir. Artıq uniforma tikib xəstəxana ləvazimatları istehsal etmir, xəstəxanaların bütün satın alma işlərini gerçəkləşdirirlər.

Mənbə: Business Ideas
Hazırladı: Nərmin Heydərova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 11 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

QADINLAR NİYƏ BELƏ HƏSSASDIR?

10419524_678813088894547_7752305841344964411_nSual: Niyə bu qədər həssas və duyarlı olmuşam? Bu həssaslıq nədən yaranıb, hardan qaynaqlanır? Bunu paylaşmaq mümkündürmü?

Oşo: Bütün uşaqlar həssas doğular, olduqca həssas. Lakin, toplum, dünyada həssas insanların olmağını istəməz. O, daş ürəkli insanlar istəyir. O, işçilər istəyir, əsgərlər istəyir. O, ürəyini gözardı edən hər cür “sərt” insanı istəyir. Toplum, professorlar istəyir, intellektuallar istəyir, elm adamları istəyir. Onlar ürəkləri haqqında, öz həssaslıqları haqqında heç nə bilməyənlərdir. Əgər, duyarlı və həssassınızsa, bu, şükür etməli bir şeydir. Bəlkə də, qadın duyarlı və həssas olmaqda kişidən daha bacarıqlıdır. Çünki, qadın əsgər olmayacaq, ondan insanları öldürməsi gözlənilməyəcəkdir. Bir qadın kişidən daha həssasdır. Çünki, toplum, onu önəmli olan hər məsələdən kənar etmişdir, bəlkə də gözardı etmişdir. Beləliklə, şükür ki, kişi canavara çevrilərkən, qadın hələ insan olaraq qala bilmişdir. Kişinin bütün dünyası öldürmək ya da öldürülməkdir. Bütün həyatı, fikri bacardıqca çox silah əldə etməyə yönəlmişdir. Belə görünür ki, II Dünya müharibəsi ona bəs etməyib və III Dünya müharibəsinə hazırlaşır. Unutmayın ki, cəbhədə bir əsgər ölərkən, bir ata ölür, oğul ölür, bir ər ölür. Kişilər döyüşür, bir-birlərini öldürürlər, acısını qadın çəkir. Buna görə də, yüzillər boyu, acı çəkdikcə, üzüntüyə, zövqə, acıya və məmnuniyyətə qarşı daha duyarlı, daha həssas olurlar. Buna görə də, “Niyə bu qədər həssas olmuşam?” deyə soruşmayın. Həssas doğulmusunuz və bu sizin doğuşdan haqqınızdır. Həssas hiss etməyəndə soruşmalısınız ki, mən niyə həssas deyiləm?
Həssaslıq (duyarlılıq), ilahiliyin, ilahi olmağın təbiətidir.
11066562_678804068895449_5563093686225219062_n
Əsrin ən yaxşı yazarlarından biri sayılan, Corc Bernard Şoun hekayəsini sizə danışım. Bir adam, usta, sənətçi, yazıçı Bernard Şoun evinə görüşməyə gələrkən , Bernardın bağçasında o qədər çox gözəl güllər olduğunu görür ki, inana bilmir. Yazıçının evinə çatanda isə otaqda tək bir gül belə olmadığını görüb təəccüblənərək soruşur: “Bağçanda o qədər gözəl çiçəklərin var, demək olar ki, lap bolluqdur, niyə bir azını toplayıb evində güldanlara qoymamısan?” Usta cavab verir: “Mən uşaqları da çox sevirəm, onlar da hər çiçək qədər gözəldirlər, amma evimi bəzəmək üçün başlarını kəsmirəm. Çiçəklər açacaq, yağmurda rəqs edəcəklər, günəşdə, küləkdə… Onlar orda canlıdırlar. Və mən qəssab deyiləm. Mən özüm insan, canlı, həyat qaynağı ola-ola bir çiçəyi kəsə bilmərəm. Və otağımda cəsədlər istəmirəm.”
O haqlı idi. Və o həssas, duyarlı adam idi, həm də çox duyarlı.
“Həssaslığım nə ilə bağlıdır?” deyə soruşursunuz. O, ən içinizdən gələndir. Qıraqda, uzaqda, fərqli bir yerdə qaynaq axtarma. Bu sənin təbiətindir.
11041409_678808432228346_143941481_n
“Həssaslığı paylaşmaq mümkündürmü?” – Təbii ki. İnsanlarla əl sıxışdığınızda bunu görə bilərsiniz, bir ağacın ölü budağı ilə əl sıxışır kimi hiss edərsiniz. Həyat yox, istilik yox, bir enerji yox . Bunu da yaşamış ola bilərsiniz; Elə bir adamla görüşərsən ki, elə bir adama toxunarsan ki, ondan bir enerji axışı olar. Enerjiləriniz arasında bir transfer reallaşar. Bir istilik, bir sevgi. Və bir səmimiyyət hiss edərsiniz. Bax bu tip insanlar, onlarla birlikdə olarkən, demək olar, bəsləndiyinizi, qidalandığınızı hiss edərsiniz. O quru budağa bənzəyən adamlarla oturduğunuzda isə sömürüldüyünüzü, enerjinizin əmildiyini hiss edərsiniz.
Həssaslıq, özünüzə yeni bir səyahətin başlanğıcıdır. Qorxmayın. Siz yüksəyə və daha yüksəyə çıxmağa davam edin. Daha da çox, diqqətli həssas olun. Ümid edirəm, bu sizə insanlığın ən gözəl parlaqlığını gətirəcəkdir.

Müəllif: Oşo
Tərcümə edən: Nərmin Heydərova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +16 (from 16 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

DİL VƏ ONUN FORMALAŞMASI. ANA DİLİ

Qobustan qaya rəsmləri-ana dili-dilin formalaşması

Qobustan qayaüstü rəsmləri.

Dil insan cəmiyyətində elə güclü və mühüm informasiya vasitəsidir ki, keçmişimizi bu günə, bu günümüzü isə sabaha çatdırır. Ahəngdar fonemlər sistemi, geniş lüğət tərkibi, zəngin leksik və qrammatik vasitələrə malik olması, şəkilçi sistemində çox ciddi bir ardıcıllığın formalaşması, söz yaratma prosesində az sözlə çox məna ifadə etmək imkanları, söz sırasında özünəməxsus qanunauyğunluqların mövcudluğu Azərbaycan dilinin ən qədimdən ictimai həyatda böyük nüfuza malik olduğunu təsdiq edir. Çoxəsrlik təkamül yolu keçmiş Azərbaycan dilinin tarixi xalqımızın tarixi qədər qədimdir. Bu dil hazırki inkişaf mərhələsinə birdən-birə çatmamış, çox ciddi təsir və təzyiqlərə məruz qalmışdır. Xalqımız zaman-zaman bir sıra işğalçılarla üz-üzə gəlmiş və bu mənfur qüvvələrə qarşı mübarizə apararaq öz varlığını və dilini mühafizə etməyə nail olmuşdur.
VII əsrdən başlayaraq ərəb, fars və rus işğalçılarının xalqımızı, eləcə də onun dilini tarix meydanında çıxarmaq cəhdi boşa çıxmış, Azərbaycan dili öz saflığını, müstəqilliyini və orijinallığını qoruyub saxlaya bilmişdir.
Klassik mərhələdə bədii əsərlərin dilində ərəb-fars mənşəli sözlər üstünlük təşkil edirdi. Başqa sözlə, ümumxalq danışıq dili ilə yazılı dil arasında xeyli uzaqlaşma, fərqlilik özünü göstərirdi. Ərəb-fars elementlərinin ixtiyari işlənməsi XX əsrin əvvəllərinə qədər davam etmişdir. XIX yüzilliyin birinci yarısında Azərbaycan torpaqlarının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra dilimizə rus sözləri daxil olmağa başlamışdır. Bu isə onsuz da vahid norma əsasında işlənməyən yazılı dilə bir növ pərakəndəlik gətirirdi. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra respublikada ikinci ana dili elan edilən rus dili əslində aparıcı yer tuturdu. Dövlət işləri əsasən rus dilində aparılırdı. Bu dilin əhatəsində Azərbaycan dilinin nüfuzlu bir dil kimi formalaşması və inkişaf etməsi bir sıra maneələrlə rastlaşırdı. Aydın məsələdir ki, heç bir dil yalnız öz milli dil materialı, yalnız öz sözləri, kəlmələri hesabına zənginləşərək inkişaf edə bilməz və dünyada belə bir dil yoxdur. Milli dilin inkişafında, zənginləşməsində və dolğunlaşmasında əcnəbi dillərin müəyyən rol oynadığı şübhəsizdir, lakin xarici dillərdən hansı sözləri və ifadələri ana dilinə gətirmək problemi var ki, bu məsələ xüsusi diqqət tələb edir. Dilə gətirilən sözləri filterdən keçirməli və bu zaman alınma sözlərin təbii olaraq dilimizdə vətəndaşlıq hüququ qazanması  üçün şərait yaradılmalı, hər sözün, ifadənin leksik-semantik və qrammatik məna çalarları, daşıdığı mündəricə yükü nəzərə alınmalıdır.
Son zamanlar istər təhsildə, istərsə də mədəniyyət, ədəbiyyat, musiqi və digər sahələrdə xalqımız xeyli irəli getmiş, daha da inkişaf etmişdir. Bu irəliləyiş özünü dildə də göstərməkdədir. Bir millətin kimliyini təsdiq edən ən başlıca dəlillərdən biri və, bəlkə də, birincisi onun dili və tarixidir. Çox təəssüflər olsun ki, mənliyimizin və kimliyimizin tanıtım sənədi sayılan dilimiz,artıq tam formalaşmış mükəmməl, sabit normalara əsaslanan bir dil olmasına baxmayaraq, bu gün də əcnəbi dillərin təsirindən kənarda qala bilmir. Məhz bu təsirlər dilin söz yaratma imkanlarını məhdudlaşdırır. Dilimizin aktiv və passiv lüğət fondunda kifayət qədər yabançı ünsürlər vardır ki, öz milli sözlərimizdən sayca heç də az deyil, bəlkə də çoxdur. Leksikamıza söz axını hələ də davam etməkdədir. Bu gün Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində köklü dəyişikliklər baş verir. Bu, hər şeydən əvvəl, Azərbaycan dilinin başqa dünya dilləri ilə də birbaşa əlaqələri ilə bağlıdır. Əgər əvvəllər Azərbaycan dilinə sözlər əsasən rus dilindən və rus dili vasitəsilə keçirdisə, indi alınmalar vasitəçi dil olmadan dilimizə keçir. Hazırda mətbuat səhifələrində bol-bol işlənən alınmaların dildə yaşayacağına, işləklik qazanacağına zəmanət vermək olmaz, lakin dildə zərurətdən işlənən sözlər dilin lüğət tərkibinə keçərək sabitləşir. Bu məsələyə münasibətdə ehtiyatlı olmalı, lüzumsuz alınmaların işlənilməsinə yol verilməməlidir.
Dövlətimiz və xalqımız müstəqillik qazandıqdan sonra dilimizi saflaşdırmaq, yad ünsürlərdən təmizləmək istiqamətində bir sıra addımlar atılmışdır. Azərbaycan dilinin struktur təbiətinə uyğun gəlməyən sözlərin milli dil vahidləri ilə əvəzlənməsi nəticəsində onlarla yeni söz işləklik statusu qazanmışdır.
Məsələn: bağımsız (müstəqil), başqan, bilgi, bilgisayar, cangüdən, çağ, çağdaş, çıxmaz, çimərlik, deyim, dönəm, durum, duracaq, duyum, görk, gündəm, saxlac, soyad, soydaş, soyqırım, toplam, toplu (məcmuə), özəl, özəlləşmə, vərəqçə, yayım, yetərsay və s.
Əvvəllər dilimizdə işlənən, bir müddət sonra dilin lüğət tərkibindən çıxarılan, ya da alınma qarşılıqları ilə əvəzlənən çavuş, dürlü, görk, nəsnə, ulu, ulus kimi sözlər də yenidən dilə qaytarılaraq istifədəyə verilmişdir.
Aydın məsələdir ki, dilin lüğət tərkibində mövcud olan alınmaların hamısını dəyişmək, öz sözlərimizlə əvəzləmək mümkün deyil. Əgər süni şəkildə kor-koranə yeni sözlər yaradılarasa, bu da doğru olmaz, çünki bu üsul da özünü lazımı səviyyədə doğrulda bilməyəcək. Bu prosses yalnız təbii yollarla aparıldığı təqdirdə uğurlu nəticələr əldə etmək mümkün olar.

Mahmud Kaşğari-“Divanü-luğat-it-türk”

M. Kaşğari-“Divanü-luğat-it-türk”

Hazırda dilçilik elminin qarşısında duran ən mühüm problemlərdən biri də ana dilimizi qoruyub gələcək nəsillərə ötürmək üçün tarixin qaranlıq səhifələrində qalan yazılı abidələrimizi yenidən tətqiq edib araşdırmaq, tarixən həm Azərbaycan dili, həm də bir sıra türk dilləri üçün ümumişlək sayılan sözlər tapıb yenidən dilə qaytarmaqdır. Belə sözləri zamanla dilimizin aktiv lüğət fonduna daxil etməklə söz yaradıcılığı sahəsində önəmli bir dönüş yaratmalıyıq. Bu proses elə diqqətli aparılmalıdır ki, həm dilimizə xələl gəlməsin, həm də eyni sözlərin qohum türkcələrdə rahat şəkildə anlaşılması təmin olunsun.
Bütün türk xalqları və dilləri üçün ortaq yazı abidələri sayılan Göytürk və uyğur yazılarının, ”Oğuznamə”lərin, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarının, Mahmud Kaşğarinin “Divanü-luğat-it-türk”, Yusif Xas Həcibin “Qutadqu-bilik” əsərlərinin leksik tərkibini araşdırsaq bu gün dilimizdə işlənə biləcək onlarla türk mənşəli söz tapa bilərik. Elə sözlər ki, hal-hazırda həmin sözlərin başqa dillərdən alınan sinonimlərini əvəz edə bilsin. Buna misal olaraq bir neçə nümunə göstərmək istərdim:
arı– təmiz
ayğu – məsləhət (öyüd)
öyüdçü– məsləhətçi
öygü– tərif
bilim – elm
Bilgin, bilgə – alim
Buyuruq – əmr, fərman
bitik – kitab
əsən –salamat (sağlam)
görük – müşahidə, kəşfiyyat
ilsirət – yurdsuz-yuvasız
qoşuq –şeir
mar – məktəb
ötük – xahiş, rica
ölüt – meyit, cənazə
sirət – yetim
tanıq –şahid

Qədim Alban mətni

Qədim Alban mətni

Azərbaycan dilinin söz bazasını, tarixi leksikamızın imkanlarını nəzərə alaraq bu siyahıya istənilən qədər söz əlavə etmək olar. Dilimizin təmizlənməsi üçün ayrıca dövlət proqramına da ehtiyac duyulur. İstər dövlət qurumları, istərsə də dilçi alimlərimiz bu problemə biganə qalmamalıdırlar. Dil qorunmalı, yaşadılmalıdır. Dildə qaydalar da elə təyin olunmalıdır ki, yüz il, min il bundan sonra da informasiya gələcək nəsillərə maneəsiz çatdırıla bilsin və bizdən sonrakılar çətinlik çəkmədən onu anlaya bilsinlər.
Ulu babalarımızdan miras qalmış ən qiymətli milli sərvətimiz olan dilimizi hər bir Azərbaycan vətəndaşı göz bəbəyi kimi qorumalı və daim qayğı ilə əhatə etməlidir.

Müəllif: Nərmin Heydərova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +34 (from 44 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

R.TAQORUN HİKMƏT DOLU POEZİYASINDAN YARPAQLAR

“Yer öz təbəssümlərinin təravətini göz yaşlarında yaşadır.”

Təbiət dəyişir ki, dəyişməsin. İnsan da dəyişməmək üçün dəyişməyin sirrinə vaqif olmalıdır.

“Böyük səhranın bağrı bir ot yarpağının həsrəti ilə yanıb qovrulur. Ot yarpağı isə, xırdaca başını silkəyib, gülə-gülə uçub gedir”.

Burdakı gözəllik, zəriflik və efemerlikdə yaşayır. Ani və əlçatmaz. Onu məhz o cür sevməyi öyrənmək lazımdır, deyir Taqor. Sahiblənmədən. Sevmək və minnətdar olmaq…

“Kim isə gözə görünməyən barmaqları ilə qəlbimin tellərində incə meh kimi suların şırıldayan musiqisini çalır :
Söylə, nələr deyir nitqin, ey Dəniz?
Əbədi müəmma, əbədi sual !
Nə dildə verirsən cavab, ey Səma?
Bircə dil bilirəm: – “Əbədi sükut””

Böyük həqiqəti izah edir süküt.. Böyük hikməti nişan verir narahat dəniz… Görənlər və duyanlar üçün.

“Ey xırdaca ot yarpağı, sənin addımların çox kiçikdir, amma bu addımlarla sən yer üzünü bürüyürsən”.

İnsana elə gəlir ki, o zəif və balacadır. Lakin bu, aldadıcıdır. Ruh, zəif və balacanın içindən pərvazlanır. Balaca otlar və böcəklər tez-tez şairin həmsöhbətinə çevrilir. Çünki onların da balacalığı və zəifliyi yalnız aldanışdır.

“Bir zaman röyada bizə elə gəldi ki, bir-birimizə yadıq; ayılanda, gördük ki, əziz və mehribanıq”.

Müdriklik ayılmadır. Yadlıq bəşərin yuxusundan doğub. Sabah açılınca çəkilib gedəcək.

“Fənərini arxasında gəzdirən adam öz önünə kölgə salır.”

Üzü qaralar var ha! Nurlarına arxa çevirənlərdir.

“Fəlakət sənin qapını döyüb xəbər verir ki, Allahın oyaqdır.”

Fəlakətlər əslində sənin ruhunu yuxulamağa qoymamaq üçündür. Yatma ki, Onun da daim oyaq olduğunu bilənlərdən olasan.

“Qoy məndən elə cüzi bir şey qalsın ki, ona deyə bilim: sən – hər şeysən.”

İnsan təmizlənməyə qorxur. Qorxur ki, bütün varlığı kirə çıxa bilər.
Taqor isə qorxmur. Lap kiçicik bir bir şey qalsın içimdə amma əbədiyyəti xatırlatsın, mənə bəsdir,- deyir.

“Arzuladığım şey, əldə etdiyim şey, qoy heç-puç olub getsin. Mənə yalnız rədd etdiyim, həqarətlə baxdığım şeyləri lütf elə.”

Çünki, həyatım boyu buna əmin oldum: Mən Əlanı seçə bilmirəm. O, adətən, mənim rədd etdiklərimdə yaşayır.

“Yerlə vidalaşdığım dəmdə qoy mənim vida sözlərim bu olsun: bütün gördüklərim misilsizdir.”

Taqorun ən böyük sözü HEYRƏTdir. Heyrətsiz qalıblar insanlar. Ona görə də səadət nə olduğunu bilmirlər. Böyük eşq böyük heyrətdən doğa bilər yalnız. Boş danışıqlar və rituallardan deyil.
Taqor gördüklərini vəsf etməkdən yorulmadı ki!

“Eşqimiz nəğmə kimi sadədir, sevgilim”

Varlıq həqiqətən Onun eşqinin timsalıdır. Dağlar, dərələr, meşələr, çaylar Onun eşqinin nəğmələridir. Və bu nəğmələri ən təmiz qulaqla duymuş adamlardan biri də Taqor olub. Təmizlik və səmimiyyətində onun kimisini tapmaq çox çətindir. Artıq heç nə yoxdur onun nəfəsində. Sanki özü də heç yoxdur. Yalnız Onun nəğmələridir Taqorun bədənini fleyta kimi istifadə edirlər.

” Sərçənin tovuza yazığı gəlir ki, elə ağır quyruğu var.”

Sərçə gözəllliyi görmür, ağır quyruğu görür. Korluq paxıllıqdan və qorxaqlıqdandır. Gözəlliyi yaşatmaq isə zor işdir. Dolayı ilə bunu sərçə də başa düşür.

“Göydə mənim ulduzlarım var. Amma evimdə yanmamış xırdaca çırağıma həsrət çəkirəm.”

Ulduzlar da mənimdir. Amma çırağım yansa, bu, mənim payım olacaq kainata. Mən də nurlandırmış olacam dünyanı.

Hazrıladı: Nərmin Heydərova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +26 (from 26 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

EVLƏNMƏK MƏSƏLƏSİ…

Dünyada hәr şey asandır, amma bircә şey çәtindir. O şey- evlәnmәk.

Bu әyyamda bizdә hәr bir şey aziatski vә yevropeyski olduğuna görә, arvadlarımız da hәmçinin aziatski vә yevropeyskidir. Aziatski, yәni oxumamış arvad almaq çox asan şeydir vә nәticәsi dә qorxulu deyildir. O iş at almaq kimi bir şeydir. Mәsәlәn, sәn istәyirsәn bir at alasan, pulun da var. Gәlirsәn dәllal yanına, o sәnin üçün bir at alır. Sәn dә o atı gәtirib töylәdә bağlayırsan. Bәs oxumamış arvad almaq da buna bәnzәr bir şeydir. Mәsәlәn, sәn arvad almaq istәyirsәn. Anana ya bacına deyirsәn ki, “Get mәnim üçün bir qız al”. Anan ya bacın çarşabını başına salıb gedir, oranı axtarır, buranı axtarır, axırda öz xoşuna gәlәn bir qız seçir. Sәn dә o qızı alırsan. Qız olur sәnin arvadın vә oturub evdә saqqız çeynәyir. İndi bu gün sәn durub, [….] yә gedәsәn vә ya pulunu qumara uduzasan vә ya piyaniskә olasan vә ya matişkә saxlayasan, sәnin arvadın heç vaxt demәz ki, “Ey mәnim sahibim, nә üçün mәn burada dura-dura, sәn pis-pis işlәr görürsәn?” Arvad bu sözü demәz. Amma oxumamış arvadın evinә gedәrsәn, otaq sәliqәsiz, zir-zibil çirk, toz-torpaq…. Süpürәn yox, sünürtdürәn yox. Balış üzü, keçinәcәk, әrin tuman köynәyi sap-sarı…. Yuyan yox, yudurtduran yox. Uşağın üzünü it yalasa doyar…. Tәmizlәyәn yox, tәmizlәtdirәn yox.

Ona görә bizim elm oxumuş vә kamal qazanmış cavanlarımız aziyatski arvad almaq istәmirlәr. Onlar axtarıb yevropeyskisini tapırlar. Qıraxmal taxan cavanlarımız da ki, -onların bir çoxu sövdәgәr oğlanlarıdırlar vә özlәri dә türk dilini matişkәlәrdәn öyrәniblәr -elmli cavanlarımızın bu işini görüb hәvәsә düşürlәr vә deyirlәr ki, “Kәrbәlayı Novruzun oğlu hәrçәnd kurs qurtarıbdır, amma onun heç dövlәti yoxdur, bununla belә gedib bir oxumuş müsәlman qızı aldı. Mәn hәrçәnd kurs qurtarmışam, amma pulum çoxdur, gәrәk mәn dә oxumuş qız alam.

Qıraxmal taxan cavan bu hәvәsә düşüb, özünü verir oxumuşlar cәrgәsinә; deyir, danışır, gülür, cibindәki puldan söhbәt salır, barmağındakı brilyant üzüyü göstәrir vә elmü kәmalını bildirmәk üçün deyir: “On kәrә Mәskovuya getmişәm, iki kәrә Fitilbörkә, bir kәrә dә istәdim Parijә gedim, amma tәk sәbir gәldi”. Qәrәz, bir növlә oxumuş qız alır. Alandan sonra hәvәsi yatır. Axşam durur bir yerә getmәyә, arvad soruşur ki, hara gedirsәn?

Deyir:
– Heç, yoldaşlarımgilә gedirәm.
Arvad deyir:
– Mәn dә gedәcәyәm.

Bu razı olmur ki, orada qumar oynanılacaqdır, şәrab içilәcәkdir. Arvad deyir:
– Elә isә, mәn sәni o cürә yerә qoymaram.
– Qoymazsan?
– Bәli, qoymaram.

Qıraxmal taxan görür ki, xeyir, bu oxumuş arvad xatalı şeydir. Bunun әl-ayağını bağlayacaqdır. Deyir, “vaxsey, mәn özümü әcәb işә saldım….” Fikir edir vә deyir ki, yaxşı, әlbәt, bir gün olar, özümü salaram Mәskovuya.

O gün olur. Cavan gedir Moskvaya vә şәhәrә çatan kimi özünü ölü kimi salır kafe-şantana. Matişkәlәr düzülür bunun dörd әtrafına. Arvad-filan yaddan çıxır. Kef nә kef!… Pul xәzәl kimi sәpәlәnir. Hәr gecә belә, hәr gecә belә….
Amma heyf, iş belә gәtirir ki, bunun oxumuş arvadının student qardaşı vә ya bir qohumu Moskvada olub, cavanın bu hәrәkәtini görür vә deyir ki, filankәs, bu, yaxşı iş deyildir ki, sәn edirsәn. İndiyә qәdәr kef çәkirdin, çünki subay idin. Amma indi sәn evli adamsan, arvadın da oxumuşdur. Belә şeylәri eşidib bilsә, sәndәn inciyәr vә razı olmaz ki, azarlı matişkәlәrdәn sonra gedib onu da azarladasan.

Qıraxmal taxan cavan görür ki, evlәnmәk onun üçün böyük әngәl oldu. Deyir: “Yox, gәrәk, evә qayıdan kimi arvadı çadralayam. Çünki çadrası olsa, danışmaz”. Amma arvad çadraya girmәk istәmir; dava düşür, qalmaqal çıxır, sәs-küy qalxır, axırda baş yarılır. Qәrәz, pis-qis işlәr әmәlә gәlir vә qıraxmal taxan cavan deyir: “O günә bir daş düşәydi ki, mәn oxumuş arvad almaq fikrinә düşdüm. Baisin evi yıxılsın….”

Bәs bundan mәlum olur ki, elm vә kamalı bir qıraxmal taxıb, düşbәrә papaq geymәkdәn ibarәt bilәn cavanlardan ötәri oxumuş arvad almaq “xәtadır”. Mәsәl var ki, zәr qәdrini zәrgәr bilәr.

Müəllif: Üzeyir Hacıbəyov
Hazırladı: Nərmin Heydərova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +20 (from 28 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook