OBSESSIV-KOMPULSIV POZUNTU (OKP)

Xüsusi

OKP- təşviş pozuntusudur, sarışan hallar nevrozu kimi də tanınır.

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (OKP )sarışan fikirlərin (obsessiya) və ya sarışan hərəkətlərin (kompulsiya), daha çox isə onların hər ikisinin mövcudluğu ilə xarakterizə olunan, kəskin stress pozuntusuna və dezadaptasiyaya gətirib çıxaran psixi pozuntudur.

 

Obsessiya- təşviş yaradan, təkrarlanan, arzuolunmaz düşüncələr;
Kompulsiya- obsessiv düşüncələrin qarşısını almaq, həyəcanını azaltmaq üçün təkrarlanan davranışlar;
OKP-nin yaranma səbəbi beynin ön payı (frontal korteks) fəaliyyətinin struktur və ya funksional dəyişiklikləri ola bilər. Beynin bu hissəsi insan davranışında təkrarlanan hərəkətlərə, rituallara cavabdehdir. Təkrarlanan hərəkətlərdən asılılığın inkişafı ilə bağlı patologiya məhz burada lokallaşır. Bu sahə emosiya, həyəcan, düşüncə və meylliliyə cavab verən hissə ilə əlaqələnir. Beləliklə də, OKP- ni yaradan şəbəkə əmələ gəlir. Bu səbəb FMRT (funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası ) müayinəsi zamanı aşkara çıxa bilər.
Əsasən 20-30 yaşlarda ortaya çıxır, 35 yaşdan sonra az hallarda yaranır. Lakin uşaqlarda da rast gəlinir. 1-4 % uşaqlarda OKP-yə təsadüf olunur.

Obsessiv-kompulsiv pozuntunun risk amilləri:

  • İrsiyyətində OKP-nin və tik pozuntunun olması;
  • Qeyri- kafi həyat şəraiti;
  • Dini, cinsi, gigiyena sahəsində uyğunlaşa bilməyən mövqenin formalaşması ilə əlaqədar yaranan mədəni-sosial amillər;
  • Neqativ emosionallıq;
  • Uşaqlıqda baş verən fiziki və cinsi zorakılıq;
  • İnfeksiyadan sonra yaranmış avtoimmun sindrom;
    Geniş yayılmış obsessiya əlamətləri:
  • İnfeksiya və mikroba yoluxmaqdan qorxma
  • Başqasına zərər verməkdən qoxma
  • Yanlış edəcəyindən qorxma
  • Rəzil olmaqdan və ya sosial cəhətdən qəbul edilməyən davranışları etməkdən qorxma
  • Şeytani və ya günahkar düşüncələrdən qorxma
  • Simmetriya, nizam, qüsursuzluq ehtiyacı
  • Həddən artıq şübhə və davamlı güvən ehtiyacı
    Geniş yayılmış kompulsiya əlamətləri:
  • Təkrar-təkrar yuyunma, duş alma və əllərini yuma
  • Əllə görüşməyi və ya qapı dəstəyinə toxunmağı rədd etmə
  • Dəfələrlə qapını, qazı, suyubağladığını yoxlama
  • Gündəlik işlər görərkən daxilən və ya yüksək səslə davamlı sayma
  • Davamlı nələrisə simmetrik şəkildə sıralama
  • Müəyyən bir sıraya görə yemək yemə
  • Əsasən rahatsız edici olan, ağıldan çıxmayan və yuxunu qaçıran sözlərə, görüntülərə, düşüncələrə ilişib qalma
  • Müəyyən kəlmələri, cümlələri və ya duaları təkrarlama
  • İşləri müəyyən bir sayda etmə ehtiyacı
  • Dəyəri olmayan şeyləri toplama və saxlama
    OKP zamanı medikomentoz müalicə  və psixoterapiyadan istifadə edilir.

    Müəllif: Rübabə Mərdanova

Beyenmeler
1   0  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +1 (from 1 vote)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az idarəçisi. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

POSTTRAVMATİK STRESS POZUNTUSU (PTSP)

Xüsusi

I dünya müharibəsindən sonra tanınan bir pozuntudur. Vyetnamdan Amerikaya qayıdan əsgərlərdə müşahidə edilmiş və çox sayda araşdırma, kitab, film mövzusu olmuşdur. PTSP çox sayda insanda yanaşı problemlərlə müşahidə olunur. Bunlardan ən sıx görülən depressiyadır. Həmçinin müxtəlif təşviş pozuntuları, alkoqol və narkotik istifadəsi də izlənə bilər.
Cəmiyyətdə çox insan psixoloji travma alır, lakin onlardan müəyyən bir qismdə PTSP yaranır. Qadınlarda kişilərə nisbətən 2-3 dəfə daha artıq görülür. Keçmişdə travmatik hadisələr yaşayanlar, travmanı şiddətli yaşayanlar, qadınlar, müxtəlif psixoloji və fizioloji problemi olanlar risk qrupuna daxildirlər.
Qaçınma, hadisə olmamış kimi davranma vəziyyəti yaxşılaşdırmır;
Zaman hadisəni tamamən unutdurmur;
PTSP yaşayan hər 5-6 insandan birində əlamətlər uzun müddət, hətta illərlə davam edə bilir.

Posttravmatik stress pozuntusunun əlamətləri:

  • Yuxusuzluq;
  • Kabus görmə,
  • Hadisə ilə bağlı anların tez-tez xatırlanması;
  • Davamlı olaraq hadisənin təkrarlanacağı qorxusu və bu səbəbdən özünü tikan üstündə hiss etmə;
  • Tez əsəbləşmə;
  • Gələcəklə bağlı planların olmaması;
  • Yadlaşma, başqaları məni, yaşadıqlarımı anlamır düşüncəsində olmaq;
  • Hadisəni xatırladan hər şeydən narahat olmaq və qaçmaq;
  • PTSP həm dərman, həm psixoloji müdaxilə tələb edir. Yardım almağa çalışanlar problemi daha tez aradan qaldıra bilir.
    Kömək almaq üçün maneələr:
    İnsanlardan ümidi üzmək;
    Problemin özündən qaynaqlandığını düşünmək;
    Hadisəni xatırlamaqdan çəkinmək;
    Yardım almaq istəməmək;
    Bunlar həm də xəstəliyin əsas əlamətlərindəndir.
    Maddi imkanın aşağı olması da kömək almaq üçün bir maneədir.
    Müalicəsi:
    Nəzərə alınmalıdır ki, uşaqlar daha çox yuxu pozuntusundan şikayət edir. Xatırlama, çəkinmə simptomları demək olar ki, müşahidə olunmur. Uşaqlarla proyektiv metidikalar, art terapiya, qum terapiya, nağıl terapiya, nəfəs çalışmaları, əzələ relaksasiyaları kimi üsullardan istifadə etməklə diaqnostika və korreksiya işləri aparmaq olar.
    Yeniyetmələrdə travma-fokuslu koqnitiv-davranış terapiyasından istifadə olunur.
    Diğər təşviş pozuntuları zamanı da medikomentoz müalicə ilə yanaşı, psixoterapevtik üsullardan- KBT, interpersonal terapiyaya üstünlük verilir.
    KBT zamanı müraciət edən insanın neqativ düşüncələri aşkara çıxarılır, onların yanlış olmasını dərk etməkdə ona kömək edilir. Bu düşüncələrə bağlı irrosional davranışlar aradan qaldırılır. Həftədə 1 dəfə olmaqla 12-20 seans aparılır.
    Hal-hazırda karantin müddətinin uzanması PTSP-nin simptomlarının artmasına səbəb olur.

    Müəllif: Rübabə Mərdanova

Beyenmeler
1   0  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: 0 (from 0 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az idarəçisi. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

PSİXOLOJİ TRAVMA VƏ İNSAN HƏYATI

Xüsusi

İnsanı həddən artıq qorxudan, dəhşət içində saxlayan, çarəsiz vəziyyətə salan, çox zaman gözlənilmədən baş verən, qeyri-adi hadisələrin təsirinə psixoloji travma deyirik.
Həyatımızda istəmədiyimiz çox hadisələr baş verir, amma hamısı psixoloji travma yaratmır. Psixoloji travma yaradan hadisələr aşağıdakılardır:
Müharibə, partlayışlar;
Fəlakətlər (zəlzələ, sel, ildırım, yanğın);
Məişət zorakılığı (ailədaxili şiddət);
Uşaq zorakılığı;
Qəza;
Araşdırmalara görə, hər iki insandan biri həyatında bir dəfə də olsa, bu cür hadisələrlə qarşılaşır. Psixoloji travmadan sonra ən çox yaranan xəstəlik depressiya və posttravmatik stress pozuntusudur.

Psixoloji travma fiziki və psixoloji bütövlüyümüzə zərbə vuran hadisədir.
Travma yaradacaq hadısə baş verəndən qısa müddət sonra müxtəlif fiziki simptomlar özünü göstərir və bu dövr 2-3gün davam edir.

Kəskin stress reaksiyası hadisəyə verilən normal reaksiyadır, hadisə baş verdikdən sonra əlamətlər 2-3 gün ərzində yox olub gedir, əsasən tibbi müdaxilə tələb etmir.

Fiziki simptomlar ürək sıxılması, ürəkbulanma, baş ağrısı, sinə ağrısı, iştahın artması, ya da azalması, həssaslıq, yorğunluq, nəfəs darlığı və s. ola bilir.
Emosional reaksiyalar öncə şok yaşamaqla özünü göstərir. Daha sonra kədər, təşviş, narahatlıq, ümidsizlik, aqressivlik, çarəsizlik büruzə verir.
Yuxu və qida pozuntusu, özünə qapanma, asosiallıq, alkoqola meyl və s. davranışlar travmaya verilən reaksiyalardır.
Travma qarşısında hər bir fərd eyni reaksiya vermir. İnsanın keçmiş təcrübələri, stressə qarşı dözümlülüyü, travmatik hadisəyə verdiyi məna, genetik quruluşu, mübarizə qabiliyyəti travmaya təsir edən amillərdir. Həmçinin hadisənin şiddətindən asılı olaraq travmanın şiddətinin müəyyən etmək olar. Zəlzələdə dağıntılar altında qalan, yaxınını itirən insanın aldığı travma, hadisəni kənardan izləyənə nisbətən daha güclü olur. Müharibə bölgəsində, hər gün atışmanın şahidi olan, gözləriylə yaralanan, ölən insanları görən biri, müharibəni mətbuatdan izləyən birindən daha çox stress geçirir və travmaya məruz qalır.
Travma müxtəlif psixiatrik xəstəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər. Əgər əlamətlər 2-3 həftə ərzində tədricən azalıb keçmirsə, mütəxəssisə müraciət etmək lazımdır.

Müəllif: Rübabə Mərdanova

Beyenmeler
0   0  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +1 (from 1 vote)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az idarəçisi. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

OYUN TERAPİYA: “BƏDƏNİMDƏ DUYĞULAR XƏRİTƏSİ”

Xüsusi

Uşaqlıq dövrünün əsas fəaliyyət növü oyundur. Oyun prosesində uşaq ətraf aləmi tanıyır, təcrübə toplayır. Hələ körpəlik dövründə körpələrin yaşlılarla ünsiyyət prosesində artıq rollu oyunların əsası qoyulur. Oyun təkcə maraqlı olduğu üçün deyil, eyni zamanda uşağın psixi inkişafında keyfiyyətli dəyişikliklər yaratdığı üçün əsas fəaliyyət növüdür. 
Uşaqlar öz qurduqları oyunları yaşıdlarıyla, bəzən valideyn­ləri ilə, bəzən də tək oynayırlar. Aşağıda qeyd etdiyim oyun isə valideyn–övlad münasibətlərini mərkəzdə tutan, uşaq psixoterapiyası, oyun terapiyası texnikaları ilə zəngin, hər bir valideynin övladı ilə rahat şəkildə keçirəbiləcəyi və müsbət nəticəsi olan oyundur.

Bu tip oyunlar mənlik şüuru, şüurlu olaraq fərqində olmaq, özgüvən, hislərin inkişafı, ünsiyyət bacarıqları, ümumiyyətlə, bacarıqların inkişafı üçün olduqca faydalıdır.

“Bədənimdə duyğular xəritəsi”

 Yaş qrupu: 5-10 yaş

Materiallar: Böyük bir divar kağızı, rəngli qələmlər, duyğu stikerləri, ulduzlar, rəngli duymələr

Uşağınızı oyun üçün yanınıza dəvət edin.

Böyük kağızı yerə sərin və uşaqdan kağızın üzərinə uzanmasını istəyin. Kağızın üzərində kənarlardan uşağın bədən şəklini çəkin. Uşaq qalxdıqda böyük boy bir kağızda onun şəklini görəcəksiniz.

Uşağa aşağıdakı açıqlamanı verin.

“İndi səninlə duyğularımız və bədənimiz haqqında bir söhbət edəcəyik. Hər birimizin daxilində duyğular var. Bəzən xoşbəxtlik, bəzən kədər, bəzən əsəb, bəzən qorxu yaşayırıq. Həm xoş, həm də bizi narahat edən duyğuların olması normaldır. İndi mən sənə bir hadisə söyləyəcəyəm və sən o anda nə hiss etdiyini, hansı duyğunu yaşadığını tapacaqsan” cümləsiylə aşağıdakı dialoqa bənzəyən söhbətlərlə uşaq yönləndirilir.

Valideyn: Atan gələrkən sənə çox sevdiyin bir hədiyyə aldı (onun ən sevdiyi şeyin adını deyin)

Uşaq:  Sevinc, xoşbəxtlik

Valideyn:  Afərin! İndi bu xoşbəxtlik duyğusu bədənində hardadır, onu tapaq.

Uşaq: Mənə elə gəlir ki, ürəyimin ətrafında

Valideyn: Səncə hansı rəngdədir?

Uşaq: Çəhrayı

Valideyn: Gəl indi qəlbinə xoşbəxtlik anladan stikerlər yapışdıraq, sonra onları çəhrayı ilə rəngləyək.

Aşağıdakı fərqli vəziyyətlər yenə eyni şəkildə uşağa söylənilir və duyğunu tapmaq uşağa tapşırılır.

*Ən sevdiyin oyuncağın qırıldı.

*Atan bir həftəlik iş üçün uzaq şəhərə gedir.

*Qardaşın oyununu pozdu.

*Dostların səni oyundan çıxardılar.

*Ən sevdiyin cizgi filmini izləyərkən işıqlar söndü.

*Anan və atan dalaşırlar.

*Gecə oyandın və qulağına taqqıltı səsi gəldi.

*Məktəbdə elə gözəl davranış etdin ki, başqalarının incitdiyi bir dostunu qorudun və müəllim bu davranışını çox bəyəndi.

Uşaq öz bədəninin üzərində  duyğularını tanıyıb, aşkara çıxarıb yerləşdirdikcə daxildəki duyğular xaricə çıxır. Və valideyn övladının duyğuları haqqında danışması üçün şərait yaradır. Hər bir vəziyyət söyləndikdən sonra uşağın duyğularını, ağlından keçənləri söyləməsinə imkan verilir.

Bu çalışmanı normal A4 ölçüsündə bir kağızda, bir bədən fiquru üzərində də çalışa bilərsiniz.

Çalışmanın sonunda duyğularınızı paylaşmanız çox vacibdir.

“Bütün duyğularımız bizim bir parçamız, hamısı bizə daxilimizdə nələr baş verdiyini söyləyir. Nələrə sıxıldığımızı, nələrə kədərləndiyimizi fərqləndirməmizə şərait yaradır. Duyğularımızı fərq etdikcə, bədənimizdə nələr baş verdiyinin fərqinə varırıq. Qorxduğumuzda bədənimizdə harda qorxunu yaşadığımızın fərqində olduqca, qorxu axıb gedəcəkdir”.

“Hər uşağın öz dünyası” kitabından
Müəllif: Rübabə Mərdanova

Beyenmeler
1   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +1 (from 1 vote)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az idarəçisi. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

NAĞIL TERAPİYA: “Küsəyən fil balası”

Xüsusi

Psixoterapiyada nağıl terapiya istiqaməti var. Terapiya- müalicə deməkdir. Nağılların müalicəvi xüsusiyyəti  var. Nağıl vasitəsiylə qorxu, fobiya, aqressiya, özgüvən əksikliyi, müxtəlif davranış pozuntuları, ailə daxili münasibətlər, boşanma ilə bağlı yaranan problemləri aradan qaldırmaq mümkündür. Uşaqlara öyüd-nəsihət vermək əksər hallarda nəticə vermir. Nağılda isə toxunduğumuz problem, onun aradan qaldırılması həm şüurlu, həm şüuraltı təsirlə baş verir.

Aşağıdakı nağılı özgüvən korreksiyasında istifadə edə bilərsiniz.

 

Küsəyən fil balası

Biri vardı, biri yoxdu. Balaca, utancaq, ağlağan bir fil balası vardı. Fil balası anası ilə birlikdə gəzər, anası evə dönən kimi də evə gələrdi. Anası həmişə balaca filə deyirdi ki, bir az təklikdə gəzsin, özü kimi balaca heyvanlarla dost olsun, onlarla oyunlar oynasın. Fil balası isə yeni dost tapmağa, onlarla oynamağa utanırdı.

Bir dəfə bala fil həmişəki kimi təklikdə oynayırdı. Yaxınlıqda dovşan, dələ, meymun, çaqqal balaları da oynayırdılar. Fil balası anasının söylədiyi kimi bu heyvanlara yaxınlaşmaq, onlarla dostlaşmaq istəyirdi. Amma çox utanırdı. Cəsarətini toplayıb yaxınlaşmaq istəyirdi ki, çaqqal balası əvvəlcə ona baxdı, sonra da dostlarına baxdı və gülməyə başladı. Çaqqalın dediklərindən belə başa düşdü ki, fil balasının xortumu ona qəribə görünüb. O biri dostları çaqqal balasına deyirdilər:

-Axı niyə gülürsən? Görmürsən, o sənin sözlərini eşitdi, hətta bizə tərəf gəlmək istəyirdi, amma yolunu dəyişdi.

Doğurdan da fil balası çox kövrəlmişdi. Ağlaya-ağlaya evlərinə gəlib çatdı. Güzgünün qarşısında dayandı. Diqqətlə xortumuna baxdı. İndi gözündə ən çirkin heyvan özü idi. “Axı mən niyə belə çirkinəm? Bu xortum mənim nəyimə lazımdır? Gör necə də böyükdür” deyə-deyə ağlayırdı.

Bu vaxt yem dalınca getmiş anası qapıdan içəri girdi. Balaca filin hönkürə-hönkürə ağladığını görüb çox həyəcanlandı. Əlin­dəkiləri bir tərəfə qoyub balasını qucaqladı.

-Sənə nə olub mənim gözəl balam, niyə ağlayırsan?

-Mənə gözəl deyirsən? Axı mən çox çirkinəm. Uzun, eybəcər xortumum var. Mən çox gülməliyəm.

Ana fil hələ də nə baş verdiyini anlamırdı.

-Yaxşı, sakitləş, bax, sənə ən sevdiyin otlardan gətirmişəm deyib, balasını sakitləşdirdi.

Yeməyini yeyib qurtardıqdan sonra anası onun kürəyini sığallaya-sığallaya mahnı oxumağa başladı. Sonra astadan soruş­du:

-Bayaq xətrinə kim dəymişdi, mənim balam?

-Çaqqal balası mənim xortumuma gülürdü. Ancaq onda günah yoxdu, mən çox eybəcərəm.

-Hə, deməli, sən xortumunu bəyənmirsən? Bəs biz nə edə bilərik?

Ana fil balasının gözlərinə baxaraq sözlərinə davam etdi.

-Xortum biz filləri başqa heyvanlardan fərqləndirir. Biz xortumumuzla çox miqdarda  su götürə bilir, qoxuları hiss edirik. Susuz bir yerdə olduqda xortumumuz uzaq məsafədə su qoxusunu alır və bizi ora götürür. İndiyə qədər xortumsuz bir fil də dünyaya gəlməyib. Hər heyvan növünün özünəməxsus olan, onu başqa heyvanlardan fərqləndirən cəhətləri var.

Anasının sözlərii bala fili sakitləşdirmişdi.

-Bəs mən xortumumla hansı yaxşı iş görə bilərəm ?-deyə fil balası soruşdu.

Susuzluqdan yanan gülləri sulaya bilərsən- deyə anası cavab verdi.

Bala filin əhvalı xeyli yaxşılaşmışdı, güzgüyə baxıb, özünə xoş sözlər deyirdi.

Səhəri gün günəş çıxar-çıxmaz bala fil xortumuna su alıb gülləri, ağacları sulamağa başladı. Bu kənardan ona baxan balaca heyvanların çox xoşuna gəldi. İndi onlar da bir xortumları olsun istəyirdilər. Çaqqal balası dünənki hərəkətinə görə çox peşman olmuşdu. Onlar fil balasına yaxınlaşaraq, birllikdə oynamaq istədiklərini bildirdilər. O buna sevinmişdi. Hətta zarafatyana  xortumuna su alıb, balacaları sulamağa başladı. Onlar buna sevinir, atılıb-düşürdülər.

Fil balası artıq anlamışdı ki, fərqli olmaq heç də pis olmaq deyil.

“Hər uşağın öz dünyası” kitabından
Müəllif: Rübabə Mərdanova

Beyenmeler
0   0  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az idarəçisi. Psixoloq.

- Sayt ünvanı