DİQQƏT DEFİSİTİ VƏ HİPERAKTİVLİK SİNDROMU

Xüsusi

Diqqət defisiti və hiperaktivlik sindromu (DDHS)

Uşaqlar böyüklərə nisbətdə daha enerjili və hərəkətlidirlər. Aktivliyinə görə də hər bir uşaq digərindən fərqlənir. Lakin hiperaktivlik bu aktivlikdən tamamilə fərqli bir haldır. Valideynlər  əlamətləri dəqiq müəyyən etmədən övladlarını bu adla etiketləyirlər. Bəziləri hiperaktivliyi hətta sevinirmiş kimi, bəziləri bir qəbahət varmış kimi qəbul edir.
Bəs DDHS nədir?
Uşaqda həm nəzərə çarpacaq dərəcədə diqqət əksikliyi, həm normadan artıq hərəkətlilik, həm də impulsiv (düşünülməmiş) davranışlar özünü göstərirsə, bu sindromun olmasından şübhə etmək olar. Şübhələri əsaslandırmaq üçün öncə həkimə müraciət etmək lazımdır. Çünki bəzi hallarda hiperaktivlik beyində mikro dəyişikliklər, dofomin istehsalındakı problemlərlə bağlı ola bilir. Həkim diaqnozundan sonra isə müalicə ilə yanaşı psixoloqun da uşaqla iş aparması vacibdir.
Hiperaktivlik həmişə hərəkətliliklə müşahidə olunmur. Hiperaktivliyin üç tipi var:
-diqqət əksikliyinin öndə olduğu
-hiperaktivliyin öndə olduğu
-hər ikisinin bir arada olduğu
Əksər hallarda diqqət əksikliyi olub, hərəkətli olmayan uşaqların problemi arxa planda qalır.
Hiperaktivlərin ən sıx məşğuliyyəti televiziya izləmək, kompyuter və telefonlarda oyun oynamaqdır. Valideynlər məhz bunu əsas gətirərək bildirirlər ki, mənim övladım saatlarla cizgi filmi izləyir, onun diqqət problemi ola bilməz. Lakin bildirmək istəyirəm ki, TV və ya kompyuter izləyən zaman diqqətin aktiv şəkildə cəmlənməsinə ehtiyac olmur. Burada passiv diqqət üstünlük təşkil edir. Uşağın diqqət problemi isə məktəbə başlayarkən özünü büruzə verir.
Hiperaktivlik diaqnozu 6 yaşa qədər qoyulmalıdır.  Nə qədər erkən müdaxilə edilərsə, çətinliklər bir o qədər tez aradan qalxar.

 

Hiperaktiv uşaqların valideynləri nələri bilməlidirlər:

-Bu uşaqlar qaydaları, rituala çevrilmiş gündəlik işləri daha asan qəbul edirlər. Çalışmaq lazımdır ki, yemək, yatmaq, hansısa məşğələni həyata keçirmək vaxtı hər gün eyni saata təsadüf etsin.

-Hiperaktivlərin hədsiz hərəkətli olması, danışqan olması onlara qarşı valideynin aqressiv davranış göstərməsinə səbəb olur. Onlar çox zaman etdikləri səhvi anlayır, öz yaramazlıqlarından yorulurlar, lakin qarşısını ala bilmirlər. Buna görə onları yaxşı davranışlarına görə mükafatlandırmaq, sevgi göstərmək, anladığınızı hiss etdirmək müsbət nəticə verəcək. Çox tənqid olunan uşaqların özgüvəni zədələnir, davranışları isə daha da dözülməz olur.

-DDHS bir zəka problemi deyil. Lakin müdaxilə edilmədikdə ən zəkalı uşaq da məhz diqqət dağınıqlığı və hərəkətlilik səbəbindən yaşıdlarından geri qala bilər.
Bu zaman valideyn və müəllim yanaşması olduqca vacibdir. Davamlı tənqid edilmək, cəzalandırılmaq bu uşaqlara mənfi təsirdən başqa bir şey deyil.Onların qabiliyyətlərini ortaya çıxarmaq üçün həssas yanaşmağınız tövsiyə olunur.

– O uşaqlar ki, xoşbəxt mühitdə böyüyür, valideyn övladının yaxşı cəhətlərini, mənfi cəhətlərdən daha çox görür və qiymətləndirir, o ailələrdə uşaqlar sevimli, gülərüz olur. Belə olduqda ətrafdakılar uşağın hərəkətlərindən bezmir.

-Tünd xasiyyətli, aqressiv hiperaktivlər isə tutarlı, qaydaları olan ailədə böyümədiyini göstərir. Valideyn uşağı qaydalarla böyüdə bilmirsə, bu gün tətbiq etdiyi qaydanı sabah tutarlılıq göstərmədən, uşağın israrı ilə pozursa, belə uşaqlar inadkar , tərs davranışlar göstərir.

-Bu uşaqların, tərkibində qatqı maddələri olan qidalarla qidalanmasına şərait yaratmayın. Bu qidalar davranış pozuntularının artmasına səbəb olur.
-Çox zaman hiperaktivlərdə yuxu və qidalanma probleminə rast gəlinir. Yuxusuz qalmalarına, rejimsiz qidalanmalarına imkan verməyin;

-Onları digər yaşıdlarıyla müqayisə edərək rəqabətə məcbur etməyin;

– Onun özünə güvənməsinə şərait yaradın və yaşına uyğun davranın;

-Davranışları ilə bağlı mükafat və cəzalandırmanı ləngitmədən, dərhal tətbiq edin. Uğurlarını alqışlayın. Müsbət davranışlarını balla qiymətləndirərək, müəyyən etdiyiniz saya çatanda hədiyyə ala, gəzintiyə apara bilərsiniz.

-“Yox”, “Olmaz” sözlərindən mümkün qədər istifadə etməyin. Daha çox “Hə” deyin.

-Fiziki cəza verməyin. Sizdən qorxmasın, ona dəstək olduğunuzu hiss etsin. Başqalarının yanında pis cəhətlərindən danışıb, onu danlamayın.

-Telefon, kompüter, televizordan uzaq tutun.

-Uzun çalışmalar verməyin. Hətta oyunların da müddəti uzun olmasın. Tarşırıqların qısa müddətə bir-birini əvəz etməsinə çalışmaq lazımdır. Bu diqqətin yenidən mərkəzləşməsinə kömək edəcək.

Hiperaktivlərin özgüvənini artırmaq üçün nə etmək olar?

-Ona düşüncə və duyğularını ifadə etməsi üçün şərait yaradın: “Nə düşünürsən?”, “Necə hiss edirsən?”;
-Tez-tez söz haqqı verin;
-Danışarkən göz təması qurun, aktiv dinləməklə fikrinə dəyər verdiyinizi hiss etdirin, bununla onu cəsarətləndirin;
-Müsbət davranışlarını qiymətləndirin, uğursuzluqlarını böyütməyin;
-Yaşına uyğun tapşırıqlar verin və tapşırıqları yerinə yetirərkən təqdir edin;
-Onu qorxu və təşvişlərinə görə məzəmmət etməyin;
-Başqalarının yanında qüsurlarını üzünə vurmayın, həddən artıq tənqidçi olmaqdan və günahlandırmaqdan uzaq olun;
-Yanış davranışları ilə bağlı söhbətlər aparın və doğru olanları göstərin;
-Onu sevdiyinizi tez-tez söyləyin, ailənin vacib üzvü olduğunu hiss etdirin;
-Ondan gözləntiləriniz həddən artıq olmasın;

Müəllif:  Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

KÖHNƏLMƏ…

Xüsusi

Yeni olan hər nə varsa, marağımıza səbəb olar, diqqətimizi çəkər, enerjimizi alar. Bu marağın müşaiyətində müxtəlif təlabatlar formalaşar. Yeni olanı tanımaq, yaxınlaşmaq, bələd olmaq. Maraq o qədər güc gələr ki, sirli tərəf qalsın istəmərik, bacardıqca mənimsəyərik.
Qəbula balaca bir oğlan gəlmişdi. Aktiv uşaqdı, hərəkətli oyunlara daha çox yer verdik. Bu onun xoşuna gəlmişdi.
-Həmişə mənimlə belə oynayarsan?-dedi.
-Əlbəttə, oynayaram -deyə cavab verdim.
-Lap köhnəlsəm də hirslənməzsən?
O gündən bu “köhnəlmək” sözü beynimdə o qədər düşüncələrə səbəb olub ki…
Köhnə- istifadə müddəti bitmiş, yararlılığını itirmiş, heç kimə lazım olmayan…
“Planlı köhnəlmə”ni də xatırladım.

Doğurdan da biz təzə olan, yenilik hiss etdiyimiz hər şeyi sevirik. Canlı, cansız olmasından asılı olmayaraq könlümüzü yenilər oxşaya bilir. Ta ki köhnələnə qədər əzizləyirik nə varsa. Yəqin ki, hər zaman üçün köhnəlmək keçərli olub. Baxmayaraq ki, həmişə  “Hər şeyin təzəsi, dostun köhnəsi” deyilib. Baxmayaraq ki, qırx illik şərab daha keyfiyyətli sayılıb.
Qədim Yapon mədəniyyətinə görə parıldayan hər şey dəyərsiz və bayağı qəbul edilirdi. Çünki parıldayan hər şey yenidir və yeni olduğundan hələ istifadənin ona qazandırdığı dəyərə çatmamışdır.

Köhnəlmiş, dəfələrlə çay içilməkdən qaralmış bir fincan səbrimizi, duyğularımızı yüklədiyimiz bir əşyadır və zamanla həm bizim xasiyyətimizi, həm duyğularımızı yüklənmiş, o da bizə xidmət edərək bunun qarşılığını vermişdir.

Bəzi insanlar köhnə əşyaları saxlayar, dəyər verdiyi insanlarla paylaşdığı ortaq anları bu əşyalarda tapar. Bir fincan kimi dostluqlar, tanışlıqlar, paylaşımlar illər keçdikcə dəyər qazanır.

Onların yalançı parıltısı yoxdur. Özlüyündən parıldayar və bu parıldama cilalanma ilə deyil, illərin verdiyi güvənlədir.

Gündəlik istifadə olunan əşyalarda da dostluqlarda olduğu kimi çatlamalar, ləkələr ola bilər. Amma bunlar əşyanı atmanıza səbəb deyil. Tam tərsinə, çatlar və ləkələr təbiidir, dəyərlidir.

Bir əşyanı və ya dostu həyatınızdan silməmək üçün səbr və sədaqət kimi iki böyük duyğu lazımdır. Səbr sevgiyə bağlıdır. Xəta üzündən illərin dostunu, sevgisini silməkmi, yoxsa “xətanı anlamaq böyüklük istər” deyərək köhnə deyil, köhnəlməyən dostlara sahib olmaqmı?

Hal-hazırda elə bir dövrü yaşayırıq ki, insanın köhnəlməsi qaçınılmazdır. İnsanlar texnologiyalar sayəsində saysız-hesabsız insan tanıya bilir, dünyanın hər yerindən tanışlar qazanır.
Əgər planlı köhnəlmə haqqında eşitmisinizsə, yəqin ki, elə insanın bugünkü halını da bu cür qəbul etmək olar.
Kaliforniyada olan  bir yanğınsöndürmə binasına 1901-ci ildə taxılan elektrik lampası, artıq 115 ildir ki, yanmağa davam edir. Amma bizim aldığınız elektrik lampası cəmi bir neçə aydan sonra xarab olur.

Planlı köhnəlmə necə baş verdi?

1924-cü il, İtaliya, Cenova şəhəri
Elektrik lampasının günümüzdəki kimi ortalama 1000 yox, 2500 saat və daha çox ömrə sahib olduğu zamanlar. Bu zaman bu məkanda görüşənlər elektrik lampası istehsalçıları iqtisadi vəziyyətlərinə neqativ təsir edən çox önəmli bir məsələ üçün görüşmüşdülər. Elektrik lampaları o qədər dayanıqlı idi ki, bir şəxs yalnız uzun müddət sonra təkrar olaraq elektrik lampasına ehtiyac duyurdu. Bu da gəlirlərə təsir edirdi. Bu görüşdə iştirak edənlər bir qərar alırlar – bundan sonra elektrik lampasının ömrü 2500 saatdan 1000 saata qədər azaldılacaq. Və buna əməl olunması ciddi şəkildə yoxlanılacaq.
Bununla da elektrik lampaları daha tez xarab olmağa başladılar, insanlar daha çox almağa məcbur oldular və istehsalçılar da bu vəziyyətdən gəlirli çıxdılar.
Baxmayaraq ki, 100.000 saat ömrə sahib elektrik lampaları çoxdan kəşf olunmuşdu, bu məsələ heç kəsə sərf etmirdi.

Bu Planlı köhnəlmənin əsasının qoyulmağı demək idi.
Planlı köhnəlmə günümüz həyatında geniş şəkildə istifadə olunur, xüsusilə də texnoloji sahədə.
Planlı köhnəlmə əşyaların ömürlərinin qəsdən müəyyən bir zamanda limitli tutulması deməkdir. Və alış-verişləri tezləşdirməkdir.
Əvvəllər uzun müddət işləyən, amma indi zəmanət müddəti bitən kimi xarab olan soyuducular, telefonlar. Xarab olan, ehtiyat hissəsi tapılmayan, təmiri yenisindən daha baha başa gələn alətlər. Az qala hər il çıxan Samsung, Iphone moddelləri. Hər il, az qala hər fəsil dəyişən moda trendləri. Proqram yaddaşı yetmədiyi üçün yararsız qalan smartphone modelləri və s. Hər yanımızda var. İstəsək də, istəməsək də bu hadisənin bir parçasıyıq.

Şirkətlər 3 növ planlı köhnəlmə metodundan istifadə edirlər.:
1. Birbaşa metod:
Yəni ki, hazırlanan əşyanın ömrünün qabaqcadan limitli tutulması.
Məsələn, deyirlər ki, bu televizora 2 il zəmanət var, elə 2 ilin sonunda da mütləq xarab olur.
Əsasən də, elektrik cihazları: Kompüter, televizor və s.
2. Dolayı metod:
Aldığımız əşyanın xarab olması yox, istifadə edə bilməyəcəyimiz vəziyyətə gətirilməsi
Yəqin qarşınıza çıxıb komputeriniz xarab olur, servisə aparırsınız, servis deyir ki, bunun ehtiyat hissəsi artıq çıxarılmır, ya da bunun təmir edilməsi yenisindən baha başa gəlir. Biz də “məntiqi” variantı seçib, yenisini alırıq.
Ya da ki, telefonlarınız çox qəşəng işləyir amma istifadə etdiyiniz Facebook, Whatsapp application-larının həcmi o qədər artır ki, artıq telefona zorla proqram yükləyirik. Və ya şirkət elan edir ki, artıq bu telefon modellərinin proqram təminatını yeniləməyəcəyik..
Microsoft Office 2007 çıxanda da etmişdilər bunu. Əgər sizdə Microsoft Office 2003 idisə 2007 fayllarını aça bilmirdiniz, açılmırdı. Məcbur etmişdilər ki, 2003 paketi işləyə işləyə 2007 paketini alaq.
Bunun örnəkləri kifayət qədər boldur, çoxdur.
3. Psixoloji metod.
Hər il yeni telefon çıxır.
Hələ ötən il aldığın model artıq köhnədi.
Hər il yeni dəb elan edilir. Bu ilin, bu fəslin dəbi budur. Hələ keçən il aldığın köynəyi bu il geyinməkdə tərəddüd keçirirsən.
Xanımlar bir gecəyə geyindiyi paltarı artıq ikinci dəfə geyinmir. Psixoloji köhnəlməyə diqqət etməklə özümüzü kapitalizmin heç olmasa bir tələsindən xilas etmiş olarıq.
Təbii ki, həyatda irəlilədikcə təzə olan hər şey köhnəlir. Floberin dediyi kimi, “Hər şey, hər şey, hətta dərdlər də köhnəlir”.
Eyni zamanda, “Necə köhnələr var ki, heç köhnəlməz” düşüncəsi ilə sevdiyimiz insanları, dəyərləri, texnologiyanın inkişafı ilə həyatımıza daxil olmuş”planlı köhnəlmədən” qorumuş olarıq.

Müəllif:  Psixoloq Rübabə
İstifadə edildi: (Birbirbil.com)

 

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

PSİXOLOQ OLA BİLMƏNİN HƏSSAS TƏRƏFLƏRİ

Xüsusi

Əgər psixoloq öz biliyini, təcrübəsini öz həyatında bir-bir, obyektiv olaraq həyata keçirə bilsəydi, özü üçün ən uyğun həyat yoldaşını, dostu seçən, ətrafdakılarla ən yaxşı davranan, dünyanın ən sevilən və ən rahat insanları olardılar.
Qısacası, psixoloq, heç boşanmayacaq, dostlarıyla heç mübahisə etməyəcək, problemsiz uşaq yetişdirəcək mükəmməl obrazları özündə birləşdirə bilərdi. Ən azından dostu, ailəsi və onların ata-anası, öz uşaqları və hər yeni tanışının ritminə uyğun davranan “cana yaxın” insanlar olmazdılarmı?
İnsanların özəlliklərini və zəif cəhətlərini öncədən kəşf edərək hiyləgərcəsinə o insanlardan istədikləri kimi istifadə edə bilərdilər. Dolayisıyla, bilikli və təcrübəli hər psixoloq öz həyatında sevilən və istədiyi sahədə bacarıqlı bir insan ola bilərdi.
Halbuki, insanları anlaya bilmək, özəlliklərini kəşf etmək, münasibətləri bir tərəfdən rahatlaşdırdığı kimi, bir tərəfdən də çox çətinləşdirə bilir.
Birinə yaxınlaşmanız və ona güvəniniz, bütün gücünüzə baxmayaraq, uyuşa bilməyəcəyinizi anlamanızla birlikdə zəifləyə bilir, və ya yox olur. Sizdən qurmanız gözlənilən münasibətlər tək tərəfli gerçəkləşdirilə bilmir. Vəzifədən kənar və profesionallıqla əlaqəsi olmayan bir sahədə məsləyinizi bilərək və ya qəsdən işlədə, istifadə edə bilmirsiniz. Mən şəxsi olaraq, nə öz evimdə, ailəm içində, nə də kənar ətrafda yola gətirən, dəstəkləyən və tam anlamında psixoloq kimi davrana bildim.
Gözləntilərini kəşf etdiyim insanların istəklərini gerçəkləşdirməkdə illuzionist olmadım. Baxmayaraq ki, günümüzdə eqo şişirtmənin yollarını bilib, istifadə edənlərin psixoloji biliyə ehtiyacları heç olmadığı, sadəcə, çııxarları üçün çalışdıqlarI bəllidir. Amma günümüzün bu dəbdə olan bacarığını sadəcə mənmi qazana bilmədim?
Tanıdığım hər on psixoloqdan, yaxud psixiatrdan beşi boşanmışdı. Özü mövzusunda uzman olanların ətrafında hər kəsdən daha rahat və münasibətlərdə hər kəsdən daha xoşbəxt olduğuna dair isbat olunmuş bir dəyərləndirmə aparmayacağam. Halbuki, onlar peşəsində bilikli, uğurlu, ən azından insanı qavramaqda başqalarından fərqli və potensiallı idilər.
Qarşısındakını dəyişdirmək və ya özünü başqasına görə dəyişmək, böyük istək və mübarizədən başqa, həm də məcburiyyət tələb edir. Bu boşuna mübarizəyə girmədən insanları qəbullanaraq münasibətləri davam etdirə bilmə, ya da bitirmə arasındakı qərarı daha tez verə bilirdilər, sanıram.
Sözləri, davranışları, taktikalarıyla qarşısındakılara tələ qurub, onları tələyə salan insanları nə zaman kəşf etməyə başladığımı tam olaraq xatırlamıram. Bu üsulu şüurlu, ya şüursuz, bəzən bacarıqla, bəzən bacarıqsızca həyata keçirənləri görə bilirdim. Özümü onlardan tam olaraq qoruya bildimmi? Bilmirəm…
Bəlkə də narahat olduğumun fərqində oldum və uzaq durmağa çalışdım. Psixoloji biliklə bu insanların yalanını ortaya çıxarıb göstərməkdən hər zaman qaçdım. Ailə üzvlərimin, yaxın dostlarımın bu tələlərə düşməsinə əngəl olmanın gətirdiyi zərərlər, dolayı yolla mənə də təsir etdi. Yaxın insanların bir-biri üçün duyduğu əndişənin təməlində kənardan gələcək gizli zərərlərə qarşı onları qoruya bilməmə qorxusu yatır.
Bir psixoloq istəyərəkmi depressiyaya girər? Öz həyatına bilə-bilə çətinliklər daşıyan və ya özünü durduğu yerdə depressiyaya salan bir psixoloq ola bilərmi? Keçmişin izlərini bütünlüklə silmək, yox etmək heç kimsənin əlində deyilL. Xromosom quruluşunu, genetik kodları dəyişdirə bilmək mümkünmü? Xasiyyət, hal dediyimiz şəxsiyyətin quruluşunu təşkil edən özəlliklərin təməl daşındakı qranitləri yumşaltmaq asanmı? Bəzən çətin yox, mümkünsüzdür. Üstəlik insanlar nəsildən ötürülən bəzi özəlliklərlə bağlı problem yaşayarkən o genləri ona verən ailəsini bəlkə yanında tapmayacaq, yardımını ala bilməyəcək.
Yaşadığınız ortamda əgər psixoloq olduğunuz bilinirsə gözlənilməz hadisə qarşısında adi və kontrolsuz reaksiya verməniz qəbul edilmir. Yaxınlarınıza üzüntü və ya əsəbiliyinizi bəlli etsəniz “Necə psixoloqsan?” deyəcəklər. Davranışınıza görə danlana bilərsiniz. “Sən bunun öhdəsindən gəlməliydin. Sən idarə etməliydin”. deyilir.
Psixoloq da ağlaya bilər, haqsızlığa uğradığında üsyan edə, qışqırıb-bağıra bilər. Öz insani zəifliklərinə məğlub ola bilər. Üzülə biləcəyini bildiyi halda özünü risqə ata bilər. Həmişə ağıl və məntiqlə deyil, bəzən duyğularıyla da hərəkət edə bilər.
Ümumiyyətlə, müxtəlif peşə insanları da öz peşələriylə şəxsi həyatları arasında uyğunsuzluq yaşaya bilərlər.
Göz həkiminin gözü zəifləyə bilər və eynək taxmağa məcbur olar.
Uğurlu bir cərrahın da əməliyyata ehtiyacı ola bilər və əməliyyatını özü edə bilməz.
Bir vəkilin heç şəxsi hüquqi problemi olmazmı?
Uşaq həkiminin uşağı xəstələnməzmi?
Dermotoloq öz saç tökülməsinin qarşısını almaya bilər.
İnfarkt keçirən ürək həkimləri var.
Hər kəsin necə geyinməsinə qərar verən modelyerlər özləri əcayib geyimlərdə dolaşırlar.
Bu misalları çoxaltmaq, insan şəxsiyyətinin müxtəlifliyi qədər sonsuzdur.
Hər kəs bilir ki, dünyanın bütün insanları iltifatdan xoşlanır və özünə edilən təriflərə inanır.
“Bu işi ancaq sən bacarardın, ağıllı adamsan, mənim heç ağlıma gəlməmişdi”.
“Aaa o sənin yaşıdınmı? İnana bilmirəm, sən ondan 10 yaş cavan görünürsən”.
Zəif tərəflərinə məğlub olan, gözəl, ağıllı, olduğundan daha gənc göründüyü yalanını qəbul edən, tez -tələsik qarşı tərəfə məğlub olan insanlar. Eyni zamanda bu insanlardan istifadə etdiyini sanan istifadəçilər, bəzən özünün istifadə olunduğundan xəbərsizcə ətrafını idarə edənlər. Beləcə, bunlar olduqca münasibətlərin qarmaqarışıqlığı davam edəcək.
Gündəlik həyatda duyğulu münasibətlərdən tutmuş, siyasət, ticarət sahəsinə qədər aldatmalar, aldanmalar, güclünün gücsüzü əzməsinə qədər psixoloqun hər fürsətdə görərək yaşaması çox üzücü. Psixoloq öz öngörməsiylə müxtəlif sahələrdəki problemləri görür və bu sahə insanlarının bu öngörmədən  məhrum olmasını duyur  və əzab çəkir.

Nur Yaycıoğlu  “Bir psixoloqun etirafları” kitabından
Tərcümə etdi və hazırladı:  Psixoloq Rübabə

 

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

BU ŞƏHƏRDƏ KİMSƏ YOXDUR

Xüsusi

İnsanları anlamaq üçün yalnıız insan olmalısan. İnsanın başqa birini anlamağı üçün isə yalnız onun yerində olmağı lazımdır. İnsanın özünü anlamağı üçün isə özünün kim olduğunu dərk etməyi mütləqdir. Öz yerini itirmiş insan bütün həyatı boyu tənhalığa və iztirablara məhkumdur.

İnsanlar ağılları ilə deyil, hissləri ilə yaşamaq istəyirlər. Hislərlə yaşamaq mümkün olmadıqda isə başlayırlar iztirab çəkməyə.

Həyat nəzəriyyələr üzərində deyil, əməllərimiz üzərində qurulmuşdur. Həyat üçün sənin necə olduğun, nə düşündüyün, nə istədiyin, nəyə qadir olduğun, “yaxşı insan”olduğun qətiyyən əhəmiyyətli deyil. O, sənin nə etdiyinə baxır. Bəli, məhz nə etdiyinə. Əksəriyyətimiz həyatımızı elə yaşayırıq ki, sanki onun üzərində heç bir nəzarətə sahib deyilik. Ancaq məhz bizim yanaşmamız qərarlarımızı müəyyən edir, qərarlarımız da həyatımızı dəyişir. Öz uğursuzluqlarımızda özümüzü və ya digərlərini ittiham etməyimiz, məsuliyyəti öz üzərimizə götürməyimiz, yaxud da ondan boyun qaçırmağımız da məhz bu yanaşma tərzimizdən asılıdır.

İnsan psixikası mənfiyə kökləndiyi zaman qəlbdə olan bütün müsbət hisləri susdurur. O, ətrafda ancaq mənfi cizgilər görməyə başlayır. Buna görə də deyirlər ki, insan hisləri əsasında qərar verməyə və hərəkət etməyə meyllidir.

İnsan bəzən məsələlərə içdən deyil, kənardan nəzər salar. Məsələn, bəzən güzgüyə özümüzü görmək üçün baxarıq. Bəzən isə güzgüyə bir əşya kimi diqqət edər, nəzərdən keçirdərik. Bu zaman, əlbəttə ki, özümüzü görmək əvəzinə, güzgünün üstündə cızığın olub-olmadığını, ölçüsünü, formasını öyrənmiş oluruq. Bu, kənardan baxmağa misaldır. Əfsus ki, çox vaxt eşitdiyimiz mənalı, həyat dolu sözlərə, ibrətli hadisələrə özümüzü görmək, öz həyatımıza tətbiq etmək üçün nəzər salmırıq. Sözün ibrətinə deyil, surətinə baxırıq. Buna görə də eşidib-gördüklərimiz qəlbimizə işləmir.

Bilmək lazımdır ki, həyatda bütün işlər məhz niyyətlərimiz əsasında dövr edir və biz taleyimiz tərəfindən məhz niyyətlərimizə görə mükafatlandırılırıq. Niyyət yaxşı olduğu zaman görülən işdən onun sahibi də fayda götürər. Yox, niyyət düzgün olmazsa, edilən işdən gözəl nəticə alınsa da, bunun əməl sahibinə heç bir faydası toxunmaz.

Hər həyat bir tablodur. Valideynlər o tablonun materialı olan kətanını, tale çərçivəsini, cəmiyyət rənglərini verir. Çəkmək isə bizim öhdəmizdədir.

İnsan psixikası çox qəliz bir mexanizmə malikdir.
İnsan avtomobil qəzasına düşür. Bu zaman o, maşının içində sıxılmış halda qalır. Qəzadan sonra o, keçirdiyi qorxu, dəhşət, iztirab, acizlik, ümidsizlik kimi hisləri yadda saxlayır. Həmçinin bu hadisədən əldə olunmuş “sürətli sürmək təhlükəlidir və qəzaya səbəb olur”, maşında sıxışdığına görə “dar mühitlər qorxuludur, insan orda aciz və ümidsiz olur” kimi nəticələri də unutmur. Bax insanın sonrakı həyatına təsir edən də şüuraltında qeydə alınmış bu təəssürat və nəticələrdir.

Keçmişimizdən yaddaşlmızda bütün hadisələr deyil, yalnız bu cür qabarıq hislərlə ifadə olunmuş təəssüratlar qalmışdır. Yəni biz insanlar keçmişimizdən bizə daha çox sevinc və kədər gətirmiş təəssüratları yadda saxlayırıq; nifrət, ağrı, uğursuzluq, çarəsizlik, iztirab, itki, qorxu, məyusluq və həmçinin bunların əksi olan müsbət hislər. Ətrafın təsirinə bu cür həssas olan insan hər gün öz ruhunda nəsə əkir və nəsə düzəldir. Bəzən müsbət hislərdən təşkil olunmuş gözəl bir bağ, bəzən isə quraq və yararsız torpaqdan ibarət olan bir biyaban.

Təsəvvür edirsən, bir insanı uzun müddət həsrətlə gözləyirsən. Sevinc içindəsən, ürəyin az qalır partlasın. Ancaq o, gələndə görürsən ki, üzündə demək olar ki, heç bir hiss yoxdur. Bu zaman bütün sevincin havada məhv olub gedir, ürəyin əvvəl onun həsrətindən sıxılırdısa, indi onun bu laqeydliyindən, səni anlamamağından sıxılır. O isə sadəcə “salam, əhvalın necədir, Villi?”-deyir. Sonra da heç bir cavab gözləmədən başqa mövzudan danışır. Sən də onun gözlərinə baxaraq düşüncələrində deyirsən: “Sənin üçün çox darıxmışam. Hər gün yalnız sənin gəlişini gözləmişəm. Məktəbdə belə düşüncələrimdə yalnız sən vardın. İndi bir özün düşün, mənim halım necədir?!”

Tənhalıq… tənhalıq odur ki, bütün arzuların ancaq xəyallarında qala və həqiqət tapmaya. Tənhalıq odur ki, yalnız xəyallarında xoşbəxt olasan… Tənhalıq insanın özünü içində kimsəsiz hiss etməsidir… Tənhalıq İlahidən sənə bir hədiyyə kimi verilmiş ömrü zay etdikdən sonra dönüb geri baxaraq peşman olub göz yaşı tökməkdir… Tənhalıq yaşlananda yanında sənə yatmazdan qabaq dərmanını içmək üçün su gətirən doğma birinin olmamasıdır… Tənhalıq bu qocalar evində pəncərədən həyətə baxaraq xəyallara dalmaqdır. Tənhalıq keçmişə qayıdaraq həyatı yenidən yaşamaq istəyidir. Tənhalıq odur ki, elə hey nəyisə gözləyirsən, ancaq nə gözlədiyini bilmirsən, kimisə gözləyirsən, ancaq anlayırsan ki, o artıq gəlməyəcək…
Çıxıb gedirsən, bir kəsə bir söz demədən, izah vermədəm. Düşünürsən ki, yoxluğun hamı üçün, əsasən də sənin sevdiklərin üçün dözülməz olacaqdır. Ancaq sonradan anlayırsan ki, heç kim buna görə pis olmadı, ümumiyyətlə, heç kim bunun fərqinə belə varmadı.

İnsan sevincini, kədərini bölüşməyə, urəyini boşaltmağa, lazım gəldikdə məsləhət almağa, yol getməyə münasib bir munis axtarır. Bu axtarış bir müddət davam edir. Bəzən nə qədər axtarsa da, bu böyük dünyada bir nəfər də olsun ona qulaq asacaq, ona yoldaş olacaq şəxs tapa bilmir. Dünya insanlarla doludur, ancaq onların hamısı üçün yalnız özləri maraqlıdır. Heç kimi digərinin darıxdırıcı həyatı düşündürmür. Hamı üçün yalnız öz həyatı maraqlı və diqqətəlayiqdir. Hər kəs yalnız öz əsərini oxumaq, öz romanını yazmaq istəyir.

Hisslər güllər kimidir. Diqqət olunmayanda, baxılmayanda solur.

İnsanlar öz həyatlarını çəkən karandaş kimidirlər. Çəkdikcə də korşalırlar. Korşaldıqca isə dəqiq çəkə bilmirlər.

Bilmək lazımdır ki, hər şey ilk 10 saniyədə baş verir, ilk on saniyədə qarşımızdakını kobudlayırıq, ilk on saniyədə öz üzərimizdə nəzarəti itiririk, məhz bu on saniyədə mənfi fikirlər beynimizə daxil olur. Eyni zamanda da, elə bu on saniyədə səbr edirik, müsbət düşünürük…hər şey bu on saniyəylə başlayır.
On saniyədə insan yaxşı, ya da pis biri ola bilər.

Arzular yalnız istəklər əməllə birləşən zaman gerçəkləşir.

Bu şəhərdə kimsə yoxdur! İnsanlarla dolu kimi görsənir, ancaq başını çiyninə qoyub ağlayacağın biri yoxdur. Səni anlayacaq , yıxılanda əl uzadaraq səni qaldıracaq biri yoxdur. Bu şəhərdə milyonlarla insanın içində sən təksən, kimsəsiz və gözəgörünməz!

İnsanların şirin sözlərinə aldanaraq qəlbini onlara açma! Qəlbindən ən dəyərli olan şeyləri ; ümidlərini, sevincini , …oğurlayacaqlar. Bax o zaman həqiqi tənhalıq və qəlbi boşluq ilə nəticələnmiş xəyanətin nə olduğunu anlayacaqsan.

Qadınları qısqandıran kişilərin başqasına olan diqqəti deyil, məhz özlərinə olan diqqətin azalması, özlərinin unudulmasıdır. Qadınlar unudulmasaydılar, bəlkə də, qısqanmazdılar.

Qadınlar kişilərə hər şeyi bağışlaya bilirlər. Ancaq kişiyə bağışladıqları səhvini hər dəfəsində xatırlatmaya bilmirlər.

Həyat sonu mütləq olaraq ölümlə nəticəlınən, müalicəsi olmayan bir xəstəlikdir.

İnsan uzun müddətli tənhalığa adət edir. Sonradan hər kəs bu tənhalığı pozsa, başlayır o adama öyrəşməyə.

İlk baxışdan yürüdülən mühakimə, adətən , yanlışdır. Ünsiyyət, bax bu yolla insanı tanımaq olar. .. Ancaq Villi, həqiqətdə ünsiyyət də tam kifayət deyil. Biz tərəflərdə deyilir ki, insanı yaxşı tanımaq üçün onunla səfərə çıxmaq lazımdır. Təbii ki, bu bir deyimdir. İnsanı yaxşl tanımaq üçün onunla həyatın ən çətin anlarında birgə olmalısan. Çətinlik insanların həqiqi simalarının pərdə arxasından görsənməsinə səbəb olar.

 

Rövşən Abdullaoğlu:  “Bu Şəhərdə Kimsə Yoxdur” psixoloji romanından
Hazırladı:  Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

XOŞBƏXT OLMAQ VƏ XOŞBƏXT ETMƏK


Külək sənə tərəf əsir. Günəş sən olduğun yerdə də doğur. Torpaq səni yetişdirir və sən sadəcə özün üçün yaşayırsan. Həyatdakı hər şey başqa bir səmtə doğru gedir, amma sən öz ətrafında fırlanırsan. Sən də başqası üçün yaşayacaqsan. Bu təbiətin qanunudur. Yaşamaq üçün başqasını yaşadacaqsan. Xoşbəxt olmaq üçün başqasını xoşbəxt edəcəksən. Bu sənin təməlindir. Borcunu ödəyərkən özünü inkişaf etdirmiş olacaqsan. Qurulmuş nizam içərisində böyüklük iddiasını buraxıb nə qədər önəmsiz olduğunun fərqində olacaqsan. O zaman gözəllik, məşhurluq, zənginlik və s. anlayışların sadəcə “komik” olduğunu görəcəksən.
Deyək ki, həyat bir yuxu, nə görmək istərdin? Zəngin olduğunumu? Məşhur olduğunumu? Bəlkə də, sadəcə xoşbəxt olduğunu görmək istərdin.
İndi hazır ol! Həyat gerçəkdən də bir yuxu. Görüntüdən başqa bir gerçək yox. Sadəcə görüntüdən ibarət olan bu dünyada nə olsun istəyirsən? Özünlə götürə biləcəyin heç nə yoxdur. Xatırlayarkən səni xoşbəxt edən anlardan başqa gələcəyə daşıya biləcəyin heç nəyə sahib deyilsən.
Başqalarını ötüb keçmək üçün mübarizə aparırsansa, dayan!
Başqalarından artıq olmaq üçün çalışırsansa, yorul!
Həyatın yalnızca bir görüntü olduğunu bildiyin halda, bu görüntüdə başqasıyla mübarizədəmi görünməyi istəyirsən? Bu fraqmentdə başqasına pislik edərkənmi görünəcəksən?
Həyat görüntüsündə söyüşlər eşidilməz, eqon hiss edilməz, bahalı paltarların qaş-qabaqlı sifətini örtməz.
Həyat, əslində, tam olmasını istədiyin kimi. Özünə görə maraqlı anlar və xoşbəxtliklərlə dolu. Hər kəs əkdiyini biçəcək. Bu görüntüdə gülümsəməyimi, başqasına pislik etməyimi istəyirsən? Məgər, ancaq sənmi güləcəksən?
Hamıyla birlikdə xoşbəxt olduğumuz bir görüntü daha gözəl olardı. Xoşbəxt olmaq və xoşbəxt etmək bu qədər vacib. Həyatda sizə faydası olacaq tək şey bu.
Xoşbəxtlikdə əsgəri şərt bu; bərabər xoşbəxt olma. Ən azından hər şeyi unudub, sadəcə xoşbəxt ola biləcəyiniz biri olmalı. Ən çətin anında göz-gözə gəlməklə səni gülümsədə bilən biri yoxdursa, kimsəsizsən demək. Yalnızca güldüyü üçün güldüyün biri yoxdursa, heç kimi tanımamısan. Canın sıxıldığında birini görməyə gedə bilmirsənsə, o gözləri boşuna daşıyırsan. Yaxşı söz eşidə bilmirsənsə, qulaqların da boşuna. Gözəl söz söyləmirsə dilin, dil də boşuna. Heç sevməmisənsə, qəlb də boşuna. Başqasını xoşbəxt etməyən həyat boşuna. Xoşbəxt etməyən ölümü də gözləmir. Onun görüntüsü çoxdan hazır. Yalnız və qaranlıq.

Müəllif: Doğuhan Murat Yücel
Tərcümə etdi: Psixoloq Rübabə Oxumağa davam et

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +10 (from 10 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı