NAĞIL TERAPİYASI

nağıl terapiyası 2Uşaqlar nağılları niyə sevir ?
Və ya valideyn, nənə-baba uşaqlara niyə nağıl danışmalıdır ?

Bu çox bəsit, adi bir şey kimi gələ bilər, amma mahiyyətinə vardıqda bir çox açıqlama ilə nağıl danışmağın nə qədər faydalı olmasını izah etmək olar. Nağıl bir terapiya üsuludur. Nitq inkişafı, diqqətin toplanması, təfəkkür, təxəyyül formalaşır, mədəni ünsiyyət qurmasına şərait yaradır, müqayisələr etməyi bacarır, xeyir və şər anlamlarını qavrayır. Təbii nağılların məzmunu da məqsədəuyğun şəkildə xüsusi olaraq seçilməlidir. Məsələn, şiddət üslublu nağıllar uşağın psixoloji ovqatına mənfi təsir edir, qorxular, aqressiya, şiddət göstərmə istəyi, ünsiyyət pozğunluğu, yoldaşları ilə yola gedə bilməmə, ailəsindən uzaqlaşma və hətta iştah pozuntusu belə yaradır. Təhlükə yaradan nağıllar siyahısına “samizdat nağıllar” deyilir. Bəzi nağıllar da var ki, orda cəzalandırma üslubunu görmək olur. Hər bir aildə isterika yaradan, ərköyün böyüdülən, sözə baxmayan uşaq ola bilər. Həmin cəzalandırma nağıllarında da şiddət olmadan hansı formada cəzalandırıb onu mənfi əməllərdən çəkindirmək olar kimi suallarına cavab tapmaq olar. Yəni hər bir uşaq mükafatlandırıldığı kimi, nöqsanlarına görə cəzlandırılmalıdır da. Bəzən uşaqlar məsləhəti sevmir, amma nağıllara qulaq asarkən hansısa mənfi əməlini mütləq o nağılda tapa biləcək. Özünü o nağıldakı qəhrəman və ya obrazın yerində hiss edəcək. Əməllərini götür-qoy edə biləcək.
Bundan başqa, müxtəlif duyğuları qavrayacaq, qarşısına çıxan məsələlər və ya çətinliklər zamanı həmin dinlədiyi nağıllar köməyinə gələcək. Hansı əməllərin zərərli, hansı əməllərin faydalı olduğunu öyərənəcək.
nağıl terapiyası 3Terapiya – bildiyiniz kimi müalicə deməkdir. Nağıl terapiyası ilə aqressiv, qorxuları və ya fobiyaları olan, ünsiyyət çatışmazlığı sözə baxmayan – isterika çıxaran, həmçinin davranışında nöqsanlar, yaramazlıq edən uşaqlar üçün çox əhəmiyyətli vasitədir. Nağılda dinlədiyi nəticə istənilən nöqsanına səmərə verəcəkdir.
Ən sonda isə nağılı kimlərin danışmasının vacibliyi vardır ki, bunu da bilmək çox vacibdir.
Nənə-babalar artıq bəlli yaşında təcrübəli valideyn kimi , həmçinin xüsusi səbrə, nitqə və mülayim , asta, intonasiyalı səsə malik insanlar olduğu üçün əgər ailədə nənə-baba varsa, onların danışması daha təsiredici olar. Amma yalnız valideyn və övladlardan ibarət ailədirsə, hər iki valideyn növbə ilə nağıl danışması çox lazımlıdır. Nə üçün? Təbii ki, ilk növbədə valideynlər ev işləri, qazanc işləri ilə məğul olarkən bütün günlərini işə həsr edirlər və uşaqla çox az ünsiyyət qurub, onlarla maraqlanırlar. Ən azı axşam vaxtı zamanınızı onlara, yəni uşaqlara ayıraraq onları özünüz yatızdırıb, nağıllar danışın. Nağılı sizin dilinizdən eşitməklə bərabər, sizi öz yanında görmək, sizə yaxın olmaq istəyinin olduğunu unutmayın! Çünki nağıl danışmaqla bərabər, siz onlarla yaxın təmasda olacaqsınız. Nağıldakı qəhrəmanların simasını sizin simanızla canlandırmağa başlayacaq. Çünki siz onlar üçün qəhrəmansınız, sizə olan sevgisi, sizi incitdiyi anları xatırlayıb davranış qaydalarını düzəltməyə çalışacaqlar.simasını sizin simanızla canlandırmağa başlayacaq.
Öz yoldaşları ilə oynayarkən, oturarkən nağılı sərbəst olaraq danışmaq həvəsi yaranacaq, dünyagörüşünün formalaşmasına, gələcəkdə dərslərini daha yaxşı öyrənmə qabiliyyətinə müsbət təsir göstərəcəkdir.

Hazırladı: ailepsixoloqu.com saytının yazarı Psixoloq Teymurova Esmira

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +18 (from 20 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

RONDA BERN “SİRR”

RONDA BERN-sirrƏlimdə bir “Sirr” tutmuşam. Ronda Bernin mənə verdiyi “Sirr”i. İnsanlar onlara etibar edilən sirləri saxlamağa çalışar, mən isə bu sirri sizinlə də bölüşmək istəyirəm.

Kitab avstraliyalı televiziya yazıçısı və prodüsseri Ronda Bernin eyni adlı filmi əsasında, mənəvi özünə yardım janrında yazılmışdır.

BU SİRR NƏDİR?

Biz hamımız hədsiz-hüdudsuz gücün qarşılıqlı təsiri sahəsində yaşayırıq. Harada olmağımızdan asılı olmayaraq – biz eyni güclə üzləşirik.
Bu cazibə qüvvəsidir!
Həyatın sirri – cazibə qüvvəsindədir!
* Siz həyatınıza daxil olan hər şeyi özünüz-özünüzə cəzb edirsiniz. Daima ağlınızda tutduğunuz obrazları özünüzə cəzb edirsiniz. Bunlar sizin həyat haqqındakı düşündüklərinizdir. Deməli, ağlınıza gələn hər şeyi özünüzə cəzb edirsiniz.
* Cazibə qanunu bildirir: “Hər tezlik özünə bənzər tezliyi cəzb edir” və bu o deməkdir ki, siz düşünərkən şüalandırdığınız tezlik dalğaları Kainatda olan ona bənzər tezlik sahəsi ilə birləşir.
* Düşüncələr maqnit xassəlidir, onlar xüsusi tezliyə malikdirlər. Siz düşündüklərinizi Kainata göndərərkən, onlar həmin dalğalar tezliyində olan hər şeyi sizə doğru yönəldir. Nə olmasından asılı olmayaraq Kainata göndərilən hər şey, öz mənbəyinə geri dönür, mənbə isə sizsiniz.
* Siz öz fikirlərinizlə müəyyən tezlik translyasiya edən, insan vücudunda yerləşən ötürücü stansiyaya çevrilirsiniz. Əgər həyatınızda nəyisə dəyişmək istəyirsinizsə, düşüncə tərzinizi dəyişərək, başqa tezliyə köklənin.
* Sizin indiki fikirləriniz gələcək həyatınızı qurur. Ən çox nə haqqında fikirləşir və ya diqqətinizi hansı düşüncəyə səfərbər edirsinizsə, onlar mütləq həyatınızda təzahür edəcəkdir.
* Fikirləriniz əşyaviləşəcəkdir.

SİRR SADƏLİKDƏN İBARƏTDİR

* Cazibə qanunu hissiyatsızdır.
* Öz ardıcıl düşüncələriniz vasitəsilə israrla çağırmadığınız müddətcə həyatınıza heç nə daxil olmayacaq.
* Nə düşündüyünüzü bilmək üçün, özünüzdən nə hiss etdiyinizi soruşun. Nə düşündüyümüzü bizə çatdıran ən qiymətli vasitə -emosiyalarımızdır.
* Kefsiz olub eyni zamanda yaxşı şeylər düşünmək mümkün deyil.
* Xoş xatirələr, təbiət mənzərələri, sevdiyiniz musiqi sizin ovqatınızı bir göz qırpımında dəyişərək, başqa bir tezliyə köklənmənizə yardım edir.
* Sevgi hissi- şüalandıra biləcəyimiz tezliklərdən ən yüksəyidir. Sevgini nə qədər çox hiss edirsinizsə və şüalandırırsınızsa, demək bir o qədər böyük güc sizin xeyrinizə işləyir.

SİRDƏN NECƏ İSTİFADƏ EDƏK

Yaradıcılıq prosesi cəmi üç addımla istədiyinizi yaratmağa kömək edir: İstəmək, İnanmaqQəbul etmək
İstəmək– Kainatdan öz arzunuz barəsində istəməyiniz, özünüzün nə istədiyinizi anlamaq imkanıdır. Siz yalnız bunu özünüz üçün aydınlaşdırdığınız zaman istəyirsiniz.
İnanmaq– istədiyinizi sanki artıq almısınızmış kimi düşünmək, danışmaq və hərəkət etmək mənasını verir. Bu tezliyi şüalandırdığınız zaman cazibə qanunu insanları, hadisələri və şəraiti bütövlükdə sizi istədiyinizə çatdırmaq üçün hərəkətə keçirir.
Qəbul etmək– arzunuzun yerinə yetəcəyi zaman hiss edəcəklərinizi əvvəlcədən duymağınız deməkdir.

ƏN TƏSİRLİ ÜSULLAR

ÜMİD– nəhəng cəzbedici qüvvədir. İstəmədiyinizi gözləməyin, istədiyinizin olacağına ümid edin.

MİNNƏTDARLIQ– istədiyinizi həyata gətirmək üçün edilən səyləri artıran ən təsirli üsuldur. Sahib olduqlarınız üçün minnətdarlıq edin və siz daha çox yaxşılıqlar cəzb edəcəksiniz. Əvvəlcədən öz istəyiniz üçün edilən minnətdarlıq, Kainata ən güclü siqnalı göndərər, arzunuza xüsusi güc verər.

TƏXƏYYÜL– idrakınızda arzuladığınızı mənimsəməyinizin təsirinin yaranması üsuludur. Təxəyyül zamanı siz arzuladığınızın artıq sizə mənsub olması kimi hisslər və düşüncələr əmələ gətirirsiniz. Cazibə qanunu isə bunu- xəyalınızda gördüyünüzü gerçəkləşdirib sizə geri verəcəkdir.
Cazibə qanunundan yalnız bir səbəb üçün deyil, bunu adətə çevirmək və hər zaman başqa səbəblər üçün də istifadə edin, onu həyat tərzinizə çevirin.
Hər günün sonunda, yatmazdan əvvəl günün bütün hadisələrini yada salın. Əgər hadisələr sizi qane etmirsə, onları şüurunuzda sizin üçün daha xoş ola biləcək şəkildə yenidən səhnələşdirin.

PUL QAZANMAĞIN SİRLƏRİ

* Pulu cəzb etmək  istəyirsinizsə, siz fikirlərinizi zənginlik üzərində səfərbər edin. Daima onun çatışmazlığı barədə düşünərək, həyatınıza daha çox pul cəzb edə bilməzsiniz.
* İstədiyiniz qədər pulun artıq sizdə olmasına özünüzü inandıraraq təxəyyül qurmaq sizin xeyrinizədir. Zənginlik oyunu oynayın və bu zaman maliyyəyə olan münasibətdə özünüzü daha yaxşı hiss edəcəksiniz, xoş ovqatla köklənən zaman həyatınıza daha çox pul gəlməyə başlayacaqdır.
* Pulu ürək açıqlığı ilə verin, onu həyatınıza daha çox cəlb edəcəksiniz. Hər zaman “Buna imkanım çatar”, “Mənim varımdır”- deyə düşünün.

MÜNASİBƏTLƏRİN SİRRİ

* Əgər siz lazımi münasibətləri cəzb etmək istəyirsinizsə, fikirlərinizin, sözlərinizin, hərəkətlərinizin və çevrənizin sizin arzunuza qarşı olmadığına əmin olun.
* Sizin vəzifəniz- Sizsiniz. Özünüzü tam təmin etmədiyiniz müddətdə başqalarına verməyə heç nəyiniz yoxdur.
* Özünüzə sevgi və hörmətlə yanaşın, bu vaxt sizi sevən və hörmət edən insanları özünüzə cəzb edəcəksiniz.
* Fikirlərinizi özünüzdə dəyər verdiyiniz cəhətlər üzərində səfərbər edin və cazibə qanunu sizi öz gözünüzdə böyüdəcək.
* Münasibətlərinizi yoluna qoymaq üçün, digər insanın çatışmazlıqları üzərində deyil, dəyər verdiyiniz keyfiyyətləri üzərində durun. Nə zaman ki, siz onun müsbət keyfiyyətləri barəsindəki fikirlərinizə daha çox yer ayıracaqsınız, o zaman bunu sizə daha çox göstərən hadisələrlə qarşılaşacaqsınız.

SİRR- SAĞLAMLIQ ÜÇÜN

* Plasebo effekti – cazibə qanunu fəaliyyətinin bir nümunəsidir. Xəstə ona verilmiş həbin dərman olduğuna inanır və öz inandığı dərmanı qəbul etdiyini düşünərək sağalır.
* Kamil sağlamlıq üzərində fikirlərini topla, ətrafımızda nə baş verməsindən asılı olmayaraq, bu özümüz üçün edə biləcəyimiz yeganə şeydir.
* Gülüş sizə fərəh gətirər, bədbin hissləri sizdən uzaqlaşdırar və sağlamlığa doğru aparar.
* Xəstəlik vücudumuzda fikirlərimizi və diqqətimizi onun üzərində topladığımız üçün qalır. Yüngül nasazlıq hiss etdiyinizdə onu daha çox qəbul etmək istəmirsinizsə, bu barədə danışmayın. Əgər öz xəstəliyindən şikayət edən insanları dinləyirsinizsə, onların xəstəliklərinə öz enerjinizi də əlavə etmiş olursunuz. Bunun yerinə mövzunu dəyişin, ürək açan şeylər danışın.
* Yaş və qocalıq barədə düşünməyin.

SİRR- DÜNYA ÜÇÜN

* Siz müqavimət göstərdiklərinizi cəzb edirsiniz, çünki bütün duyğularınızla onun üzərində səfərbər olursunuz.
* Siz fikirlərinizi neqativ hadisələr üzərində səfərbər etdikdə dünyaya heç bir yardım göstərə bilməzsiniz.
* Dünyadakı problemlər, müharibələr haqqında düşünməkdənsə, diqqət və enerjinizi sevgi, etibar, bolluq, təhsil, mehribanlıq, barış və sülhə yönəldin.
* Dünyadakı hər şeyi tərif və xeyir-dua edin.

SİRR-SİZİN ÜÇÜN

* Siz mənəvi məxluqsunuz, enerji sahəsisiniz. Enerji isə nə yaranar, nə də məhv olar, o yalnız formasını dəyişər. Məhdudiyyət tanımayan ideyalar mənbəyi sizin üçün əlçatandır. Gələcəyin bütün bilikləri, kəşfləri və ixtiraları hazırda Universal Zəkada bir ehtimal kimi mövcud olub, insan zəkasının onu nə zaman gerçəkləşdirəcəyini gözləyir.
* Sizin gücünüz- sizin düşüncələrinizdədir, bundan agah olun. Başqa sözlə desək: “Xatırlamağı xatırlayın”.

SİRR- HƏYAT ÜÇÜN

* Siz arzuladığınız hər bir şeyi taleyinizin yazı lövhəsində yazmaq imkanı əldə etmisiniz.
* Sizə yalnız bir işi görmək düşür- özünüzü elə indi xoşbəxt hiss edin.
* Öz möhtəşəmliyinizi qəbul edin, daxilinizdəki gücdən daha çox istifadə edin.
* Sevdiyiniz işləri görün.Əgər sizə nəyin sevinc gətirdiyini anlamırsınıza, o zaman özünüzdən soruşun: “Məni nə sevindirir”? Və Siz onunla maraqlandıqca, ondan zövq aldıqca, sevinc hissləri şüalandırır, sizə sevinc bəxş edən şeyləri cəzb edirsiniz.

Hazırladı : Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +29 (from 33 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

YORĞUN OYANMAĞIN 9 SƏBƏBİ

Yetərincə su içməmək, orqanizmin lazımınca dəmirlə təchiz olunmaması və digər səbəblər yorğunluğa səbəb ola bilər. Bəs başqa nələr yorğunluğa səbəb ola bilər? “Health” adlı internet saytında yazılan xəbərə görə, yuxusuzluq sadəcə enerjini bitirmir, həm də fiziki və ruhi olaraq sizi yorur. Beləliklə, yuxusuzluqdan başqa sizi gün ərzində yoran səbəblər:

1. YETƏRİNCƏ SU İÇMİRSİNİZ

Orqanizmin susuz qalması enerji səviyyəmiz üzərində önəmli rol oynayır. Susuzluq qan həcminin azalmasına, səbəb olur və qan qatılaşır. Qəlb döyüntüləri zəifləyir. Əzələlərə, orqanlara gedən oksigenlə qidalanma zəifləyir. Yorğunluqdan qaçmaq üçün yetərincə su için.

2. LAZIMİ MİQDARDA DƏMİR QƏBUL ETMİRSİNİZ

Özünüzü gücsüz hiss edirsinizsə, diqqətinizi bir yerə çəmləşdirməkdə çətinlik çəkirsinizsə dəmir çatışmamazlığınız ola bilər. Anemiya riskini azaltmaq üçün dəmir qəbulunu artırın. Dəmirlə zəngin qidalar qəbul edin. Yağsız ət, yumurta sarısı, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, yer fıstığı və s. qəbul edin.

3. SƏHƏR YEMƏYİ YEMİRSİNİZ

Gecə yediyiniz qidalar səhərə qədər həzm olunur, səhər oyandığınızda isə qəbul etdiyiniz qidayla orqanizminizi yeni günə hazırlamalısınız. Səhər yemək yeməsəniz tənbəlləşərsiniz. Səhər yeməyi metobolizmanı hərəkətə gətirir. Səhər yeməyində təmiz yağlar, yağsız protein, meyvə-tərəvəz və s. yemək məsləhətdir.

4. AYAQ ÜSTÜ YEMƏKLƏRDƏN ÇOX İSTİFADƏ EDİRSİNİZ

Şəkər və bəsit karbohidratlarla zəngin olan qidalar qısa vaxtda sizə güc verər. Qan dövranındakı ani yüksəlmələr isə yorğunluğa səbəb olur. Hər yeməkdə yağsız protein qəbul edərək, qandakı şəkərin sabitliyinə şərait yaradın. Sobada toyuq, balıq, meyvəli, toyuqlu salat yaxşı seçimdir.

5. ÇOX MÜKƏMMƏLİYƏTÇİSİNİZ

Mükəmməl olmaq istəyiniz çox çalışmanıza və yorulmanıza səbəb olur. Bu səbəblə seçdiyiniz hədəflərdə gerçəkçi olun. Proyektlərinizi gerçəkləşdirmək üçün vaxt məhdudiyyəti qoyun və buna əməl etməyə çalışın. İşləriniz tez olsun deyə, özünüzü çox yormayın.

6. PROBLEMLƏRİNİZİ BÖYÜDÜRSÜNÜZ

Hər mövzuyla bağlı əndişələnir və kiçik problemləri böyüdürsünüzsə, bu əndişə zehni baxımdan sizi çox yorar. Özünüzü bu düşüncələrlə yormayın, dərin bir nəfəs alın. Qayğılarınızı dostlarınızla bölüşün.

7. İŞ YERİNİZ ÇOX QARMAQARIŞIQDIR

İş yerinizdə dağınıq bir stol sizi zehni olaraq yorur, diqqətinizi mərkəzləşdirməkdə çətinlik törədir. Hər iş gününün sonunda işlərinizi bitirdikdən sonra, şəxsi əşyalarınızı qaydaya salın, səliqəli şəkildə yerbəyer edin. Bu ertəsi gün, günə pozitiv başlamanıza səbəb olacaq.

8. YATAĞINIZDA İNTERNETDƏN İSTİFADƏ EDİRSİNİZ

Telefonun, kompüterin istifadəsi yuxunu qaydaya salan melotonin hormonunu durduraraq orqanizmin təbii ritmini pozur. Bu səbəblə yatmadan bir neçə saat öncə elektron cihazlardan uzaq durun.

9. GÜN ƏRZİNDƏ ÇOX QƏHVƏ QƏBUL EDİRSİNİZ

Araşdırmalara görə gündə 3 fincan qəhvə sizin üçün faydalıdır. Amma yatmadan 6 saat öncə alınan kofein də yuxunun pozulmağına səbəb olur. Bu səbəbdən günortadan sonra qəhvə içməməyiniz məsləhətdir.

Hazırladı: Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

ÖZÜNÜ DƏYİŞ

Anqlikan kilsəsinin keşişinin qəbri üzərində bu sözlər yazılıb:

“Gənc və xəyallarımın sonsuz olduğu dövrdə dünyanı dəyişmək istəyirdim.Yaşlanıb dünya görüşüm artdıqda dünyanın dəyişməyəcəyini anladım. Mən də istəklərimi bir qədər azaldaraq məmləkətimi dəyişdirməyə qərar verdim. Halbuki, o da məndə dəyişilməyəcəyi təəssüratını yaratdı. Daha da yaşlanarkən son bir cəhdlə ailəmi, yaxınlarımı dəyişdirməyi qərara aldım. Amma çox təəssüf ki, onu da bacarmadım. Və indi ölüm döşəyində yatarkən fərqinə vardım ki, əvvəlcə yalnız özümü dəyişdirsəydim, nümunə olaraq ailəmi dəyişdirə bilərdim. Onlardan alacağım cəsarətlə məmləkətimi daha da inkişaf etdirərdim. Kim nə deyə bilər, bəlkə dünyanı da dəyişdirə bilərdim”.

özünü dəyiş-çılpaqQarşımızda olan əslində insanın dəyişmış, deformasiyalara uğramış halıdır. İnsan dəyişərək bu hala gəlmiş. Əgər yenidən dəyişərsə, öz təbii halına, fitrətinə dönər. Bəs insanın yenidən özünə dönməsi niyə bu qədər çətindir? İnsan niyə özü olmaqdan qorxur?
Bəzən insan dərk edir ki, insanlarla nə qədər manipulyasiyalar edib, əgər dəyişərsə onu qəbul etməzlər. Yəni fobik səviyyə yaranır. Anlayır ki, illərlədir əsl “mən”in üzərini örtüb. İnsan o zaman kamil insan olacaq ki, özünü dərk edəcək. Bu kamilləşmə üçünsə, necə deyərlər, “soğan kimi soyulmalısan”. Bütün xaricdən aldığı qiyafəni rədd edən, çılpaq qalan insan özünü tanıyacaq.

“Heç şübhəsiz bir toplumun fərdləri öz iç dünyalarını dəyişdirmədikcə, Allah da o toplumun halını dəyişdirməz.”(Qurani-Kərim 13/11)

Bu ayə cəmiyyət və həyatın inşası üçün insanın özünü inşa etməsini vacib sayır. Yəni Allahın bir cəmiyyətin gedişatı haqqındakı iradəsi, o cəmiyyəti formalaşdıran fərdlərin seçimlərindən bilavasitə asılıdır. Bu ayə gedişatı bəyənməyən insanın qarşısına dəyişimi bir hədəf olaraq qoyur. Bunun başlama nöqtəsi insanın özüdür. Özünü dəyişə bilməyənlər başqalarını dəyişə bilməzlər. İçindən aydınlanmayan çölünü əsla aydınlada bilməz.
İşə özünüzü dəyişdirməklə başlayın. Bunun üçün özünüzü dərk edin. Özünüdərk hər bir inkişafın başlanğıcıdır.

Müəllif :  Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +22 (from 28 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

YAŞ ANLAYIŞI VƏ ONUN NÖVLƏRİ

Yaşın üç əsas növünü -bioloji, sosial və psixoloji yaş.İlk baxışda sadə görünən yaş anlayışı əslində geniş və mürəkkəb məfhumdur. Yaş insanın yaş normasında olmasını, ömür tarixini, inkişaf və yetişməsini, onun bioloji, psixoloji, sosioloji cəhətdən formalaşmasını ifadə edən bir anlayışdır. Bu zaman insanın psixi proses və xüsusiyyətlərində həm kəmiyyət, yəni müəyyən yaşda nəyinsə artması, yaxud azalması (lüğəti, diqqətin həcmi, yadda saxladıqlarının miqdarı, uşaq fantaziyası, davranışda impulsiv hallar), həm də keyfiyyət dəyişiklikləri və yeni xüsusiyyətlərin əmələ gəlməsi baş verir və psixi inkişaf müəyyən dövrlər və mərhələlər keçərək öz xüsusiyyətləri ilə biri digərindən fərqlənir.
İnsanın ömrü mütləq yaş (xronoloji), fərdi inkişafın mərhələləri isə şərti yaş termini ilə ifadə olunur. Müasir psixoloji ədəbiyyatda yaşın dörd növü fərqləndirilir.

1. XRONOLOJİ, yəni pasport yaşı
2. BİOLOJİ və ya funksional yaş
3. SOSİAL, yaxud vətəndaşlıq yaşı
4. PSİXOLOJİ, yaxud psixi yaş

Bu yaş kateqoriyaları həm rəngarəng insan həyatını, həm onun mənalı ömür yolunun fiziki obyektini, həm də bioloji orqanizm olan sosial şəxsiyyətin mənəvi aləminin zənginliklərini əks etdirir. Həmin yaş növləri bir-birilə dialektik vəhdətdə inkişaf edir, biri digəri üçün zəmin rolunu oynayır.

Yaşın üç əsas növünü -bioloji, sosial və psixoloji yaş.Xronoloji (təqvim) yaşla insanın ömrü aylara, illərə, mərhələlərə ayrılır, onunla ömür yaşı – mütləq yaşı müəyyənləşdirilir. Bu, uşaq anadan olan gündən hesablanır. Elə buna görədir ki, şagirdlərin komplektləşdirilməsi doğum haqqında şəhadətnamədə göstərilən təvəllüd tarixinə əsasən aparılır. Pasport yaşı ilə insanın vətəndaşlıq hüququ, həddi-buluğa çatdığı da təsdiqlənir.
Fərdin inkişaf mərhələləri isə şərti yaş məfhumu ilə xarakterizə olunur. Fərdin yaşının real hüdudlarını mütləq yaşla (xronoloji) təyin etmək mümkün deyil. Çünki çağalığın, körpəliyin, cavanlığın , qocalığın hansı gündə, hansı saatda başlanıb-qurtaracağını dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Ona görə də şəxsiyyətin fərdi inkişafının bioloji, sosial və psixoloji olmaqla üç istiqamətini, yəni yaşın üç əsas növünü -bioloji, sosial və psixoloji yaşı fərqləndirmək elmi cəhətdən daha məqsədəuyğundur.

Bioloji yaşın göstəricisi kimi bədənin böyüməsini, süd dişinin çıxmasını, fizioloji amilləri, cinsi yetişgənliyi, orqanizmin inkişafının daxili ritm və sürətini əsas götürürlər, bəziləri isə ontogenez inkişafa filogenez inkişafın təkrarı kimi baxırlar.
Uşaq və gənclərdə boyun, dərinin sümüyün, əzələ sisteminin, daxili sekresiya vəzilərinin, sinir sisteminin, analizatorların, ümumi somatikanın, cinsiyyətin inkişafının diferensial getməsi, kamillik yaşına kimi müxtəlif variantlarda birinin digərindən fərqli yetişməsi bioloji yaşı səciyyələndirir. Bioloji yaş orqanizmin inkişafı,yetkinləşməsi, qocalması – psixoloji yaşın formalaşması üçün təbii zəmin rolunu oynayır.

Sosial yaş isə insanın cəmiyyətdə tutduğu mövqeyə istinadən fərdin şəxsiyyətə çevrilməsi, başqa sözlə, şəxsiyyətin formalaşması və inkişafını sosial cəhətdən şərtləndirən həyat yolu, insanın qrupdakı mövqeyi, cəmiyyətdəki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Həyat yolu ailə və ictimai təcrübədə, insanın cəmiyyətdəki mövqeyində, sinfi statusunda, fəaliyyətin əsas mərhələlərində, tarixi inkişafın gedişində dəyişir, kamilləşir, şəxsiyyətin təşəkkül tarixi olur.

Yaşın üç əsas növünü -bioloji, sosial və psixoloji yaş.Psixoloji yaş isə digər yaş növlərindən fərqli olaraq, birinci növbədə insanın fəaliyyəti ilə xarakterizə olunub, onun daxili hesablama sistemilə ölçülür. Burada insanın psixoloji yaşını müəyyənləşdirmək üçün onun psixoloji vaxtının fərdi xüsusiyyətlərini bilmək lazımdır.
İkincisi, insan öz gələcəyinin, gələcəkdə qazanacağı nailiyyətlərin,tutacağı mövqeyin, nüfuzun samballılığı, onların genişlənməsi hesabına, psixoloji baxımdan, mənən cavanlaşa, yaxud əksinə, acınacaqlı keçmiş hesabına daxilən xeyli qocala bilər.
Üçüncüsü, psixoloji yaş bir qədər çoxcəhətli məfhum olduğundan bəzən o, insan həyatının bütün sahələrinə uyğun gəlməyə də bilər. Məsələn, adam ailədə bütün düşünülmüş həyat planlarını tam surətdə yerinə yetirdiyi halda, peşə, sənət, ixtisas sahəsində psixoloji imkanları hələ sərf edilməmiş qala bilər.
Beləliklə, şəxsiyyətin psixoloji yaşı onun psixoloji vaxtının sərf olunması ilə müəyyən edilməklə, bioqrafik miqyasda, şəxsiyyətin psixoloji xarakteristikası ilə, insanın daxili mənəvi inkişaf mənzərəsilə; psixoloji vaxtının səmərəli planlaşdırılması, həmin vaxtdan faydalı istifadəsi, şəxsiyyətin əldə etdiyi yüksəliş, uğurlar və bunların onun həyatında necə iz buraxması ilə müəyyənləşdirilir.

Psixologiyada xronoloji, psixoloji, sosial yaşın keyfiyyəti kimi ağıl yaşı (ingilis dilində Mental Age) anlayışı da işlənir. Ağıl yaşı uşağın həmyaşıdlarının icra etdiyi tapşırıqlara uyğun məsələləri yaş norması çərçivəsində həll edə bilməsi ilə müəyyənləşdirilir. Ağıl yaşı -MA xronoloji yaşa, başqa sözlə, yaş normasına uyğun gəlirsə uşağın (insanın) əqli normal inkişaf etmiş hesab olunur.

Mənbə : Ələddin Qədirov “Yaş Psixologiyası”
Hazırladı : Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +26 (from 30 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı