İTİRMƏ QORXUSU

Xüsusi

itirmə qorxusu..Sevmədiyimiz simaları sevdiklərimizdən daha tez fərq edirik. Hər hansı bir qrup içərisində xoşlamadıqlarımızı görmək daha asandır. Pul itirmək pul qazanmaqdan daha təsirli və ağılda qalıcıdır. Hər gün pul qazanarıq, amma itirdiyimiz bir neçə yüz manat həmişə ağlımızdadır. Pislikləri daha asan xatırlayarıq. Pislik edən insanları yaxşılıq edənlərdən daha çox məşğul edir beynimizi. Buna qısaca itirmə qorxusu deyirik. İnsan həyatın gedişatına uyğun şəkildə, mövcudluğu qorumaq və həyati olanı müdafiə etmək üzrə yaşamaqdadır. İtirmə qorxusu həyati ehtiyaclardan biridir.

İnsanın seçimlərində  itirmə qorxusunu öncəliklə nəzərə alır. Əslində olması lazım olan da budur. Daha yaxşıya çatmaq həyati təməllərdən daha əhəmiyyətli deyil. İnsan öncə mövcudluğunu qorumalıdır. Var olanı itirmədən, bəlkə üzərinə yeni şeylər inşa edə bilər. Daha yaxşı bir həyat üçün əvvəlcə həyatda qalmaq lazımdır. Prioritet olan hər zaman mövcud olandır. Bu görə itirmə qorxusu qazanma istəyindən daha təsirlidir.

reklam-itirmə qorxusuRreklam kampaniyaları sizə müsbət dəyərin nə olduğundan çox, qaçırdığınız şeyləri xəbər verir. “Fürsəti qaçırmamaq” marketinqin ən böyük mesajına çevrilmişdir. Kampaniya, endirim və reklamçılıq hiylələri insanın itirmə qorxusuna hesablanmışdır. Bir şey endirimdə olduğu üçün deyil, ehtiyac olduğu üçün satın alınmalıdır. Lakin insanın itirmə qorxusu ona bu fürsəti qaçırmamağıı fısıldayır. Fürsətin ayağına gəldiyini sanan istehlakçı çox zaman ehtiyacına görə deyil, endirimi və kampaniyanı itirməmək üçün hərəkətə keçər.

İnsan bir ömür həyatda qalmaq uğrunda mübarizə aparır. Digəl ki, insanın həyatı əslində özünün də deyil. Bir insan həyata gəlməyə özü qərar vermədiyi kimi, həyatdan getməyə də özü qərar vermir. Bir adam başqaları tərəfindən dünyaya gətirilir. O zaman insan nə üçün ölməkdən qorxur? Həyatı özümüz qazanmadığımız halda, niyə itirməkdən qorxuruq? Bütün bu suallar və gündəlik həyatımızdakı itirmə qorxusu məsələnin sadəcə fərddən ibarət olmamasından xəbər verir. Bu da demək olar ki, orqanik bir şəkildə bağlı olduğumuz cəmiyyəti və təbiəti ağla gətirir.

itirmək qorxusuPislikləri daha asan xatırladığımızı söyləmişdik. Xarici dünyanı qəbul edərkən pis olanı yaddaşımıza həkk edərik. Vəlakin, yaxşılığın bir növünü də möhkəm şəkildə xatırlamaqdayıq. Başqalarının yaxşılıqlarını pisliklərinə nəzərən daha az xatırlarkən, öz etdiyimiz yaxşılıqları daha çox xatırlayarıq. Pisliyi yox etmək və yaxşılığı davam etdirmək üçün mübarizə veririk. Daha böyük bir orqanizmin parçası olduğunu və hər zaman başqası üçün yaşadığını unutmamalıdır.

 

Müəllif: www.dmy.info 
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

RAHİBƏ HİLDEQARD (Hildegard Von Bingen)

Xüsusi

Orta çağda monastırın müdriki olaraq qəbul edilən Hildeqard von Bingenin (Əziz Bingenli Hildeqard) 1098-ci ildə, ailəsinin onuncu və son uşağı olaraq dünyaya gəlmişdir. 1179-cu ildə 81 yaşında həyata vida etmişdir. Alman yazıçı, bəstəkar, filosof, şair, xristian mistiki, vizyoner, müdrik olaraq tanınır. 7 Oktyabr 2012 tarixində, Papa Benedikt XVI onu Kilsənin Doktoru adlandırmışdır.

Daxili dünyasını və hisslərini yazıya tökən ilk qadın. Həyatını bir monastırda keçirən rahibə Hildeqard, şiddətli miqren ağrıları üzündən gördüyü hallusunasiyaları kağıza tökməyə başladı. Daha sonra özünü şeirə verdi.

Hildeqard Von Bingen (1098-1179)

hildeqard-kilsə Alman rahibə, mistik, müdrik, ruhani lider, yazar, bəstəkar və elm insanı, dramatist, əlifba banisi, həkim  və daha sayıla bilməyəcək qədər bir çox qeyri-iradi qabiliyyətə sahib qadın. Həm o zamanının inancları, həm də ailəsinin onuncu uşağı olması, eyni zamanda doğuşdan xəstə olması kimi səbəblərdən 8 yaşındaykən monastıra bağışlandı.

Çox kiçik yaşdan monastırda ailə sevgisi olmadan yaşamaq məcburiyyətində buraxıldığı üçün ruhani gücləri olduğunu irəli sürmüşdür. Digər tərəfdən, Hildeqardın sənətçi tərəfi də çox qüvvətli idi. Musiqi dahiliyi ilə dünyada adından söz etdirə bilən nadir qadınlardan biridir.  Hildeqard eyni zamanda dünya tarixində ilk dəfə seksdə qadın mövzusunu işləmiş adamdır. Bir rahibə olmasına baxmayaraq kitablarında seks zamanı bir qadının hiss etdiklərini, kişi ilə bərabərliyi əsnasında bədənindəki dəyişiklikləri, zehni və fiziki olaraq yaşadıqlarını təsvir edərək bir qanun də imza atmışdır. Elm adına dünyaya qazandırdığı bir çox bitki mənşəli dərman hələ istifadə edilməkdədir. Orta çağ Xristiyan dünyasında Hildeqarddan əvvəl və uzun müddət sonra da, qadınlar tərəfindən özünü ifadə edən mətnlər qələmə alınmamışdı. Özü kitablarında qadın orgazmını təsvir etmişdir. Bəstələrindən, xüsusilə “11000 Bakirə” buna nümunə olaraq təsiredici xüsusiyyətlərə malikdir.

Jutta adında bir rahibənin yanında təhsil almağa başlamış və oxuma yazma öyrənmişdir. Daha sonra, həyatının geri qalanında da təsirli olacaq bir keşiş ilə, Volmar ilə işə başlamışdır. Müqəddəs Hildeqardın ən böyük xüsusiyyəti yaşadığı hər şeyi qələmə alması idi. Elmə və araşdırmaya çox maraqlı idi. Həyatının böyük hissəsini keçirdiyi kilsədə davamlı oxuyur yazır və araşdırmalar edirdi. Gördüyü hallusinasiyaları yazdığına görə şeytani ola biləcəyi fətvası ilə məhv edilməyə çalışılmışdır. Ancaq papanın və kilsə keşişinin əmri ilə yazmasına icazə verilmişdir. Çox kiçik yaşlardan bəri “görmə” gücü olduğu iddia edilən Hildeqard yazılarında 1141-ci ildə tanrıdan bir əmr aldığını ifadə etməkdədir. Hildeqarda görə tanrı 1141-ci ildə ona gördüklərini yazmasını söyləmişdir. Bununla birlikdə bütün dini kitabların yazılarını oxuya və Tanrının nə demək istədiyini anlaya bilirdi artıq. Bu hadisəni öz sözləri ilə bu şəkildə açıqlamışdır : “… 42 yaş və 7 aylıq idim. Cənnətin qapıları açıldı və bənzəri daha əvvəl görülməmiş parlaqlıqda kor edici bir işıq bütün beynimə doldu. Və sonra bütün ürəyimi və köksümü bir alov kimi alovlandırdı, … və birdən-birə kitabların təfsirlərinin nə demək istədiyini anladım …”

hildeqard-rahib%c9%99-b%c9%99st%c9%99kar-h%c9%99kimBəlkə də çox kiçik yaşlardan bəri kilsədə yetişdirilməsi, ailəsindən ayrı qalması və davamlı olaraq ruhani gücləri olduğunun irəli sürməsi psixoloji olaraq Hildeqarda təsir etmiş deyə düşünənlər də var. Bir çox nümunədə Hildeqardın Tanrıdan olduğuna inandığı işarələri aldıqdan sonra hərəkətə keçmək üçün bəzən illərlə gözlədiyi müşahidə edilmişdir. Bu müddət içində öz yazdıqlarına görə tərəddüddə qaldığını və yaşadıqlarının gerçək olub olmadığını sorguladığını dilə gətirmişdir. Rahibə olmasına baxmayaraq Hildeqard çox güclü bir sənətçi idi. Ayrıca, elm adına dünyaya qazandırdığı bir çox Herbal dərman hələ fə istifadə edilməkdədir.

Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İNTİHAR – ALBER KAMYU

Xüsusi

FƏLSƏFİ İNTİHAR

İntihar (İng. philosophical suicide). Fransız filosof Alber Kamyu tərəfindən məşhurlaşan dünyanı rədd etmə və fəlsəfə əzmindən imtina etmə üslubudur. Kamyu, həyatı “absurd” bir fəaliyyət olaraq görür. İnsanın çox arzusu varkən, dünya insanın arzu və ideallarına səssiz qalır. İnsan da xəyali sükutuna uğrayaraq absurda yuvarlanır. Absurdluğa qarşı bir müdafiə mexanizması deyə biləcəyimiz fəlsəfi intihara yönəlir. Bu, Tertullian, Paskal, Kyerkeqor kimi fideistlərlə də xatırlanan bir fəaliyyətdir. Fideizm, sorğulamağı və şübhəçiliyi buraxaraq, qurtuluşu dogmalarda axtaran anlayışdır. Fideist şəxs fəlsəfəsində mənfəət tapa bilməyib, din kimi şeylərə yönəlir. Diqqətini belə sahələrə yönləndirərək fəlsəfi intiharını həyata keçirir.

Kamyu, absurd həyatın fərqinə varan insanın axtarış içində olduğunu deyir. Ümidini qoruyaraq axtarışını davam edən insan, bir şey tapa bilmədiyində, din kimi metafizik şeylərə yönəlir. Həyat insana vecsiz yanaşdıqca, insan da onun fövqündəki inanclara qapılır. İçində yaşadığımız dünyadan qurtulma istəyi düşüncələrin ağlın fövqündə olan aləmə məna yükləməsiylə nəticələnir. Fəlsəfi intihar absurdu sazlamaq üçün bir cəhddir. Absurd dünyanı ortadan qaldırıb, yerinə mənalısını qoymaqdır. Kamyu, fəlsəfi cəhətdən intihar etdiyini söylədiyi Kyerkeqor və Husserli günahlandırır. Kyerkeqor ağlı Tanrıya fəda edərkən, Huserl də ağlı ucaltmasına qarşı, onu ideal substansiyalara həbs etmiştir. Fərqli yönlərə sahib bu iki filosofu birləşdirən şey, ikisinin də absurddan qurtulmaq istəməsidir; halbuki Kamyuya görə, əslində olan absurdu yaşamaq və yaşatmaqdır. Absurdu nə təsdiq nə də rədd edən bu filosoflar, Kamyunun gözündə günah etmişlərdir. Çünki ona görə “ortada həyata qarşı bir günah varsa, bu bəlkə də ondan ümidi üzməkdən çox, bir başqa dünyanı ummaq və əlimizdəkinin amansız göstərişindən qaçmaqda yatır. “Yəni, bir qurtuluş varsa əgər, bu dünyada olmaq məcburiyyətindədir və qurtuluşu bu dünyanın xaricində axtarmaq, dünyadan ya da dünyanın gərçəkliyindən qaçmaq deməkdir.

sizif

FİZİKİ İNTİHAR

Kamyuya görə absurd qavrayışını yox etmək, faydasız bir məşğuliyyətlə həlli olmayan şeylərə baş qoşaraq özünü öldürməkdir. İnsan absurdu ortadan qaldırmaq yolunda, heç bir şəkildə həlli olmayan iki ayrı təşəbbüsə baş vurur: şəxs ya dünyanı ya da özünü ortadan qaldırır. Birincisinə “fəlsəfi intihar” deyən və insanın ümidlərini axirət inancına bağlaması olaraq bilinən, Kamyuya görə, absurda məhkum olmuş, pislik, bədbəxtlik və ümidsizliyə kölə olmuş insandır. İkincisi isə özünü saran qəzavü-qədərdən intiqamını almaq istəyəndir. İntiqam almaq istəməyinin səbəbi isə bu insanın kölə olmayıb azad olduğunu sübut etmək istəməsidir. Bunun yolu da, insanın qəzavü-qədərə qarşı başqaldırması ve qəzavü-qədərə təslim olmadığını göstərmək üçün özünü öldürməsidir. Kamyu, intiharın əsla bir həll yolu olmadığını müdafiə edir. İntihar absurdu yox etmək üçün müraciət edilən bir yol olsa belə onu çürütmənin yolu deyildir. İntihar, absurda başqaldırmağı və ya azadlığı göstərmir, tam əksinə absurda boyun əydiyimizi göstərir. İntihar, absurda boyun əyməkdir, absurdun təsdiqidir. İntihar şəxsin əksikliyinin, və absurdla mübarizədə məğlub olmasının tərənnümüdür.

NƏTİCƏ

İntihara çox fərqli şeylər də səbəb ola bilər. Bəzən həyatın ağır yükünü qaldıra bilməyənlər, bəzən də həyatda yetəri qədər yük tapa bilməyənlər intihar edə bilər. Ekzistensialist filosoflar intiharı insanın ən böyük problemi olaraq görmüşlər. Ancaq intihar insanlar üçün nadir hallarda bir problem olmuşdur. Xalq filosoflardan ya da filosoflar xalqdan qopmuş ola bilər. İkisi də bir-birini başa düşməmiş ola bilər. Kənardan baxan bir müşahidəçi, bu vəziyyətdə intihar edəni müşahidə etməməlidir. İntihar səbəbləri və nəticələri bizə bəzi ipucları verə bilər.

Ölüm heç bir elmə və ya metafizik görüşlərə görə son deyildir. İntihar bir ölüm hadisəsidir. Sadəcə, öldürən başqası deyil, özünü öldürməkdir əsas məsələ. İntihar edənin yeni bir başlanğıc etmək arzusunda olduğu da deyilə bilər. Dindar, materialist, aqnostik, nihilist, heç kəs intihar edəni günahlandıra bilməz. Çünki bütün baxışlara görə həyat bir şəkildə davam edəcəkdir. Ölmək özü də bir başlanğıcdan ibarətdir. Buna etiraz etmənin eqoistcə bir davranış olduğunu nəzərə çatdırmaq lazımdır. Çox etiraz edənlər isə sadəcə öz düşüncələrini təsvir etməkdədirlər. Onların arxada qaldığı bu həyat, kəskin tənqidlər almışdır. Sahib olduqları bir şeyin bəyənilməməsi… Onlar isə ya qətiyyətlə rədd olunur, ya da tənqidi qəbul edərək obyektiv bir baxış əldə edir.

Mənbə: dmy.info
Müəllif: Doğuhan Murat Yücel

Hazırladı: Hüseyn Əhədzadə

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

TƏHLÜKƏLİ İNSANLAR

Xüsusi

“Təhlükəli insan” anlayışı  haqqında biraz düşünə bilərik.

İlk ağlıma gələn başlanğıc nöqtəsi budur:
Dünya səviyyəsində böyük sözlər vardır. Onlardan biri:”Günahkarı qazın, altından insan çıxar.”

İkinci ağlıma gələn söz, Thomas Hobbesin dediyi bir söz oldu: “İnsan, insanın qurdudur.”

Əlbəttə, böyük sözlərin aludəçisi olmamaq lazım. Öz beynindən çox, başqalarının beyni ilə özünü xoşbəxt etmək elə də ağıllı bir iş olmaz.

Bu iki söz də əslində, sıfır model ola bilməz. Mütləq ondan əvvəl eynisini, bənzərini və s. söyləyən, məşhur, məşhur olmayan bir çox öz beynindən istifadə edən insan olub.

Lakin yazılı dünyada, bəzi anlayışlar bəzilərinə, doğru-yalnış təsnif edilir və həmişə o cür qalmağa meyilli olur.

Bir dəfə təsadüfi bir toplantıya qatılmışdım. Orda bir layihə iştirakçısı olan gənc, məhkumlarla ( təhlükəli insanlar?) onların reabilitasiyası ilə bağlı bir layihədə iştirak etdiyini açıqladı. Sözünün bir yerində dedi ki, “Kaş məhkumlarla yox, ordakı işçilərlə də belə bir reabilitasiya layihəsi hazırlayaydıq.” Dediyi şey, əslində problemli olanların sadəcə məhkumlar olmadığı idi.

Cinayət törədənlərə, onlara baxmaqda vəzifələndirilmiş insanlar nəzdində qayğı ilə baxmağa səbəb olan şey nədir?

Bizim, təqsirsiz olduğunu sandığımız saysız-hesabsız  insanın da əslində, kim bilir nə təqsirləri olduğunun fərqinə vardığımız zaman..

Bizim,  təqsirli olduğunu sandığımız saysız-hesabsız insanın da əslində, necə təqsirsiz insan tərəfləri olduğunun fərqinə vardığımız zaman..

Qarşımızda saysız-hesabsız insan var, onlarda əslində təqsir və məsumluq iç-içə keçib.

Bu səbəblə, məhkumlar üçün reabilitasiyaya gedən bir gənc, gözətçilər üçün də belə bir şeyin ehtiyac olduğunu düşünə bilir. Bir cəza vəkili, şəxsən işin içində olaraq müqəssirin insani tərəflərinə diqqət çəkməyi düşünə bilir.

Lakin bu insan elə bir varlıqdır ki, başqa biri/biriləri, “insanın, insanın qurdu olduğunu” söyləyir.

Görünən odur ki, təqsir və təqsirsizlik bir potensialdır.

Təqsir etmək potensialına təhlükə desək, hər birimiz təhlükəli insan olaraq varıq.

Buradan yola çıxaraq, bəzi təhlükəli insan variantlarını ayıra bilərik:

+ Özünün, təhlükəli olduğunun fərqində olmayan təhlükəli insanlar.
+ Gücə sahib olduğu üçün təhlükəli insanlar
+ Sevgisinin sahiblənmə olduğunu düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Sevgisinin, qarşılıq alması gərəkdiyini düşünən təhlükəli insanlar
+ Doğrunu bildiyini düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Doğrunu, yaxşını, gözəli, pozitivliyi, doğru hərəkət və davranışları bildiyini düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Qərarından və ya mühakiməsindən çox əmin olduğunu düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Müqəddəslərə xidmət etdiyini düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Ac insanlar yox, insanları ac qoymağın, onların işləməsinə səbəb olacağını düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Hər kəsin öz mənfəətinin arxasına qaçmağının, toplumun mənfəətini doğrucağını düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Özünün, başqası üçün ən yaxşısını istədiyini düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Özünü təhsilli gördüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Aldığı təhsilin, təshil almayanlarla müqayisədə özünə üstünlük təmin etdiyini düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Davamlı olaraq yaxşılıqdan və gözəllikdən bəhs etdiyi üçün təhlükəli insanlar
+ Bildiyi üçün yox, inandığı üçün haqlı olduğunu düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Dinləmək və anlamaq yerinə, dinlətmək və anlatmaq istədiyi üçün təhlükəli insanlar
+ Fərdi inkişaf kursuna getdiyi, kitabını oxuduğu üçün təhlükəli insanlar
+ Dinini, milliyətini, şəxsiyyətini çox sevdiyi üçün təhlükəli insanlar
+ Özünə aid olanla, özünə aid olmayan arasındakı bərabərliyi önəmsəmədiyi üçün təhlükəli insanlar
+ Statuslarının öz əməkləri sayəsində olduğunu düşündüyü üçün təhlükəli insanlar
+ Öz mənfəətlərini, sizin üçün rasyonallaşdırmağa çabaladığı üçün təhlükəli insanlar
+ Gözəlliyini və şirin dilini sizi razı salmaqda istifadə etdiyi üçün təhlükəli insanlar
+ Kişi olduğuna görə qadına qarşı üstün olduğunu, dinsəl və toplumsal olaraq düşündüyü üçün təhlükəli insanlar

Bütün bu təhlükəli insanların əsli budur: bir şeyə sahib olmaq, bir şey mövzusunda gücü əlində saxlamaq. Bu, əlindəki müqəddəs kitab da olsa, elmi bir kitab da olsa, bir dəstə qızılgül də olsa, sizin onun əlindəki o iddia etdiyi  gücə beyət və itaət etmədiyiniz zaman onu başınıza atmaqda bir an tərəddüd etməyəcəyinə dünya və insanlıq tarixi şahidlik etsin.

Mənbə: blog.milliyet.com.tr
Hazırladı: Fidan Aslanova

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

ELM NƏDİR

Xüsusi


elm və fəlsəfə.FƏLSƏFƏDƏN ELMƏ

Elm, təcrübəyə əsaslanan üsullar və həqiqətdən faydalanaraq nəticə çıxarmağa çalışan nizamlı məlumatdır. İçində yaşadığımız həyatı şərh etməyə çalışır. Varlığın necə olduğunu, niyə meydana gəldiyini araşdırır. Olaylar üzərində təsvir, açıqlama və fərziyyə etmək imkanı verir, təcrübələri tətbiqlərlə inkişaf etdirir, mövzuları yoxlamaq, mühakimə etmək imkanı yaradır.

Elm adına ilk səylər miladdan əvvəl IV minillikdə Mesopotamiyada ortaya çıxmışdır. Şümerli rahiblər ulduzları müşahidə edərək qeydlər etmişlər. Babil, Misir və Yunan sivilizasiyaları da sonrakı minilliklərdə müşahidələrini qeyd etmiş və bənzəri təsbitlər edərək inkişaf etdirmişlər. Yunanlı filosof Aristotelin (e.ə. 384-322) zamanında elm deyilə biləcək fəaliyyət fəlsəfə ilə əlaqəli olmuşdur. O zaman bugünkü mənada elmi fəaliyyət yox idi. Amma antik dövrdə filosoflar indiki elm adamlarının soruşduğu sualları soruşur və təbiəti şərhə etməyə çalışırdılar.

İsak Nyutonun (1642-1727) zamanında da elm fəlsəfənin bir sahəsi olaraq görülməkdə idi. “Təbiət fəlsəfəsi” fizika, kimya, biologiya kimi elmləri əhatə edən bir fəaliyyət idi. Daha sonra təbiət fəlsəfəsi olmaqdan çıxıb fərdi sahələr halına gələn fənn elmləri ilə müasir elm ortaya çıxdı. Biologiya canlıların həyatı, fizika dünyanın necə işlədiyi və enerji mübadiləsi, kimya kainatın atomlardan orqanizmlərə qədər necə bir araya gəldiyi ilə maraqlandı. Getdikcə artan ixtisaslaşma nəticəsində 600-dən çox elm sahəsi meydana gəldi.

Ətrafımızdakı hər şey elmin mövzusu ola bilər. Elmi fəaliyyət əvvəlcə müşahidə ilə başlayır. Müşahidə edildikdən sonra şüurlu bir təxmin, hipotez (fərziyyə) həyata keçirilir. Daha sonra, fərziyyəni təcrübə və müşahidə ilə sınaqdan keçirərək açıqlamaq lazımdır. Ümumi bir vəziyyət olduğunu dəstəkləmək “qayda” yaradılması adlanır. Bu qaydalar əks bir dəlil olmadığı müddətcə etibarlıdır. Elm tənqidi və məntiqi düşünməyə əhəmiyyət verir. Tənqid edilməyən məlumat elmi deyil. Bir şeyin elm ola bilməsi üçün sınanması və müşahidə olunması lazımdır.

təbiət fəlsəfəsiTƏBİƏT FƏLSƏFƏSİNDƏN ELMƏ KEÇİD

Mesopotamiyadakı elmi inkişafların sistematik olmaması nəticəsində elmin başlanğıcının antik yunan filosofları olduğu qəbul edilir. Bunun səbəbi, Şərqdə mədəniyyətin davamlı olmamasındadır. Yunanın digər mədəniyyətlərdən ayrıldığı nöqtə mədəniyyətin transferi oldu. Fəlsəfənin də başlanğıcı buralara bağlıdır. Müdriklik, düşünmə intizamı hər mədəniyyətdə vardır, ancaq bunu sistem halına gətirən və tarix boyunca davamlılıq təmin edən yunanlılar.

Yunanlılar dövründə elm yerinə fəlsəfə ilə məşğul olurdular. Bütünə olan maraq, həyatın işləyişini axtarmaq və sistemi həll etmə istəyi filosoflardan başlamışdır. Təbiət fəlsəfəsi min il ərzində elmin keçmişini meydana gətirmişdir. İntibah ilə fərqli ixsisaslar ortaya çıxmış və filosofların sormadığı sualları elm adamları soruşmağa başlamışlar. Elmin fəlsəfədən ayrılması kapitalın himayəsi ilə gündəmə gəlmişdir. Qısacası, fəlsəfənin içinə pul girincə elm fəlsəfədən kənarlaşdırılmışdır. Müşahidə və təcrübə də pulun mümkün qıldığı labaratoriyalara sövq edilmişdir.

NyutonNyutonun şah əsəri olan Philosophiae Naturalis Principia Mathematica adından da aydın olacağı üzrə “Natural fəlsəfənin riyazi başlanğıcı” adını daşıyır. XVIII əsrə qədər davam edən fəlsəfə aktuallığı XIX əsrdən etibarən itməyə başlamışdır. Günümüzə qədər də fəlsəfə elmdən ayrılmış, hətta günümüzdə elmə qarşı olan bir sistem olaraq qəbul edilmişdir. Fəlsəfənin atılmasının Sənaye inqilabı bərabər gəlməsi və günümüzün də çılğın bir istehlak mədəniyyətinə aid olması maraqlıdır. Fəlsəfə satıla bilən bir məhsul vermədiyi üçün elm qədər gündəmdə deyil. Burada elmin fəlsəfədən törəyib onu qınamasına diqqət çəkməliyik. Fəlsəfədən doğan elmin fəlsəfəni rədd etməsinə qədər gəlmiş vəziyyətdəyik.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +13 (from 13 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus