NAĞILLAR – ÖLDÜKCƏ YAŞAMAQ

Xüsusi

Nağıllar…  Ah bu nağıllar!..

Qəhrəmanımızı nağıllardan seçirik; hər zaman onlara oxşamaq istədiyimiz qəhrəmanlar. Düşmənimizi də eləcə! Əsəbləşdiyimiz, nifrət etdiyimiz düşmən tipini əvvəl nağıllarda tapırıq, sonra onları həyatın içində axtarırıq. Əsla düşmənlərimiz kimi olmaq istəmirik; ya onlardan qaçarıq, ya da onlarla döyüşməyi seçirik. Hər kəs “Ağca və 7 cücə”-ni xatırlayır (Snow White and the Seven Dwarfs). Kim Ağcanın ağ atlı şahzadəsi olmağı istəməmiş, alnından öpərək oyandıracağı gözəli xəyal etməmişdir ki görəsən? Səbətində alma daşıyan yaşlı cadügərləri sevməzdik. Bəli, yaşlanmaqla cadugər olmaq arasında əlaqə qurmağımızın səbəbi, cadugərlərin yaşlı olması deyil, cadugərlərin yaşlılar arasından seçilməsi; cadugərlərin yaşlanmağı seçməsidir.

qarğa və tülkü-nağılHələ bu Lafontenin nağıllarına bax!

Zavallı qarğalar, yalnız çirkin deyil, eyni zamanda axmaqdırlar da. Tülkülər isə hiyləgər, oyanıq və mənfəətçi. Haydı bir mahnı oxu dostum! Qarğa qarıldar-qarıldamaz pendiri ağzından salar. Mahnı oxumanın əvəzi, pendiri əldən verməkdir. Aldadılmaq, qanmaz yerinə qoyulmaq. O halda mahnı söyləməyin, yoxsa yeməyinizdən olarsınız. Halbuki belə bir dərs də ola bilərdi: Mahnımı oxudum ləzzətlə, pendirimdən oldumsa, nə qəm! Pendiri itirməkdən qorxaraq mahnınızdan vaz keçməkdənsə, mahnı oxumağı seçin; aşağı yuxarı bir pendir, arada əlinizdən alınsa nə olacaq?

Amma Lafonteyə belə dərslər vermək yaraşmazdı; bu səbəblə o, saf uşaqlara ağıllı olmağı nəsihət etdi.

“Əsla açmayın ağızınızı; yoxsa pendirinizdən olarsız.”

Bizlər də çoxlu tülkülər qarşısında açmadıq ağzımızı; beləliklə həssaslıqla qorumağı bacardıq pendirlərimizi. Pendiri itirməmək üçün mahnı oxumadıq həyatımız boyunca. Anlamadıq ki, bu kal səsimizlə mahnı oxumağı gözə almadıqca, pendirə sahib olmağın da bir mənası qalmayacaq həyatımızda. Aldanmamaq üçün nə çağırdıq, nə çığırdıq, ancaq səssiz-səssiz pendir toplamaqla məşğul olduq; bütün zamanımızı topladığımız o pendirləri qorumaqla keçirdik.

cırcıramaBildiyiniz başqa nağıla baxaq. Lafonten indi də qarışqa ilə cırcıramanın hekayəsini danışır: Cırcırama bütün yay boyunca işsiz-gücsüz gəzər, mahnılar söyləyər, saz çalar. Qış gəldiyində isə ac qalar. Yeməyə bir şey tapa bilməz. Beləcə məhv olub gedər. Çünki işləmədi, sabahı düşünmədi və toplayıb yığmadı. Qış gələndə səbəti boş qaldı; aclıqdan və soyuqdan öldü. Qarışqa isə sobanın qarşısında ayaqlarını uzatmış, isti evində kef çəkməkdədir bu əsnada. Kisələri ağzına qədər doludur. Çuval-çuval buğdalar, noxudlar, qab-qab yağlar yığılmışdır bir kənara. Yaz boyunca çalışıb və yığıb bir kənara.

Cırcırama… hesabını bilməyən, sabahını hesablamayan adam… kefinə düşgün, tam bir sər-səri…
Qarışqa isə əksinə tam bir hesab adamı … başıaşağı, çalışqan, intizamlı, nə istədiyini, hara getdiyini bilən, əsla macəradan xoşlanmayan biri… ağıllı və oyanıq…

Qış gəlmişdir artıq. Çöldə qar var, yağış var, fırtına var, lakin yemək yoxdur! Bizim tənbəl və avara cırıramamız indi acdır, üstəlik soyuqdan da donmaq üzrədir. Bir dəfə namərdə möhtac olmub artıq, çarəsiz gedər qarışqanın qapısını döyüb bir az yemək istər. Qarışqa da bütün insafsızlığıyla qapını üzünə çırpar.

“Get burdan,” deyər; “Daha əvvəl ağılın hardaydı? Bunu yazda avara-avara gəzib mahnı oxuyarkən düşünərdin! ”

Cırcırama də eynilə qarğa kimi mahnı oxumağının cəzasını çəkər. Biri pendirindən oluşdu mahnı oxumaq uğrunda, digəri bir pendir sahibi belə ola bilməmişdi həyatı boyunca. Birincidə tülkü qarğanı aldadıb pendirinin alır; ikincisində cırcırama qarışqadan bir tikə belə almağı bacarmır.

Bu səbəblə cırcıramanın hekayəsi çox daha faciəvidir. Bəlkə qarğanın halına gülərsiniz, “O da ağılla hərəkət edərdi,” filan deyərsiniz; lakin cırcıramanın halına vicdan sahibi uşaqları gülə bilməz; “Əcəb olur!” deyə bilməz; içində bir sancı duyar onlar. Ağrımaqdan da betər bir şeydir bu.

Nağıllar… Ah bu nağıllar!

Bəziləri nə də mərhəmətsiz; nə də vicdansız!

Lafontenin qarışqaları buna görə çox insafsızdırlar.

Kasıbların üzünə qapını çırpan, “incimə, çalışsan sənin də olar” deyən bu qarışqaya haqq qazandıranların, cırcıramanın gerçək faciəsinin yanında Lafontenin təsvirlərinin nə halda qaldığını görmələrini istəyirəm. Məhz bu səbəblə bu faciəni bir də Cevat Şakirin (Halikarnas Balıqçısı) dilindən oxumanızı təklif edirəm:

avqust böcəyi“Cırcırama yaza doğru yumurtadan bir tırtıl olaraq çıxar, sonra qanadlı bir böcək olar. Hamilə qalan dişi böcək, toxumla dolu yumurtalıqlarını qızdırmaq məcburiyyətindədir. Caynaqlı ayaqlarını günəş tutan bir budağa keçirərək möhkəm yapışar. Cırcırama bülbül kimi ötməz. Kürəyində bir çox halqalar vardır; onları -ağıldan kənar bir zövq və vəhşi bir inadla- sürtüb durar. Cırhacır səsi, həyatın nəbz atışıdır. Bu sürtünüş nəticəsində fövqəladə bir istilik olur; və ananın dərhal yanması bahasına yumurtalıqdakı toxumlar yetkinləşir. Və günlər qısalar, havalar soyuyar, bax o zaman qarnı çatlamış, incə zər halında qalmış bir böcək qabığı görərsiniz; ağacda ilişib qalmışdır. Qış küləkləri o incə qabığa ürəklərin ağrıyla “cızz” etməsi kimi, yoxsul və kədərli səslər çıxartdırar. Qış gəlincə, günəşli dünyadan köçüb getmiş olan cırcırama ortalıqda yoxdur ki, namərdə möhtac olaraq qarışqaya əl açıb dilənə. Cırcırama (guya avara adamın həyatı) nisbi bir əxlaq qaydası deyil, qorxunc, insafsız, acı bir yaratma prosesini təmsil edər. Zavallı cırcırama “yaratmaq” üçün özünü fəda edər. ”

Yaratmağın ağrısını çəkməyənlər cırcıramanın faciəsini anlaya bilməzlər.

Bu səbəblə onlar Lafontenin nağılları ilə özlərini ovudub durarlar.

Şəxsən, mahnı söylədiyi üçün ölənlərə deyil, bir mahnı belə söyləmədən ölənlərə yas tuturam mən; hətta, qarışqanın təmkinliliyi yerinə cırcıramanın sərsəriliyini üstün tutaram. Qarışqa yaşamaq üçün bir zibil parçasını əsirgədiyi halda, cırcırama həyatını fəda edər yaratmaq üçün.

O halda nə çəkinirsən dostum, hayadı bir mahnı da sən söylə!

Müəllif: Dücanə Cündioğlu
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

NİTSŞENİN DƏCCALI VƏ MƏSİHİ

Xüsusi


Heçlik. Düşünən insanın müəyyən bir zamandan sonra, suallarına cavab tapmaq üçün başladığı axtarışların sonunda gəlib çatdığı önəmli bir nöqtə. O nöqtə ki, insana onun indiyə kimi düşündüklərinin mənasız, inanclarının əsassız, dəyərlərinin əhəmiyyətsiz olduğunu anladacaq. Və budur, düşünərək özünə davamlı sual verən insan artıq kim bilir nə qədər sürəcək və bəlkə də heç vaxt bitməyəcək nihilizm dövrünü başlatmış oldu.

Biz hər zaman dəyərlərin yıxılmasından çox bəsit bir hadisəymiş kimi danışır və bununla onun mahiyyətini əks etdirməmiş, hətta gizlətmiş oluruq. Axı insanın həyat boyu inandığı Tanrının mövcud olmamasını dərk etməsi, öz varlığına olan inanc və bağlılığının yox olması, qoruduğu əxlaq normalarının çökməsi ağrılı və acılı bir prossesdir… Amma insanı üstün edəcək, güclü iradəsini və xarakterini formalaşdıracaq şey də elə həmin prosses boyu çəkdiyi acı və ağrılardır. Bizim mövzumuz bax burda açılır.

nihilizm-nitsşe-dəccal-məsihÇöküş

Fəlsəfə hər zaman insanlar üçün cəlbedici görünüb. Amma eyni zamanda, həqiqətən öz sualları doğrultusunda müəyyən bir nöqtəyə gəlməyən, sadəcə fikirlərin təsirinə düşərək həyatını bu fikirlər üstündə qurmağa çalışan bir insan üçün böyük təhlükədir. Çünki uçuruma düşən insanın o uçurumdan çıxması üçün zəkası və gücü olmalıdır. Əks halda o, düşdüyü yerdə ilişib qalacaq və heç vaxt çıxa bilməyəcək. Düşüncələrlə zarafat etmək olmaz. Nihilizm düşünən insan üçün qaçınılmazdır. Çünki həyatın mənasını, mövcudluğunu və Tanrını sorğulayırsansa, gerçəklərlə mütləq üzləşirsən. Və bu zaman çöküş baş verir. Səni indiyə kimi ayaqda saxlayan bütün sütunlar, dirəklər çökür. Ancaq bu həmçinin tamamlanma və zərurətdir. Çünki əgər axtarırsansa, sorğulayırsansa demək ki, bütün bunların kökündə bir ehtiyac var. İllərlə filosofların öz fikirləri ilə anlamını daha da genişləndirdiyi bu hadisəyə ilk dəfə Şopenhauer maraqlı və yeni bir fəlsəfi cərəyan yaradacaq şərh verdi. Yuxarıda qeyd edilən fikir məhz onun fəlsəfəyə qazandırdığı yeni baxışdır. O, çöküşü insan üçün qaçınılmaz hesab edirdi və buna iradə adı qoyurdu.

İradə

Şopenhauerin bu fikiri ən çox Nitsşe üçün cəlb edici və düşündürücü görünürdü. Axı mükəmməllik axtarışında olan insan köhnəldiyini, öz gücünü itirdiyini düşündüyü dəyərləri yıxdıqdan sonra necə daha möhtəşəm olanını yaratmaya bilərdi? Bununla da Nitsşe iradə fəlsəfəsini insanlar üçün başa düşülə biləcək hala gətirmiş oldu. Bütün köhnəlmiş dəyərlər, əxlaq normalarını yıxdıqdan sonra insan daha mükəmməl olanını yaradacaq və üst insan olacaq. Bu iradədir. Güclü və zəif insanların ayrıldığı önəmli nöqtə.

Dəccal və Məsih

İnsanlar hər zaman çarəsizlikdən, çöküşdən azad olmaq üçün xilaskarlara ehtiyac duyurlar. Əslində xilasın hər hansısa bir insanda yox fikirdə, onun şəxsində deyil, daşıdığı ideyada olduğunu anlamırlar. Bunun üçün peyğəmbərlər hər zaman məcazi şəkildə həqiqətləri yazmağa və çatdırmağa çalışıblar. Bütün müqəddəs kitablar əslində həqiqətin kodlaşdırılmasıdır. Axı peyğəmbərlər əslində öz dövrlərinin aydını və yenilikçiləridir…

antixrist-nihilizmNitsşenin “Antixrist” (Dəccal) əsərini oxuyanda obrazlaşdırılma mənə çox maraqlı gəlmişdi. Həqiqətən də yaradıcı insanlar öz fikirlərini müəyyən kodlaşdırma ilə göstərməyi… məhz göstərməyi sevirlər. Bütün səmavi dinlərdə bir dağıdıcı var. Yəhudilikdə Armilus, Xristianlıqda Antixrist, İslamda isə Dəccal. Hər kəs bilir ki, Dəccal gələcək, insanları Tanrıya olan inancdan döndərəcək, bir sözlə mövcud dəyərləri yıxacaq. Sonda isə Məsih gələrək onu məğlub edəcək və Tanrının krallığını quracaq, yəni hər şey əvvəlkindən daha yaxşı olacaq. Bu sizə nəyisə xatırladır? Nitsşenin nihilzm zəruridir, mövcud köhnəlmiş dəyərlər yıxılmalıdır və üstün insan yeni və möhkəm olanını qurmalıdır fikiri ilə eyni deyil? Dolayısı ilə mif gerçəklə uzlaşır. Əfsanə realdır.

Dəccal nihilizmdir. O inancları, daxili əxlaq normalarını məhv edəcək. Cəmiyyətin bütün saxta dəyərləri darmadağın olacaq. Sonda isə Məsih, yəni üst insan (və ya yeni fikir) gələcək nihilizmi bitirərək Tanrının krallığını – üstün cəmiyyəti formalaşdıracaq. Çünki Məsih xilaskar deməkdir. Konkret olaraq bir şəxs deyil. Yəhudiliyin Maşiahı, Xristianlığın İsa Məsihi və İslamın Mehdisi əslində Nitsşenin üstün insanıdır. Bütün dahilər hər zaman bir həqiqətdən danışıb, lakin şərhlər və anlayışlar fərqlidir. Güclü insanlarla zəif insanlar bunu hər zaman bir-birindən fərqli şəkildə qavrayır.

Mənbə: Etatist.com
Müəllif: Həbib Rüstəm (Kabus)
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +21 (from 21 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ELMDƏ YENİ KƏŞF – CAZİBƏ DALĞALARI

Xüsusi

Eynişteyn-cazibə dalğalarıBu günlərdə elm insanları, cazibəni və kainatı anlama yolunda böyük bir kəşf etdiklərini açıqladılar. Albert Eynşteynin nəzəriyyəsindən 100 il sonra, onun iddia etdiyi bütün kainata yayılan cazibə dalğalarını nəhayət müşahidə etdilər. Cazibə dalğalarını kəşfinin kosmosun bir çox sirrini həll etməkdə faydalı olacağı söylənilir.
Layihənin Avropadakı lideri olan Max Planck Qravitasiya Fizika İnstitutundan Professor Karsten Danzmann Higgs bozonunun mövcudluğu qədər əhəmiyyətli bir kəşf etdiklərini, bu kəşfin DNT-nin quruluşunun başa düşülməsi ilə bir tutulması lazım olduğunu söylədi.

Cazibə dalğaları nədir?
Kosmos-zamandakı dalğalar. İki böyük qara dəliyin toqquşması kimi şiddətli hadisələrlə doğulur və  bir hovuza daş atılanda səthində yaranan həlqəvi dağılmağa kimi yayılmağa başlayırlar. İşıq sürəti ilə hərəkət edən bu dalğalar zamanla yalnız qalaktikalar deyil, kosmos-zamanın bütününə yayılır. Həm də işığa bənzəyən bu dalğaların, işıqdan əhəmiyyətli bir fərqləri var: Onun kimi başqa cisimlər tərəfindən saçılmır, ya da udulmur, sorulmur. Yəni pozulmadan qalırlar. Bu səbəblə də elm insanları onlara “əla qasidlər” deyir. Bu dalğalarla göndərilən mesaj, aradan milyonlarla il də keçsə ilk günkü kimi qalır.

Bu kəşf, nə işə yarayacaq?
Kəşfi edən Ligo Əməkdaşlıq adlı beynəlxalq qrup, müşahidələrinin astronomiyada cığır açacağını və nəhayət Böyük Partlamanı anlamamıza köməkçi olacağını söyləyir. Çünki cazibə dalğalarının ilk olaraq kainatın meydana gəldiyi anda meydana gəldikləri və hələ kosmosda gəzdikləri təxmin edilir.
Professor Stiven Hokinq bu kəşfin elm tarixinə keçəcək bir an olduğunu söylədi. Qara dəliklər mövzusunda mütəxəssis olan Hawking, “Cazibə dalğaları, kainata baxmanın yeni bir yolunu təqdim edəcək bizə. Onları təyin edə bilməmiz astronomiyada inqilab yarada bilər” dedi və əlavə etdi: “Eynşteynin Nisbilik Nəzəriyyəsi təcrübə edildi və kainatın tarixi ərzində yaranmış bütün qara dəlikləri görməyi ümid edə bilərik. Hətta Böyük Partlama zamanı kainatdan qalan qalıqları belə görmək mümkün ola bilər.”

Luiziana və Vaşinqtondakı rəsədxanalar

Luiziana və Vaşinqtondakı rəsədxanalar

Elm insanları indi nələrə baxacaqlar?
Bu kəşf vasitəsilə kosmosun “Qaranlıq Kainat” deyilən və bu gün əlimizdə olan teleskoplarla görə bilmədiyimiz daha böyük olan hissəsini anlamaqda işə yarayacağı ümid edilir. Qara dəliklər, neytron ulduzlar ilk baxılacaq yerlər olacaq. Amma təbii əsas kosmosun dərinliklərində keçmişin və “Böyük Partlayış” nın izləri axtarılacaq.
Dünyanın müxtəlif yerlərindəki laboratoriyalar, illərdir L şəklindəki uzun tunellər boyunca lazer işıqları göndərərək kosmos-zamanın toxumasındakı dalğalanmaları təyin etməyə çalışırdılar. Dalğaların izi, interferometr deyilən alətlərlə ölçülən, bir atom böyüklüyündən qat-qat kiçik dəyişmələrdə axtarıldı. Sonunda ilk müşahidə, Dünyaya bir milyarddan çox işıq ili uzaqlıqda iki qara dəliyin toqquşması zamanı edildi. Üstəlik qara dəliklərin birləşməsi ABŞ-da Vaşinqton və Louisiana əyalətlərindəki iki ayrı Rəsədxanada (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory – LIGO), 14 Sentyabr 2015-ci ildə, saat 13: 51-də eyni vaxtda müəyyən olundu. Yəni interferometrlər bir milyard ildən çox bir müddət əvvəl yaşanan hadisəni qeydə aldılar.

Həqiqətən ilk dəfə mi görüldülər?
2014-ci ildə Antarktikadakı Bicep-2 teleskopuyla çalışan araşdırmaçılar ilk kəşfi etdiklərini sanaraq elm dünyasını təəcübləndirdi. Ancaq iki həftə sonra, səhv analiz etdikləri ortaya çıxdı.

eynşteyn-qara dəlik-cazibə dalğasıEynşteyn nə demişdi?
Nisbilik Nəzəriyyəsini yazarkən ortaya atdığı nəzəriyyələrdən birində, bütün kainatın cazibə dalğalarıyla əhatə olunduğunu söyləmişdi. Eynşteynə görə kosmosda bir bölgədəki cazibə ani bir hadisə nəticəsində dəyişsə, o bölgədən kosmosa işıq sürətiylə cazibə enerjisi dalğaları yayılır. Bu dalğalar da kosmosda keçdikləri yerləri gərər ya da compresses. Lakin Eynşteyn, bu dalğaların fiziki varlığını təyin etmək heç mümkün ola bilməyəcəyini də yazmışdı.

ƏLAVƏ OLARAQ OXU: Alimlər “kainatın və zamanın səsini” kəşf etdilər

Mənbə: tanrivarmi.blogspot.com.tr
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

MUSİQİ ZÖVQÜMÜZÜN DÜŞÜNCƏMİZLƏ ƏLAQƏSİ

Xüsusi

musiqiMusiqi zövqünüz düşüncə tərzinizlə əlaqəlidir.

Bu vaxta qədər aparılmış olan araşdırmalar, musiqi seçimimizin birbaşa olaraq şəxsiyyətimizlə əlaqəli olduğunu göstərir. Əslində bunu anlamaq üçün labaratoriyaya girməyimizə, kitablara baş vurmamıza ehtiyac yoxdur; Şüurlu və ya şüursuz etdiyimiz təcrübə və müşahidələrin nəticələri, məlum xarakterə sahib insanların ən azından hansı musiqi növündən xoşlandığının ipucunu verir.

Musiqi  şübhəsiz ki, günlük həyatımızın vazkeçilməz parçasıdır. Evdə, məktəbdə, ofisdə, avtomobildə, nəqliyyatda, idmanda, alış-verişdə, hətta küçədə gəzərkən belə istəkli və ya istəksiz hər an və hər yerdə qulağımıza çatan melodik vibrasiyalar, fərqli ruh hallarını da özü ilə gətirir. Musiqi ifa etmək, günümüzdə məhdud sayda bir kütləyə aid edilsə də, yüz illər öncə nəfəs almaq, danışmaq qədər təbii olan bir şəxsiyyət ifadə formasıydı; hələ də bəzi ibtidai qəbilələrdə bu adət davam edir.

Bəs dünyada modern və ya populyar musiqi olaraq adlandırdığımız günümüz musiqisini təşkil edən neçə kateqoriya olduğunu bilirdinizmi? Musiqi yazıçısı və verilənlər (data) analizçisi olan Glenn McDonaldın yaratdığı bir internet layihəsi – Every Noise At Once – bütün musiqi növlərini və alt növlərini bir yerə toplayaraq, bizlərə musiqili bir xəritə təqdim edir. Layihəyə görə bu an bildiyimiz 1371 ədəd musiqi növü və alt növü mövcuddur. Musiqi avtoritetlərinə görə bu say, getdikcə artmağa davam edir. Hər birimizin özünəməxsus olduğunu nəzərə aldıqda, 1371 musiqi növü əslində heç də qane edici deyil, elə deyilmi?

Musiqi zövqümüzü tam olaraq nəyin təyin etdiyi ilə əlaqədar olaraq, olduqca az biliyə sahibik. Çoxumuz üçün bir mahnını sevib sevmədiyimizə, dinləməyə davam edib etməməyəcəyimizə qərar vermək, yalnız bir neçə saniyəmizi alır. Son zamanlar gerçəkləşdirilən araşdırmalar, musiqi seçimimizin yaşımız, şəxsiyyətimiz kimi gözə çarpan   xarakteristik xüsusiyyətləri əks etdirdiyini  göstərir.

2015-ci ilin iyulunda Cambridge universtitetində bir qrup psixoloq tərəfindən gerçəkləşdirilən və PLOS ONE dərgisində yayımlanan araşdırmada koqnitiv modelimizin musiqi zövqümüz üzərində necə bir rol oynadığı müşahidə edildi. Araşdırmada, düşüncə tərzimizin dinləməkdən xoşlandığımız musiqi növünü yansıtdığını göstərən məlumatlar əldə edildi. Bunu edərkən də  iştirakçılar, empati qurabilmə – sistematikləşdirmə (Empathizing-Systemizing (E-S) Theory) nəzəriyyəsinə görə sinifləndirildi.

Psixologiyada, empati qura bilmə həddindəki fərdi fərqliliklər,  Simon Baron Cohen tərəfindən inkişaf etdirilən və “Empathy Quotient” olaraq bilinən 60 maddəlik anketlə dəyərləndirilə bilinir. Bənzər şəkildə, sistematik düşünmə meyli isə  “Systemizing Quotient” ilə müəyyən edilə bilir. Bu məlumatların müqayisəli olaraq bir araya gətirilməsi ilə empathizing-systemizing (E-S) yaradılır. Bəhsi keçən iki xaraktreistik xüsusiyyətin ölçümü, şəxsin koqnitiv modelini (beyin tipini) ortaya çıxarması baxımından önəm daşıyır. Bu nəzəriyyə təməl alınaraq daha öncə aparılmış olan bir araşdırma, qadınların empati qurmağa meyilli olduğunu, kişilərin isə daha sistematik düşüncə tərzinə sahib olduğunu göstərən dəlillər təqdim edir. Bu fərqli  koqnitiv modellərin əlbəttə neyrobioloji bir təməli də vardır. Misalçün, kişilərdə sistematik düşünmənin, beyindəki hipotalamik və ventral bazal gangliya bölgələrinin ölçüsü ilə birbaşa əlaqəli olduğu görüldü.

Araşdırmada, empati qurmağa  yaxın olanların, yəni başqalarının hislərini, duyğularını asanlıqla anlayabilən və ya təxmin edəbilən və buna uyğun qarşılıq yarada  bilənlərin; hər hansı bir mahnı dinlədiklərində duyğusal və fizioloji reaksiyalar verdikləri təsbit edildi. Sistematik düşünməyə (sistemləri yaradan və qaydaya salan qaydalarla maraqlanma, sistem parçalarını analiz etmə, buna yönəlik qarşılıq yaratma) meyilli olanların, yəni işin riyaziyyatında olanların isə hər hansı bir mahnı eşitdiklərində səs xüsusiyyətlərini, notları, musiqini yaradan faktorları analiz etməyə və başlarında yenidən yaratma istiqamətində reaksiyalar verdikləri müşahidə edildi. Şəxsin empati səviyyəsi və düşünmə tərzinin nə növ musiqidən xoşlandığı ilə əlaqədar ipucları təqdim etdiyi görüldü.

musiqi.4000-dən çox iştirakçının daxl olduğu araşdırma, iştirakçılara 26 fərqli növ və alt növdə, 50 ədəd mahnıya aid 15 saniyəlik parçalar dinlədilib; parçaların ən bəyəniləndən-daha az bəyənilənə doğru sıralanması istəndi. Nəticələrə baxıldığında empati qurmağa meyilli olan iştirakçılar R&B, soft rock, country, folk kimi daha yumşaq, asan anlaşılabilən növdə parçalar dinləməkdən xoşlandığı halda; sistematik düşünənlərin isə heavy metal, hard rock, punk kimi daha qarmaşıq və sərt xarakterə sahib musiqi növlərini seçdikləri müşahidə etdilər. Bu iki fəqli dərketmə-reaksiya vermə (düşüncə yaratma) tərzinin tamamən bir-birindən müstəqil olmadığı isə öncədən aparılan araşdırmalarla vurğulandı.

Araşdırmanı aparan, eyni zamanda bir caz saksafonçusu da olan David Greenbergə görə, araşdırmanın musiqi sənayesi üzərində bir təsiri ola bilər: ”Son illərdə olduqca populyarlaşan musiqi səhifələri, bizlərə nə növ musiqini sevəbiləcəyimizə dair təkliflər vermək üçün istifadə etdikləri alqoritmlərə böyük miqdarda pul ödəyirlər. Fərdi düşüncə tərzimizi bilsələr və ya hesaba qatsalar, bu xidmətlər daha çox məhsuldar hala gələ bilər.”

Professor Simon Baron-Cohen, araşdırmanın olduqca sistematik düşünmə quruluşuna sahib, uclarda yaşayan şəxsləri, misalçün autizmli fərdləri, daha yaxşı anlamamıza yardımçı ola biləcəyini bildirir. Araşdırmaya qatılan Dr.Jason Rentfrowa görə: ”Aparılan araşdırma, musiqinin şəxsiyyətimizi necə əks etdirdiyini ortaya çıxarır. Musiqi; duyğusal, sosial və koqnitiv olaraq kim olduğumuzu ifadə etmənin bir yoludur.”

Araşdırmaçıların tapdıqlarına əsaslanaraq; hansı tip düşünmə tərzinin hansı mahnılarla uyumlu ola biləcəyini göstərən qısa siyahı isə belədir:

Empati Quranlar

  • Hallelujah — Jeff Buckley
  • Come away with me — Norah Jones
  • All of me — Billie Holliday
  • Crazy little thing called love — Queen

Sistematik Düşünənlər

  • Concerto in C — Antonio Vivaldi
  • Etude Opus 65 No 3 — Alexander Scriabin
  • God save the Queen — The Sex Pistols
  • Enter the Sandman — Metallica

Yaşamımız boyunca qarşılaşdığımız min bir fərqli hadisə qarşısında bir tərəf ağır gəlsə də, hər birimiz öz potensialımız daxilində yeri gəldiyində empati qurabilmə, yeri gəldiyində isə sistematik düşünə bilmə qabiliyyətinə sahibik. Bəs musiqi zövqünüzlə müqayisə etdikdə, sizin hansı tərəfiniz ön plana çıxır?

Mənbə: nbeyin.com.tr
Hazırladı: Ceyhun Sultanov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ÖZÜNDƏN SONRA ƏSƏR BURAXMAQ

Xüsusi

Chauvetatlar-əsər buraxmaqYanda gördüyünüz şəkil 35.000 il əvvələ aid  bir mağara rəsmləridir. Ovçuluqla dolanan, yemək və sığınma kimi ən əhəmiyyətli ehtiyaclarını belə qarşılaya bilməyən  insanların sənət əsərləridir. Mağaranın soyuq və təhlükəli dünyasına çöldəki dünyanı həkk etmiblər. Bu dünyada ən qiymətli şey “heyvanlar” olduğundan, mağaralarda, qayalarda daha çox heyvan rəsmləri tapılır. Nəticədə qida, geyim və təhlükəsizlik heyvanlara bağlıdır. Yaxşı bunu divarlara çəkməkdə məqsəd nədir?

Dünyanın müxtəlif yerlərindəki minlərlə mağara rəsmləri ilə insanın “buradayıq” mesajını görərik. Qalıcı olma, əsər buraxma xüsusiyyətini görərik. İnsan olmaq belə bir təmələ malikdir. Özündən sonra gələnlərə ötürmə vərdişi vardır. Digər canlılardan fərqli olaraq, həyatını təhvil vermə xüsusiyyəti vardır. Yalnız özü üçün yaşamaz. Özünü sonrakılara köçürər. Ən çətin şərtlərdə belə şəkillər, obyektlər, şifahi povestlər ilə təcrübəsini sonrakı nəslə ötürər.

Əsər buraxmaq, yəni daimi olmaq insanın bir xüsusiyyətidir. Həyatımız, bizdən əvvəlki həyatları özümüzə qatmaq və sonrakı həyatlara da köçürmək üzərində qurulmuşdur. İnsan başqaları üçün də yaşar. Hətta böyük nisbətdə elə başqaları üçün yaşayar. Həyatda öyrəndiyimiz nə varsa, başqalarından qaynaqlanar. Bunların başında dil gəlir. Dil ilə düşündüyümüz görə, nə qədər az şeyin yalnız bizim olduğunu anlaya bilərik. Əgər insanlıq bütünü, dil quruluşunu qurmasaydı bugünkü insanlıq olmazdı. İnsanlıq bütünü bir-biri üçün yaşamasaydı, bəlkə də insanlıq bu cür olmayacaqdı.

əsər buraxmaq-lüğətBir-birini düşünmək və əsər buraxmaq təməl özəlliyimizdir. Biz öz başımıza qısa bir həyat sürməkdənsə, birlikdə uzun həyat sürməyi seçdik. Həmrəylik, xoşgörüş, yardımlaşma bizim mənfəətimizə görə idi, sərf edirdi. Nəticədə “mən” yerinə biz olduq. “Mən” dediyimiz isə, “biz”in kiçik bir parçası idi. Buna baxmayaraq parçaların bütünə xəyanət etdiyi görüldü. Eqoistlik edənlər oldu. Ancaq tarix kölə olan imperiyalar və sonu naməlum olanlarla doludur. Tarixin eniş və çıxışlarını anlamaq çətindir.

Yox olub getmək nədir? Yox olub gedənlər kimlərdir? Yox olmaq əsər buraxmamaqdır. Özü üçün yaşayan əsər buraxmaz. Bu gün insanlığın zəngin üzvlərini deyil, əsər buraxanları xatırlayırıq. Böyük insanlıq cəmiyyəti, əsər buraxanların gö