TƏRİF VERMƏK

Aristotel-tərif“Tərif verməkdən çətin heç nə yoxdur.” Platon
“Sən mənimlə söhbət etmək istəyirsənə, gərək terminlərinə tərif verəsən.” Volter

Bir çox hallarda dialoq və müzakirələrdə mübahisələr qaçılmaz olur. Əgər dialoq və müzakirələrdə yaranan mübahisələrin ümumi motivinə diqqət etsək, görərik ki, anlaşılmazlıqlar əsasən terminlər və terminlərə yüklənən subyektiv mənalandırmalardan doğur. Müzakirənin daha anlamlı və faydalı olması üçün istifadə olunan terminlər müzakirənin sujetinə uyğun olaraq ortaq anlama gətirilməli və ifadə məntiqi müzakirənin həllinə yönəlməlidir.  Ciddi mühakimə zamanı hər bir termin əsaslı şəkildə öyrənilməli, səlis ifadə edilərək dəqiq tərifə tabe tutulmalıdır. Beləliklə, müsahiblər tərif vermə işinə nə qədər diqqət etsələr, mübahisələrin də bir o qədər azaldığına şahid ola bilərik. Bəli, Platon demiş, bu çox çətin bir prosesdir. Amma hər dəfə buna nail olduqca gələcək məsələ həlləri və müzakirələrin yükü nəzərə çarpacaq qədər azalır.

Hələ çox qədimlərdən, antiq fəlsəfə çağlarından bu məsələ diqqət mərkəzində olmuşdur.
Sokrat tələb edirdi ki, insanlar işlətdikləri terminlərə tərif versinlər, ifadələrini sadələşdirsinlər və bir əsasa dayasınlar. Təbii ki, bu, bir çoxlarını hövsələdən çıxarır və əsəbləşdirirdi. Çünki insanlar ümumi fikirlərini ifadə edərkən işlətdikləri ibarələrə bir o qədər də çox əhəmiyyət verməyərək fikri tamamlamağa cəhd edirdilər. Bu indi də belədir.
Platonda hər bir anlayışı mütamadi təmizləmək, zərifləşdirmək, xalisləşdirmək meyli vardı. Baxmayaraq ki, ümumi yaradıcılığında mifik və ədəbi çalarlar vardı. Hətta Platon haqqında belə bir fikir söyləyirdilər ki, o, nizamsız və qaydasız ruh sahibidir, mif libasını çox tələskənliklə əyninə keçirir və həqiqətin simasını gözəllik duvağı ilə son dərəcə ustalıqla örtür. Bəlkə də öz dövrü üçün bütün bunlar hər hansı bir tərif, yığcamlaşdırma funksiyası daşıyırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Platon düşüncə məktəbinə çoxlu əsaslar və bazalar, metodoloji çıxışlar bəxş etmişdir.
məntiq-tərifAristotelin tərif anlayışına münasibətini onun məntiq elmində daha aydın görmək olur. Aristotelin təriflər haqqında traktatı onun məntiqinin hansı mənbələrdən bəhrələndiyini ortaya qoyur.  Hər hansı bir obyektə və ya hər hansı bir terminə tərifi biz necə verməliyik? Aristotel cavab verir ki, istənilən normal tərif 2 hissədən ibarət olmalıdır.
1. Obyekt, aid olduğu səciyyə qrupuna və ya sinfinə aid edilir.
2.  Obyekt, daxil olduğu qrupa aid digər üzvlərdən fərqli əlamətlər üzə çıxarılır.
Məsələn, insan anlayışına tərif verərkən ilk öncə onun canlı olduğu qeyd edilir. Sonra isə insanın digər canlılardan ən böyük fərqi olan zəka ortaya qoyulur. Bu minvalla, Aristotelin sisteminə görə, İnsan- zəkaya malik canlıdır. 

Tərif vermə prosesi düşüncənin itilənməsinə, təfəkkürün zənginləşməsinə və elmin inkişafına böyük təkan verir. Bəli, düşüncə və təfəkkürü amansız sınaqlara qoyur, əldə edilmiş hər hansı bilgi asanlıqla təkziblə üzləşir, suallar yağdırılır və ən səlis ifadəyə qədər ağrılı, sancılı bir doğuş prosesi yaşanır, sanki. Amma nəticə etibarı ilə  böyük bir sahənin ifadə asanlığı meydana gəlir və bu özündən sonrakı növbəti etaplara yeni nəfəs gətirir.
Tərif vermə danışıqda lakoniklik, anlama tezliyi və səlis ifadə üslubu yaradır. İlk baxışdan quru yanaşma kimi görsənsə belə, tərif verməklə zənginləşdirilən istənilən müzakirə, faydalılığı və yorucu olmaması baxımından həmişə diqqəti cəlb edir. Və ən əsası, müzakirə zamanı yarana biləcək mübahisə, mübahisə zamanı isə yol verilə biləcək kobudluq və cahillik minimuma endirilir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DÜRÜSTLÜK NƏDİR?

dürüstlük

Bizə doğru bilgi verən insana dürüst deyirik.

DÜRÜST OLMAQ.

Dürüst, “doğru kimsə” mənasını verir. ( Farsca drust-duruva-deru–dü­z, sağlam) Dürüstlük səmimilik, doğruluq, açıqsözlülük kimi xüsusiyyətlərə sahib olmağı ifadə edir. Yalan, hiylə, kələkbazlıq kimi mənfi hərəkətləri deyil, doğruluq və düzgünlük kimi müsbət hərəkətləri ehtiva edir. Etibarlılıq, səmimilik, nəciblik, insaflılıq, ədalət kimi fəzilətləri də əhatə edir. Əxlaqi cəhətdən doğru olana verilən addır.
Təriflər bildiyimiz kimidir. Bizə doğru bilgi verən insana dürüst deyirik. Hamıdan da dürüst olmağını gözləyirik. Çox zaman dürüst olmağa çalışırıq. Amma dürüst ola bilmədiyimiz zamanlar da olur. Dəqiq bildiyimiz bir şey var ki, hər zaman bizə qarşı dürüst olunmağını gözləyirik. Özümüz dürüst olmasaq belə, bunu vərdiş halına gətirmiş olsaq belə , başqalarının dürüst olmasını tələb edirik. “Dürüst olmaq vacibdirmi?” sualının cavabı da buradadır. Hamının yalan söylədiyi bir dünyada yaşamaq istərdik? Belə bir dünyanın mümkün olub olmaması ayrı məsələ, ancaq həyatı yaşanılacaq hala gətirən, yaşanması mümkün qılan şeylərdən biri dürüstlükdür, bir- birimizə qarşı dürüstlüyümüzdür.
İnsanlar bir-birinə güvənərək cəmiyyət halında yaşamağa başlamışlar. Təbiətdə çətin həyat şəraitlərində tək başına yaşaya bilmirdik, digərləri ilə yardımlaşaraq təbiəti özümüzə uyğun formalaşdırmışıq. Bu günə qədər insanın inkişafının başlıca səbəbi bir-birinə güvənmək, qarşımızdakı üçün bir şeylər etmək idi. Hələ də, cəmiyyətdəki kiçik rollarımızla böyük bir mədəniyyəti yaşatmaqdayıq. Bir-birimiz üçün yaşayırıq. Bu yolda bir-birimizə güvənib dürüst olacağımıza, gerçəkləri deyəcəyimizə inandığımız üçün toplumu- cəmiyyəti yarada bildik. Dürüst olmaq həyati əhəmiyyətə malik xüsusiyyət idi, bu gün də elədir. Sadəcə, müasirlik bunu pərdəIəyir. Fitrətimizdə mövcud olan bu fəziləti görmədiyimiz zaman onu unuda bilərik.
Digərlərinin də həqiqəti danışdığına inamımız bizi cəmiyyətdəki kiçik rolumuzu ifa etməyə vadar etmişdir. Digər hər kəsin üzərinə düşəni etdiyini hesab edirik. Deyilən hər sözün doğru olduğunu düşünürük, düşünürük ki, həqiqəti duymaq istəyən insan yalnız həqiqətləri söyləyəcək. Doğrunun hökmünə inanırıq. Doğruya olan inancımız sayəsində cəmiyyətin bizə verdiyi rolu mənimsəyib onun sərhədləri daxilində özümüzü formalaşdırırıq. Həyatın doğru olduğuna inanaraq yaşayır, insanlığın dürüstlüyünə inanaraq cəmiyyətin bir parçası oluruq.

dürüstlük-xəyanətDÜRÜST OLMAMAQ.

Dürüst olmaq gərəkdiyini çox eşitmişik. Filiosoflar, aydınlar, peyğəmbərlər dürüstlükləri ilə tanınmış və dürüstlüyü təbliğ etmişlər. Dürüst olmaq gərəkdiyini demək bizə yeni bir şey düşündürmür. Əsas məsələ, nə üçün dürüst olmadığımızdır. Əgər hər kəs tərəfindən təsdiqlənən, doğru qəbul edilən bir xüsusiyyətdirsə, niyə hamımız dürüst olmuruq? Dürüst olmamağın səbəblərini xırdalayaq. Dürüst olmamaq nə üçün var? Bunu pisləməməyə çalışırıq.
Hər şey müəyyən təsirə qarşı reaksiyadır. Dürüst olmamaq da dürüstlüyü yaratmışdır. Yox olmasını deyil, arzuolunmaz bir hal olaraq nə üçün hələ də mövcud olduğunu sorğulamalıyıq. Hamının dürüst olmaması qəribədir, bəs insanın həmişə dürüst olmaması?
İnsan səhv edərək öyrənir. Dürüstlüyü də doğru söylənildiyi zaman tərəflərin yox olması ilə öyrənmişik. Fərd tamamilə dürüst olmadığı kimi, insanlıq da tamamilə dürüst deyil. Hər insanın dürüst olmadığı anlar olur. Doğruluq tamamilə əks mənalar verə bilən bir nəzəriyyədən ibarətdir. İnsanın doğruluğu da bizim üçün müsbət olan şeyləri deməsindən asılıdır. İnsan özünə qarşı da dürüst ola bilmir hər zaman. Duyğu orqanlarımız bizə həmişə düzgün məlumat verməyə bilər. İllüziya- optik yanılma bizə yalnışı doğru göstərə bilər. Fiziki varlığımız belə bizə qarşı dürüst olmaya bilir.
Yenə də dürüst olmaq gərəkdiyini deyə bilərik. Amma bunun funksional bir nəzəriyyə olduğunu unutmamalıyıq. Hisslərimiz, elmi qanunlarımız, cəmiyyətimiz və tariximiz bizə həqiqəti çatdırmaqda tutarlı deyildir. Dürüstlük “paradiqma” dəyişənə qədər doğru ola bilər. Bundan sonrası isə, ikiüzlülük sayılar. Dürüstlük 1984 adlı əsərdə olduğu kimi qarşısındakını yox, dövləti düşünən bir dürüstlük ola bilər. Nəyə və kimə görə doğrunu söyləməliyik? İmmanuel Kantdakı kimi, sevdiklərimizi öldürməyə gələn bir qatilə onların yerini demək də dürüstlük sayıla bilər. Eyni dinə, məhzəbə, qrupa mənsub insanların digərlərinə qarşı öz-aralarında olduqları qədər dürüst olmamaları da bir növ dürüstlük hesab edilə bilər. Əsas məsələ, hər kəsə xitab edən, din, dil, millət, status, növ, irq, canlı-cansız ayrı-seçkiliyi etmədən mümkün ola biləcək ən faydalı dürüstlüyü yaratmaqdır. Önəmli olan dürüstlüyü ətrafda axtarmaq yaxud yaratmaq yox, birlikdə formalaşdıra bilməkdir, birlikdə olmaq və dürüstlüyün eqoist tərəfini atmaqdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Aytac Həsənova

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +23 (from 29 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DEMOKRATİYA

demokratiya nədir?Bir zamanlar üst qurumdan “biriləri” geri qalan digərlərini, kütləni idarə edirdilər. Kütlə üçün qanunlar verir, qərarlar qəbul edirdilər. Bu qayda əsrlərlə davam etdi. Amma zaman-zaman kütlə bunu bəyənməməyə başladı. Etiraz etdilər. Əslində bəyənmədikləri qayda-qanunlar, qərarlar, idarə olunmaq deyildi. Bütün bunları qorxaraq sevirdilər, idarə olunmağı özləri istəyirdilər. Çünki kütlə, özünə inanmayan, özgüvəni olmayan fərdlərin çoxluğudur. Etirazları sadəcə bütün bunları bir neçə nəfərin etməsi idi. Kütlə deyirdi ki, bunu biz etməliyik. Bax o zaman “biriləri” düşündü ki, doğurdan aaa, niyə də belə olmasın? Onsuz da adı üstündə, kütlədir bu. Onsuz da verdikləri qanunlar, aldıqları qərarlar bizim o kütləyə verdiyimiz formaya uyğun olacaq. Həm bizim işimiz də yüngülləşər. Day bir də birbaş bu qayda qanunların özü ilə məşğul olmarıq. Biz, bunları hazırlayan kütlənin birbaş özünü istədiyimiz formaya salarıq. Beləliklə, bizim istədiyimiz biçimdə olan kütlənin verdiyi qanun və aldıqları qərarlar da bizim istəyimizcə olacaq. Üstəlik, bu onları ovudacaq və oyuncaqla səsini kəsən körpə kimi sakitləşəcəklər. Halbuki, oyunu quran da biz, oyuncağı ona verən də biz. Hətta oynamağı öyrədən də biz. Beləliklə, bizə düşən nədir? Oturub keyflə bu oyunu izləmək.

demokratiya-xalq

Demokratiya, həqiqətin kütləvi çoxluq içində itib-batırılması sistemidir.

Kütlə bu oyundan məmnundur. Onlar onsuz da azad olmaqdan, fədakarlıqdan, özgür qərarlar verməkdən qorxurlar. Onlar məsuliyyətdən, öz xəyallarını qurmaqdan qorxurlar. Onlara sadəcə hərəkətlilik lazımdır, hesab etsinlər ki, özləri hərəkət edirlər. Gerisi onları ilgiləndirməz. Onlar aldanmaqdan məmnundurlar. Çünki özləri məhz özlərini aldadırlar. Zamanla bu kütlə bir az da irəli getdi. Kütlə olaraq tərif olunmalarını sevmədilər. Onlara daha layiqli ad lazım idi. O zaman “biriləri” onlara ad verdi – Xalq. Dedilər ki, xalq azaddır. Demokratiya da xalqın səsidir. Kökündə birilərinin plastilin kimi evirib-çevirib formaya saldığı bu kütlə, nəticədə azadlıqdan qorxan azadlıq aşiqlərinə, qayda-qanundan qorxan qayda-qanun seçicilərinə, ən nəhayət xalqa çevrildi.

Bu sistemin adı isə o qədər sevildi, sevdirildi ki. Demokratiya… Az qala bu gün dünyanın həqiqətən də ən xoş, ən azad fikirlərini, azadlıq haqqında deyilə biləcək ən yaxşı ifadələri öz içində cəmləşdirir bu kəlimə. Demokratiya, xalqın səsi, xalqın seçimi, xalqın hakimiyyəti oldu. Amma bir sual həmişə bu sistemi altdan qaza biləcək gücdədir: -Hansı xalq?!

Demokratiya, çoxluğun hakimiyyətidir.
Demokratiya, kütlənin hakimiyyətidir.
Demokratiya, kütlə despotu, tiranıdır.

Demokratiya, həqiqətin kütləvi çoxluq içində itib-batırılması sistemidir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +13 (from 17 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

YUMURTA

Öldüyündə evinə gedirdin. Bir avtomobil qəzası idi. Xüsusilə diqqət yetiriləcək bir şey yoxdur, amma qəza ölümcül idi. Geridə yoldaşını və iki uşağını buraxdın. Ağrısız bir ölüm idi. İlk yardım vəzifəliləri səni qurtarmaq üçün əllərindən gələni etdilər, amma faydasız idi. İnan mənə, bədənin tamamilə parçalanmışdı. Və budur, mənimlə tanış oldun.

“Nə… Nə oldu?” deyə soruşdun. “Hardayam?”
“Öldün.” dedim, gerçəyi söyləyərək. Yumşaq sözlərə ehtiyac yoxdur.
“Yük maşını… Buzda sürüşən bir yük maşını vardı…”
“Elə” dedim.
“Mən… Mən öldümmü?”
“Elə. Amma o qədər kədərlənmə. Hər kəs ölür.” dedim.
Ətrafa baxdın. Heç bir şey yox idi. Yalnız sən və mən. “Bu yer nədi?” deyə soruşdun. “Axirətmi?”
“Çoxu ya da azı.” dedim.
“Sən tanrısanmı?” deyə soruşdun.
“Elə” deyə cavablandırdım. “Mən tanrıyam.”
“Uşaqlarım… Arvadım…” dedin.
“Nə olub onlara?”
“Yaxşı olacaqlarmı?”
“Budur, görmək istədiyim bu idi.” dedim. “Biraz əvvəl öldün və tək dərdin ailəndi. Bu yerdə bu yaxşı bir şeydir.”
Mənə ovsunlanmış bir şəkildə baxdın. Sənə görə, tanrı kimi görünmürdüm. Eynilə bir adam kimi idim. Ya da bəlkə bir qadın. Naməlum bir nüfuz fiquru, bəlkə də. İbtidai məktəb müəllimi kimi güclü biri.
“Kədərlənmə,” dedim, “Yaxşı olacaqlar. Uşaqların səni hər cəhətdən mükəmməl biri olaraq xatırlayacaqlar. Səni əksik, kiçik hesab edəcək qədər böyüməmişdilər. Arvadın çöldə ağlayacaq, amma gizlicə də rahatlayacaq. Ədalətlə baxsaq, evliliyin də çökürdü. Təsəlli istəyirsənsə, rahatladığı üçün özünü çox günahkar hiss edəcək.”
“Oh,” dedin. “Yaxşı indi nə olacaq? Cənnətə ya da cəhənnəmə filanmı gedəcəyəm?”
“İkisinə də deyil,” dedim. “Reenkarne olacaqsan.”
“Ha.” dedin. “Demək ki, Hindilər haqlıymış.”
“Bütün dinlər öz bucaqlarından haqlıdırlar.” dedim. “Gedək, mənimlə.”
Boşluq boyunca irəliləyərkən izlədin. “Hara gedirik?”
“Əslində, heç bir yerə.” dedim. “Sadəcə danışarkən yerimək gözəl olur.”
“O zaman mənası nədir?” deyə soruşdun. “Təkrar doğulduğumda yalnız boş bir lövhə olacağam, elə deyilmi? Bir körpə. Yəni bütün təcrübələrimin və bu həyatda etdiyim heç bir şeyin əhəmiyyəti qalmayacaq.”
“O qədər də deyil!” dedim. “Keçmiş həyatlarındakı təcrübə və məlumatların tamamilə içində. Yalnız indi onları xatırlamırsan.”
Dayandım və səni çiyinindən tutdum. “Ruhun xəyal edə biləcəyindən çox daha möhtəşəm, gözəl və böyükdür. Bir insan zehni yalnız sənin kiçik bir parçanı ehtiva edir. Sanki əlini , istiliyini ölçmək üçün soxduğun bir stəkan su kimi. Kiçik bir parçanı bir qaba qoyursan və əgər aça bilsən, bütün təcrübələrini qazanırsan.
“Son 48 ildir bir insanın içində idin, yəni daha sərhədsiz şüurunu tam olaraq kəşf edə bilmədin. Əgər burada qalsaq, hər şeyi xatırlamağa başlayarsan. Təbii ki, bunu hər həyatının arasında etmənin bir mənası yoxdur.”
“Daha əvvəl neçə dəfə reenkarne oldum?”
“Çox dəfə. Çox çox dəfə.” dedim. “İndi M. S. 540 illərində Çinli kəndli bir qız olacaqsan.”
“Gözlə, nə?” deyə kəkələdin. “Məni zamanda geriyəmi göndərirsən?”
“Zənn edirəm, texniki olaraq, bəli. Bildiyin zaman yalnız sizin kainatınızda var. Mənim gəldiyim yerdə işlər bir az daha fərqlidir.”
“Sən hardan gəldin?” dedin.
“Hə, əlbəttə…” dedim, “Mən bir yerdən gəldim. Başqa bir yerdən. Və orada mənim kimi başqaları da var. Orada nələr olduğu ilə maraqlandığını bilirəm. Amma dürüstcə demək lazım olsa, bunu anlayacağını zənn etmirəm.”
“Hmm.” dedin və bir az duruxdun. “Amma gözlə. Əgər zamanda başqa-başqa yerlərə reenkarne olsam o zaman özümlə qarşılaşa bilərəm.”
“Əlbəttə. Hər vaxt olar. Amma hər iki həyat da yalnız öz ömürlərini fərq edə bilərlər. Nə olduğunu anlamazsan.”
“O zaman bütün bunların mənası nədir?”
“Ciddi olaraq?” deyə soruşdum. “Ciddi olaraqmı? Məndən həyatın mənasını soruşursan? Bu bir az şablon deyilmi , səncə də?”
“Əlbəttə anlaşıla bilən bir sualdı,” deyə inad etdin.
Gözlərinə baxdım. “Həyatın mənası və bütün bu kainatı yaratmağım sənin kamilləşməyin, (yetişməyin) üçün idi.”
“İnsanoğlunumu nəzərdə tutursan? Yetkinləşməmizimi istədin?”
“Xeyr, yalnız sən. Bütün bu kainatı yalnız sənin üçün var etdim. Hər həyatda daha da məlumatlı, yetkin və böyük bir zəka halına gəlirsən.”
“Yalnız mənmi? Yaxşı, bəs digər hər kəs?”
“Başqa kimsə yoxdu,” dedim. “Bu kainatda yalnız sən və mən varıq.”
Mənə boş-boş baxmağa başladın. “Amma dünyadakı bütün o insanlar…”
“Hamısı sənsən. Sənin fərqli təcəssümlərin.”
“Gözlə. Mən hər kəsəmmi!?”
“İndi anlayırsan, ” dedim və kürəyinə təbrik edər kimi vurdum.
“Yaşamış hər insan mən idimmi?”
“Ya da yaşamış hər şey, bəli.”
“Mən Abraham Lincolnammı?”
“Və qatili John Wilkes Boothsan da,” deyə əlavə etdim.
“Hitler də mənəmmi?” dedin dəhşətlə.
“Və onun öldürdüyü milyonlar da sənsən.”
“Mən İsayammı?”
“Və onu izləyən hər kəs.”
Səssizliyə qapıldın. Nə vaxt birini öldürürsənsə. ” dedim, “özünü öldürürdün. Etdiyin hər yaxşılığı özünə edirdin. Hər hansı bir insan tərəfindən dadılmış hər yaxşılıq ya da pislik, sənin tərəfindən dadılmışdı.”
Uzun bir müddət düşündün. “Niyə, nə səbəbə?” deyə soruşdun. “Niyə bütün bunları etdin?”
“Çünki bir gün, eynilə mənim kimi olacaqsan. Çünki bu sənsən. Mənim növümdənsən. Sən mənim övladımsan.”
“Vay,” dedin inanmayaraq. “Yəni bir tanrıyammı?”
“Xeyr, hələ deyil. Daha körpəsən. Hələ böyüyürsən. Bütün zamanlar boyunca mövcud olan bütün insan həyatlarını yaşadığında doğulmaq üçün kifayət qədər böyümüş olacaqsan.”
“Yəni bütün kainat…” dedin. “Yalnız…”
“Bir yumurta,” deyə cavablandırdım. “İndi digər həyatına keçmənin zamanı.”
Və səni yolçu etdim.

Müəllif: Andy Weir
Hazırladı: Bəhruz Nurməmmədov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +16 (from 16 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ARİSTOTEL VƏ MƏNTİQ

GREECE ANTIQUITIES UNEARTHEDAristotel tərəfindən məntiqin əsaslarının yaradılması.

Aristotelin ən başlıca fərqli cəhəti o idi ki, o demək olar ki, heç bir sələfə malik olmadan, yalnız öz gərgin təfəkkürü nəticəsində yeni bir elm yaratmışdı – məntiq elmini. Renan yazırdı ki, dolayısı və ya birbaşa olaraq Yunan intizamına məruz qalmayan zəka, düzgün təlim görmüş hesab edilə bilməz. Amma həqiqətdə yunan intelektinin özü də Aristotelin amansız formullarına kimi intizamdan kənar  və xaotik idi. Bu formullar  insan fikrinin sınanılması və təshih edilməsi üçün onu hazır metodla təmin etdi. Aristoteldən sonra Yunanıstanın siyasi və iqtisadi tənəzzülü ellinist təfəkkürünün və xarakterinin zəifləməsinə gətirib cıxardı. Amma minillik vəhşi qaranlıqdan sonra üzə çıxan yeni bir xalq, mücərrəd mühakimələr üçün də asudə vaxt və bacarıq əldə etdi. Boetsi (470-525) Aristotelin məntiq “Orqanon”unu latın dilinə tərcümə etdi. Bu, orta əsr təfəkkürü  üçün bir şablon, sxolastik fəlsəfənin tələbkar anası oldu. Sxolastik fəlsəfə faydasız doqmalar ətrafında cərəyan etsə də, gənc Avropanın intellektini mühakimə aparma sənətinə və zərif təfəkkürə öyrətdi.  Müasir elmin terminologiyasını, habelə, zəkanın yetkinliyi üçün baza yaratdı. Zəka, bununla da onu doğuran və yaşadan sistem və metodlardan daha çox yüksəldi və inkişaf etdi.
Məntiq, sadəcə olaraq, düzgün təfəkkür sənəti və metodudur. O hər bir elmin, fənnin, sənətin metodudur;  hətta musiqi də ona bir sığınacaq verir. O elmdir. Çünki, düzgün təfəkkür proseslərinin geniş təfərrüatları azaldılaraq fizikada və həndəsədə olduğu kimi qaydalar şəklinə salınmalı və hər bir normal təfəkkür sahibinə öyrədilməlidir. O sənətdir. Çünki düzgün təfəkkür vərdişlərini aşılayır və nəhayət pianinoçunun pianino üzərində gəzən barmaqlarını instinktiv olaraq cəld dəqiqliklə idarə edir, harmoniya yaradır.
məntiq-aristotelMəntiqdən daha darıxdırıcı, eyni zamanda, məntiqdən daha vacib olan heçnə yoxdur. Məntiqin bu arxa cəbhəsindən dəhşət saçan ön cəbhəyə gəlsək, döyüş meydanında Aristotelin qarşısında duranın Platon olduğunu görərik. Bu müharibənin və döyüşün həll etməli olduğu əsas məsələ isə “universaliyalar” haqqında məsələsidir. Bu bizim günlərə qədər davam edən fəlsəfi müharibənin  birinci konflikti idi. Bu bütün orta əsr Avropasını məcbur etmişdi ki, “realist”ləri və “nominalist”ləri döyüşə səsləsin. Universaliya, Aristotelin nöqteyi – nəzərində ümumi addır, üzvləri sinfə aid edə bilən istənilən ad. Beləliklə; canlı, insan, kitab, ağac universiyalardır. Amma bu universiyalar subyektiv anlayışlardır, hissiyyata yatımlı obyektiv reallıq deyildir; bunlar nominallardır, adlardır, res (şeylər) deyildir. Bizdən kənarda mövcud olan hər bir şey  – fərdi və spesifik obyektlər dünyasıdır, universal və ümumi şeylər dünyası deyildir.  İnsanlar, ağaclar, canlılar mövcuddurlar, ümumiyyətlə – insan və ya ümumi insan real dünyada yox, əgər mövcuddursa, yalnız fikirdə mövcuddur. Bu bir əlverişli zehni abstraksiyadır, bizi əhatə edən mövcudat və ya reallıq deyildir.
Bununla belə, Aristotelin münasibəti sağlamdır. O, sözün demək olar ki, müasir mənasında realist idi. O özünü obyektiv olaraq mövcud olan indiyə aid etməkdə qətiyyətli idi, Platon isə subyektiv gələcəyə qərq olmuşdu. Platon ümumi olana qədər bağlandı ki, ümuminin xüsusini müəyyənləşdirməsi nəticəsinə, idealara da o qədər bağlandı ki, ideyaların faktları təyin etməsi və seçməsi nəticəsinə gəlib çıxdı. Aristotel şeylərdən, “təbiətin solmayan siması” və reallığa qayıtmağı məsləhət bilirdi. O, mütləq üstünlüyü konkret olana, təkcə olana, fərdi olana, cana və  qana verirdi. Amma Platon ümumi və universal olanı o qədər sevirdi ki, özünün Dövlət əsərində mükəmməl bir dövlət qurmaq üçün fərdi olan hər şeyi məhv edərdi.
sillogizm-məntiqAristotelin fəlsəfəyə verdiyi ən xarakterik və ən orjinal tövhələrindən biri – sillogizm nəzəriyyəsidir. Sillogizm – 3 mülahizənin triosudur. Bu mülahizələrdən üçüncüsü, böyük və kiçik müqəddimələr adlanan digər iki mülahizənin həqiqət olaraq qəbul edilməsindən doğulur və nəticə adlanır. Məsələn; İnsan zəkalı varlıqdır və Sokrat insandır mülahizələrindən Sokrat zəkalı varlıqdır mülahizəsi alınır. Peşəsi riyaziyyatçı olan oxucu, buradan görəcək ki, sillogizmin strukturu belə mülahizəyə bənzəyir ki, iki şey başqa bir eyni şeyə bərabərdirsə, onlar öz aralarında da bərabərdirlər; əgər A,   B-dirsə və C,   A-dırsa  onda C,   B-dir.
Riyazi nümunədə olduğu kimi, sillogizmdə də nəticə müqəddimələrin hər ikisi üçün ümumi olan terminin (A) ləğv edilməsi ilə əldə olunur.Beləliklə, bizim sillogizmdə nəticə hər 2 müqəddimədən onların ümumi “insan” termininin ləğv edilməsi ilə və qalanların birləşdirilməsilə əldə olunmuşdur. Pirron zamanından başlayaraq Styuart Mill zamanına kimi olan məntiqçilərin rastlaşdıqları çətinlik elə bundadır. Sillogizmin böyük müqəddiməsi o məsələni sübut olunmuş kimi qəbul edir ki, onun özü sübut olunacaq. Əgər Sokrat zəkalıdırsa belə (onun insan olması barədə heç bir şübhə yoxdur), insanın ümumən zəkalı olması müddəası isə heç də həmişə doğru deyildir. Aristotel, şübhəsiz, cavab verərdi ki, fərdi olanın tapıldığı yerdə sinif üçün səciyyəvi olan çoxlu keyfiyyətləri mövcuddur (Sokrat insandır), amma böyük ehtimal o zaman meydana çıxır ki, fərdi olan sinif üçün səciyyəvi olan digər keyfiyyətlərə (zəkalılıq) də malikdir.  Beləliklə, sillogizm görünür, həqiqəti kəşf etmək üçün olan bir mexanizm deyildir, daha çox həqiqətin izahı və fikrin aydınlaşdırılması üçün bir mexanizmdir.

Mənbə: “Fəlsəfi hekayətlər”  Uill Dürant
Hazırladı: Fidan Eyvazzadə

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +10 (from 12 votes)

Fidan Eyvazzadə

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook