LOQOPEDİK DƏRSLƏR: DÜZGÜN DİAQNOZ İŞİN YARISIDIR

Xüsusi

Valideyn uşağın nitqində hər hansı bir qüsur hiss edirsə narahat ola və üstünə tez düşə bilər. Bu çox vacib bir haldır. Çünki qüsur sırf anatomik ola bilər və nə qədər tez korreksiyaya başlansa, bir o qədər uğurlu olar. Amma bəzi hallar da var ki, istisna olmalıdır. Məsələn: 4 yaşında uşaq “r” demirsə, anatomik qüsurdursa, loqoped işləyə bilər. Digər halda isə işləməsi doğru deyil. Çünki öz özünə formalaşa bilər nitq prosesində. Digər bir nümunə: uşaq diş dəyişmə mərhələsindədir və dodaq-diş samitlərini doğru tələffüz etmir. Bu zaman həmən korreksiyaya başlamaq doğru deyil. Uşağın aryikulyasiya aparatının formalaşmasını gözləmək lazımdır. Hətta sadəcə bağçaya getməklə nitqi, davranışı və ünsiyyəti formalaşacaq uşaqlar var. Bu kimi səbəblər çox ola bilər. Belə səbəblərə çox həssaslıqla yanaşılmalıdır.

“r” səsi tələffüzünə görə mürəkkəb səslərdən biridir. Uşağın nitq inkişafı mərhələsində ən gec formalaşan səsdir. Dil öyrənmə və danışma prosesi uşaqdan uşağa fərqli olur. Amma ən gec 5 yaşda uşaq “r” səsini tələffüz edə bilmirsə, bu zaman artıq üstünə düşmək lazımdır. Rotasizm ( r səsinin qüsurlu tələffüzü) müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Bu səbəblərin biri də dilin altında qədəhin olmasıdır. Qədəh dilin ağızdakı hərəkətinə maneə törədir. Dili vibrasiya etməyə qoymur. “r” səsini qüsursuz tələffüz etmək üçün dil vibrasiya etməlidir. Əgər uşaq 5 yaşında “r” səsini demirsə, loqopedə müraciət edilməlidir. Və loqoped müayinə etdikdən sonra ya korreksiyaya başlamalı, ya da hara lazımdır ora yönləndirməlidir. Məsələn, qədəh varsa, ilk öncə uşaq cərraha yönləndirilməlidir. Sadə bir əməliyyatla qədəh kəsildikdən sonra loqoped öz işini görməlidir. Bəzi halda valideynlər gözləyirlər ki, məktəbə getsin düzələr, öz- özünə keçər və s. Bu doğru qərar deyil. Çünki, uşaq böyüdükdən sonra bir çox halda qədəhi cərrahi əməliyyat etmirlər. Bu da korreksiyanı çətinləşdirir.

Müəllif: Şahanə Nuriyeva loqoped_shahane

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +2 (from 2 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

LOQOPEDİK DƏRSLƏR: OYUNUN ZƏRURİLİYİ

Xüsusi

Oyun, uşaqların öz dünyalarını dərk etmək üçün istifadə etdikləri bir vasitədir. Oyun uşaqların öyrənmə qabiliyyətini artırır, uşaqlarda inam, təhlükəsizlik, dostluq kimi hisslərin inkişafına kömək edir. Ünsiyyət üçün lazım olan bacarıqların əksəriyyəti məhz oyunlar vasitəsilə inkişaf etdirilir. Oyuncaqlarla oynamaq uşaqlara gələcək həyatlarında faydalı ola biləcək bacarıqları inkişaf etdirməyə kömək edir.
Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar üçün bu daha vacibdir. Çünki onlar başqaları ilə müqayisədə mümkün qədər daha çox faydalı təcrübə və bacarıq qazanmalıdırlar. Müxtəlif oyuncaqlardan və oyun fəaliyyətlərindən istifadə etməklə müxtəlif bacarıqları inkişaf etdirmək olar.

✓ Əl hərəkətləri. Uşaq əllərini uzadaraq hər hansı bir əşyaya çatmaq və onu götürmək, əşyanı əlində atıb-tutmaq, yükləmək, itələmək və s. hərəkətləri öyrənir.
✓Yaddaş. Gizlədilmiş oyuncağı tapmaq, şəkilləri və fiqurları ardıcıllıqla yada salmaq, eşitdiyi nağıllardan suallara cavab vermək, şəkillərdə və oyuncaqlarda rəngləri tapmaq.
✓ Nitq. Sözləri başa düşmək, şəkilləri göstərmək və adlarını söyləmək, səsləri və sözləri yamsilamaq, mahnılar oxumaq, bədən üzərinin adlarını söyləmək.
✓ Problemi həll etmək. Oyuncaqların işləmə mexanizmi ilə maraqlanmaq
✓ Təsəvvüredici oyunlar. Gəlinciyi yedirtmək, həkim-həkim oynamaq, evcik-evcik oynamaq, yollar və şəhərlər tikmək.

Oyuncaq seçərkən uşağın yaş səviyyəsi mütləq nəzərə alınmalıdır. Oyuncaq uşağın yaşına uyğun olmalı və həddən artıq sadə, ya da çox mürəkkəb olmamalıdır. Əks halda, uşaq oyuncaqdan tez bezib yorular və oyuna qarşı marağını itirər. Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlara oyuncaq alarkən, onların yaşı deyil inkişaf səviyyəsi nəzərə alınmalıdır. Oyun zamanı uşaqla danışmaq və nə etdiyini uşağa izah etmək lazımdır. Bir də, əziz valideynlər, oyun oynayarkən uşağa seçim etmək imkanı yaradın. Çünki uşağın sərbəstliyi elə oynayarkən etdiyi seçimlərdən başlayır və bütün həyatına təsir edir.

Müəllif: Şahanə Nuriyeva loqoped_shahane

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +4 (from 4 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

NİTQ PROSESİNDƏ NƏFƏS AKTI

Xüsusi

Nitq prosesində nəfəs aktı çox böyük rol oynayır. Bildiyimiz kimi nitq nəfəs vermə prosesində yaranır. Ona görə də düzgün və səlis nitqin olması üçün ilk öncə nəfəs aktı ilə işlənilməlidir. Nəfəs aktı düz olmayan uşağın birbaşa nitqini düzəltməyə çalışmaq faydasız olacaq və zaman itkisidir.
Uşaqlarla nəfəs aktı işləyərkən bunu oyun formasında, əyləncəli şəkildə etmək daha məqsədə uyğundur. Çünki belə olduqda həm uşaq yorulmur, həm də həvəslə edir. Bəzi oyunları loqopedin tapşırığı ilə valideyn ev şəraitində də edə bilər. Hətta daha maraqlı alınması üçün oyunu qrup şəklində etmək, uşağın dostlarını və ya bacı və qardaşlarını cəlb etmək olar.

1. “Hava Topu”
Oyunçular dövrə vurub dayanırlar və ya otururlar. Aparıcı deyir: Təsəvvür edin ki, biz hava toplarini doldururuq. Havanı alın, yanaqlarinizi hava ilə dolduraraq xəyalən topu dodaqlarınıza yaxın gətirin və topu yavaş yavaş doldurun. Gözlərinizlə bu topun dolmasını izləyin. Top böyüdükcə onun üzərindəki naxışlar da böyüyür. Təsəvvür etdinizmi ? Havanı yavaş yavaş doldurun ki, top partlamasın. Hansı ölçüdə istəyirsinizsə o qədər hava ufurməlisiniz.

2. “Gəmi və kulək”
Təsəvvür edin ki, bizim gəmi dənizdə üzür və birdən dayanır. Ona kömək etmək üçün küləyi yardıma çagirmaliyiq. Çoxlu hava alın, yanaqlarinizi doldurun və səslə bu havanı bütünlüklə buraxın. Sizin yaratdığınız külək gəmini hərəkətə gətirməlidir. Gəlin bunu təkrar edək. Mən küləyin səsini eşitmək istəyirəm. Bilirik ki, tipik uşaqlar xəyali oyunları çox sevirlər. Bu zaman onlar öz dünyalarini üzə çıxarda bilirlər.

Amma atipik uşaqlarla da bu oyunları oynamaq lazımdır. Onlarla biraz daha fərqli. Məsələn “Külək və gəmi” oyununu atipik uşaqla əyani vəsaitlərlə oynamaq olar. Onun sevdiyi rəngdə kağızdan bir gəmi düzəldib onu vannada üzdürməklə uşağın diqqətini çəkmək və nəfəs alıb verməsini təmin etmək olar. Bu zaman uşaq həm nəfəs aktını işlədəcək, həm də gəminin su üzərində hərəkəti onun izləməsini formalaşdıracaq. Bundan əlavə suyun sakitləşdirici gücünü də nəzərə alsaq bu oyunların çox faydalı olduğunu oynayaraq görə bilərik.

Müəllif: Şahanə Nuriyeva loqoped_shahane

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +2 (from 6 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DİQQƏT DEFİSİTİ VƏ HİPERAKTİVLİK SİNDROMU

Xüsusi

Diqqət defisiti və hiperaktivlik sindromu (DDHS)

Uşaqlar böyüklərə nisbətdə daha enerjili və hərəkətlidirlər. Aktivliyinə görə də hər bir uşaq digərindən fərqlənir. Lakin hiperaktivlik bu aktivlikdən tamamilə fərqli bir haldır. Valideynlər  əlamətləri dəqiq müəyyən etmədən övladlarını bu adla etiketləyirlər. Bəziləri hiperaktivliyi hətta sevinirmiş kimi, bəziləri bir qəbahət varmış kimi qəbul edir.
Bəs DDHS nədir?
Uşaqda həm nəzərə çarpacaq dərəcədə diqqət əksikliyi, həm normadan artıq hərəkətlilik, həm də impulsiv (düşünülməmiş) davranışlar özünü göstərirsə, bu sindromun olmasından şübhə etmək olar. Şübhələri əsaslandırmaq üçün öncə həkimə müraciət etmək lazımdır. Çünki bəzi hallarda hiperaktivlik beyində mikro dəyişikliklər, dofomin istehsalındakı problemlərlə bağlı ola bilir. Həkim diaqnozundan sonra isə müalicə ilə yanaşı psixoloqun da uşaqla iş aparması vacibdir.
Hiperaktivlik həmişə hərəkətliliklə müşahidə olunmur. Hiperaktivliyin üç tipi var:
-diqqət əksikliyinin öndə olduğu
-hiperaktivliyin öndə olduğu
-hər ikisinin bir arada olduğu
Əksər hallarda diqqət əksikliyi olub, hərəkətli olmayan uşaqların problemi arxa planda qalır.
Hiperaktivlərin ən sıx məşğuliyyəti televiziya izləmək, kompyuter və telefonlarda oyun oynamaqdır. Valideynlər məhz bunu əsas gətirərək bildirirlər ki, mənim övladım saatlarla cizgi filmi izləyir, onun diqqət problemi ola bilməz. Lakin bildirmək istəyirəm ki, TV və ya kompyuter izləyən zaman diqqətin aktiv şəkildə cəmlənməsinə ehtiyac olmur. Burada passiv diqqət üstünlük təşkil edir. Uşağın diqqət problemi isə məktəbə başlayarkən özünü büruzə verir.
Hiperaktivlik diaqnozu 6 yaşa qədər qoyulmalıdır.  Nə qədər erkən müdaxilə edilərsə, çətinliklər bir o qədər tez aradan qalxar.

 

Hiperaktiv uşaqların valideynləri nələri bilməlidirlər:

-Bu uşaqlar qaydaları, rituala çevrilmiş gündəlik işləri daha asan qəbul edirlər. Çalışmaq lazımdır ki, yemək, yatmaq, hansısa məşğələni həyata keçirmək vaxtı hər gün eyni saata təsadüf etsin.

-Hiperaktivlərin hədsiz hərəkətli olması, danışqan olması onlara qarşı valideynin aqressiv davranış göstərməsinə səbəb olur. Onlar çox zaman etdikləri səhvi anlayır, öz yaramazlıqlarından yorulurlar, lakin qarşısını ala bilmirlər. Buna görə onları yaxşı davranışlarına görə mükafatlandırmaq, sevgi göstərmək, anladığınızı hiss etdirmək müsbət nəticə verəcək. Çox tənqid olunan uşaqların özgüvəni zədələnir, davranışları isə daha da dözülməz olur.

-DDHS bir zəka problemi deyil. Lakin müdaxilə edilmədikdə ən zəkalı uşaq da məhz diqqət dağınıqlığı və hərəkətlilik səbəbindən yaşıdlarından geri qala bilər.
Bu zaman valideyn və müəllim yanaşması olduqca vacibdir. Davamlı tənqid edilmək, cəzalandırılmaq bu uşaqlara mənfi təsirdən başqa bir şey deyil.Onların qabiliyyətlərini ortaya çıxarmaq üçün həssas yanaşmağınız tövsiyə olunur.

– O uşaqlar ki, xoşbəxt mühitdə böyüyür, valideyn övladının yaxşı cəhətlərini, mənfi cəhətlərdən daha çox görür və qiymətləndirir, o ailələrdə uşaqlar sevimli, gülərüz olur. Belə olduqda ətrafdakılar uşağın hərəkətlərindən bezmir.

-Tünd xasiyyətli, aqressiv hiperaktivlər isə tutarlı, qaydaları olan ailədə böyümədiyini göstərir. Valideyn uşağı qaydalarla böyüdə bilmirsə, bu gün tətbiq etdiyi qaydanı sabah tutarlılıq göstərmədən, uşağın israrı ilə pozursa, belə uşaqlar inadkar , tərs davranışlar göstərir.

-Bu uşaqların, tərkibində qatqı maddələri olan qidalarla qidalanmasına şərait yaratmayın. Bu qidalar davranış pozuntularının artmasına səbəb olur.
-Çox zaman hiperaktivlərdə yuxu və qidalanma probleminə rast gəlinir. Yuxusuz qalmalarına, rejimsiz qidalanmalarına imkan verməyin;

-Onları digər yaşıdlarıyla müqayisə edərək rəqabətə məcbur etməyin;

– Onun özünə güvənməsinə şərait yaradın və yaşına uyğun davranın;

-Davranışları ilə bağlı mükafat və cəzalandırmanı ləngitmədən, dərhal tətbiq edin. Uğurlarını alqışlayın. Müsbət davranışlarını balla qiymətləndirərək, müəyyən etdiyiniz saya çatanda hədiyyə ala, gəzintiyə apara bilərsiniz.

-“Yox”, “Olmaz” sözlərindən mümkün qədər istifadə etməyin. Daha çox “Hə” deyin.

-Fiziki cəza verməyin. Sizdən qorxmasın, ona dəstək olduğunuzu hiss etsin. Başqalarının yanında pis cəhətlərindən danışıb, onu danlamayın.

-Telefon, kompüter, televizordan uzaq tutun.

-Uzun çalışmalar verməyin. Hətta oyunların da müddəti uzun olmasın. Tarşırıqların qısa müddətə bir-birini əvəz etməsinə çalışmaq lazımdır. Bu diqqətin yenidən mərkəzləşməsinə kömək edəcək.

Hiperaktivlərin özgüvənini artırmaq üçün nə etmək olar?

-Ona düşüncə və duyğularını ifadə etməsi üçün şərait yaradın: “Nə düşünürsən?”, “Necə hiss edirsən?”;
-Tez-tez söz haqqı verin;
-Danışarkən göz təması qurun, aktiv dinləməklə fikrinə dəyər verdiyinizi hiss etdirin, bununla onu cəsarətləndirin;
-Müsbət davranışlarını qiymətləndirin, uğursuzluqlarını böyütməyin;
-Yaşına uyğun tapşırıqlar verin və tapşırıqları yerinə yetirərkən təqdir edin;
-Onu qorxu və təşvişlərinə görə məzəmmət etməyin;
-Başqalarının yanında qüsurlarını üzünə vurmayın, həddən artıq tənqidçi olmaqdan və günahlandırmaqdan uzaq olun;
-Yanış davranışları ilə bağlı söhbətlər aparın və doğru olanları göstərin;
-Onu sevdiyinizi tez-tez söyləyin, ailənin vacib üzvü olduğunu hiss etdirin;
-Ondan gözləntiləriniz həddən artıq olmasın;

Müəllif:  Psixoloq Rübabə

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

ÜNSİYYƏT VƏ NİTQ

Xüsusi

Ünsiyyətə girmək bacarığı özümüzü bir şəxsiyyət kimi təsdiq etmək, əlaqələr qurmaq, cəmiyyətə nüfuz etmək və uyğunlaşdırmaq üçün vacib amildir.

Ünsiyyətin inkişafına mane olan səbəblər:
1. Eşitmə zəifliyi
2. Əqli çatışmamazlıq
3. Ünsiyyət çatışmamazlığı (ətrafdakıların uşaqla kifayət qədər ünsiyyətdə olmaması)
4. Ünsiyyət problemi (Uşağın özünün ünsiyyət problemi, məsələn autizm)
5. Nitq qüsurları

Ünsiyyət üçün lazım olan bacarıqlar:
1. Diqqət
2. Dinləmə
3. Anlama
4. Təqlid etmə və iştirak
5. Nitq

Bir uşağın ünsiyyət bacarığına yiyələnməsi üçün bu mərhələlərin hər birinin tam formalaşması lazımdır. Ən əsası da eşitsə belə anlamayan uşaq ünsiyyət qura bilmir. Bu çox önəmli məqamdır. Uşaq danışmaq üçün qarşısındakının nitqini anlamalıdır. Nitqi olmayan bir uşaqla işə başlayarkən əgər bu 4 mərhələ tam qaydasındadırsa nitq üzərində işləmək lazımdır. Yox əgər bu uşaqda diqqət əksikliyi varsa, dinləmirsə, anlamirsa, təqlid edə bilmirsə bu uşaqla nitq üzərində işləməyin mənası yoxdur. Öncə bu mərhələləri formalaşdırmaq lazımdır. Artıq uşaq dinləyir, anlayırsa və təqlid də edə bilirsə, qısa zamanda nitqi üzərində iş nəticə göstərəcək. Çünki nitq də təqlid əsasında formalaşir. Uşaq səsləri, sözləri anlayaraq təqlid etməli, daha sonra isə söz bazası artdıqca ünsiyyətə girməlidir.
Bir çox hallarda valideynlər bizə nitqdən öncəki bu mərhələlər üçün vaxt vermək istəmirlər. Əziz valideynlər, bu 4 mərhələ və bir də bura passiv nitq əlavə etmək olar nitqə hazırlıq mərhələsi adlanır. İnkişafı normal olan və inkişafdan geri qalmış hər bir uşaq bu mərhələləri keçməlidir. Tələsməklə, uşağı və müəllimi daha çox yukləməklə irəli getmək istəyərkən daha geri gedəcək və işə mane olacaqsız. Bunu unutmayın.

Müəllif: Şahanə Nuriyeva loqoped_shahane

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +2 (from 2 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus