İMMUN SİSTEMİ NƏDİR ?

Xüsusi

Hamımız gündəlik həyatda dəfələrlə “immun sisteİmmun sistemi nədir?mi” terminini eşitmişik. İmmun sistemi əslində çox əhatəli və uğurla işləyən bir sistemdir. Ən sadə halı ilə anlatsaq, bir çox əsgəri olan böyük bir ordu kimi düşünə bilərsiniz. Bu əsgərlər bədənə yaxınlaşan bir təhlükə, yəni xəstəlik olduğunun fərqinə vardıqları zaman, müdafiəyə keçirlər. Bundan da artığı, bu əsgərlər o təhlükəni görür, yaddaşına yerləşdirir, növbəti yaxınlaşmada dərhal  tanıyaraq öncədən tədbir görürlər.

Körpə uşaq, doğumu ilə birlikdə, ana bətnindən ayrılan kimi xarici şəraitdə saysız- hesabsız mikroorqanizm və yad maddələrlə üz-üzə qalır. İmmun sistemi  doğulma ilə birlikdə qüsursuz bir şəkildə işləməyə başlayır.

Günümüzdə, immun siteminin işləmə prosesi və orqanlarının çox ətraflı bir şəkildə çözülməsi sayəsində, bir çox xəstəliyin də önünə keçilmiş və ya müalicə müddətinin qısaldılması təmin edilmişdir. İmmun elminə, “immunologiya” adı verilir. Bu termin isə, qədim Romada əsgərlikdən azad edilmiş,  yəni qorunmuş zadəganlar üçün istifadə olunan “immunitas” sözündən yaranmışdır.

İmmun sistemi bir canlıda xəstəliyə səbəb ola biləcək bütün virus, patogen və yad maddələri tanıyıb yox edən, başqa sözlə,  bədənin xəstəliklərə qarşı müqavimətli olmasını təmin edən bir sistemdir. İmmun sisteminin böyük bir işləmə mexanizmi vardır. Bu sistem, bədənə girən və ya bədənlə təmas halında olan bütün yad maddələri tanıyır, ən incə detalına qədər araşdırır və bunları, canlının sağlam toxuma hüceyrələrindən ayırd edir. İmmun sisteminin vəzifəsi ilkin olaraq bu yad maddələrin bədənə daxil olmalarını əngəlləməkdir, əgər hər hansı bir şəkildə daxil olublarsa, daxil olduqları yerdə saxlamaq və yayılmalarına icazə verməməkdir. İmmun sistemi o qədər həssas bir işləməyə malikdir ki, protein və amin turşusu kimi quruluş olaraq bir-birinə çox bənzəyən maddələri belə ayıra bilir.

İmmun sistemi doğumla birlikdə aktiv hala gəlir və canlının ölümünə qədər işləməyə davam edir. Yəni təbiətdəki hər bir canlı özlərində olmayan yad toxuma, molekul və hüceyrələrə qarşı bir müdafiə mexanizminə sahibdir. Əgər immun sistemi hər hanİmmun sistemi nədir?sı bir səbəbdən dolayı zəifləyərsə, bədənin qoruma qabiliyyəti də zəifləyər. Bu zəifliyi fürsət bilən viruslar, dərhal bədənə girməyə başlayar və qrip kimi ən sadə xəstəliklərə qarşı belə müqavimət göstərilə bilməz.

Canlının quruluşunda, davamlı olaraq işləyən bir çox orqan və toxuma sistemi var. Lakin bunlardan bəziləri özünə heyran qoyacaq dərəcədə qarışıqdır. Bu sistemlərdən biri də, mövzumuz olan immun sistemidir. Bu sistemin ən önəmli xüsusiyyətlərindən biri, xatırlama qabiliyyətinin olmağıdır. Sistemin əsgərləri, yəni vəzifəli olan bütün hüceyrələr qarşılaşdığı yad bir maddəni yaddaşına köçürür və daha sonra gördüyü zaman, dərhal tanıyaraq öncədən tədbirini görür. Bu tanıma prosesi sayəsində, öncəki qarşılaşma ilə müqayisədə, daha tez bir reaksiya verir.

İmmun sisteminin orqanları hansılardır?
İmmun sisteminin insan bədənindəki vəzifəsinin gerçəkləşməsi, bəzi orqan və toxumaların işbirliyi sayəsində olur. Bu orqanlar, ümumi olaraq  lenfoid toxumalı orqanlardır. İmmun sisteminin əsas elementləri, ağ qan hüceyrələri, sümük iliyi, linfa sistemi, hormonlar və bəzi proteinlərdir.

Badamcıqlar: Badamcıqlar, boğazda linfasitlərin toplandığı kiçik formlardır. Xaricə açılan bir açıqlıq olan ağızdan gələ biləcək yad maddələrə qarşı ilk maneə vəzifəsini yerinə yetirirlər. Badamcıqların içində yerləşən linfa damarlarından boyun və çənə altı düyünlərinə doğru linfa mayesi axır. Bu axma prosesi ərzində linfa damarlarının divarından linfasit istehsal olunur. Bu linfasitlər isə, bədənə girən patogen və mikroorqanizmləri təmizləmək prosesini yerinə yetirir.
Linfa: İmmun sistemində yerləşən hüceyrə və proteinləri, bədənin bir yerindən başqa bir yerinə daşıyan bir dövran sistemidir.
Linfa düyünləri: Qoltuq altı, çənə altı, disrək, boyun və döşlərdə olan bu formalar T və B hüceyrələrinin olduğu mərkəzlərdir.
Linfa vəzləri: Udlağın üst tərəfində, burun boşluğunun arxa tərəfində olan, linfoid toxumalı hissələrdir. Xəstəliyə səbəb olan infeksiya təsirlərini və onların istehsal etdiyi antikorları yandırırlar.
Timus: Timus, döş boşluğu içində yerləşən, iki hissədən ibarət olan bir orqandır. Yetkinləşməmiş lenfosidlər, sümük iliyindən çıxıb timusa gəlir, burada böyüyür, yetkinləşir və immun sistemindəki vəzifələrini yerinə yetirmək üçün qana qarışır.
Qaraciyər: Qaraciyər, immunoloji təsirli hüceyrələri ehtiva edir. T – hüceyrələri ilk olaraq,  qaraciyər tərəfindən istehsal olunur.
Dalaq: Qarın boşluğunun sol üst tərəfində  olan bu orqanın ən önəmli vəzifəsi, funksiya xaricində qalmış qanı süzməkdir.
Peyer valları: İncə bağırsağın ileum hissəsində yerləşən peyer valları, bağırsaq kanalındakı  patogenlərin nəzarətdə saxlanmasını təmin edir.
Sümük iliyi: İmmun sistemində vəzifəli olan bütün hüceyrələrin, kök hüceyrələrinin olduğu mərkəz sümük iliyidir.

Anadangəlmə ( təbii )  immun sistemi:

Təbii immunitet, canlının doğulduğundan etibarən başlayıb, ölümünə qədər işləməyə davam edən bir müdafiə mexanizmidir. Genetik xüsusiyyətlərə bağlıdır və nəsildən nəsilə keçə bilər. Təbii immunitetdə insan bədəni hər hansı bir antikor yaratmadan mikroblara qarşı qorunmaqdadır. Bir neçə misal göstərməli olsaq, mədənin istehsal etdiyi turşu bir çox yad mikroorqanizmin burda canlı qalmağını əngəlləyir, göz yaşı gözdə olan mikrobları öldürür, burunun içərisində olan tüklər nəfəsalma zamanı yad hissəcikləri tutaraq içəriyə girməyini əngəlləyir. Örnəklərini çoxalda biləcəyimiz təbii immunitet, ümumi olaraq irsi, anatomik, toxuma, hormon və ifrazatlardakı özəl qoruyucu maddələrlə təmin edilən immunitet növüdür.

Sonradan qazanılmış immun sistemi:

Bədənin, mikroorqanizmlərə qarşı antikor istehsal edərək qazandığı immunitetdir. Başqa sözlə desək, müxtəlif yollarla sonradan qazanılmış immun sitemidir. Qazanılmış immunitet, öz içərisində aktiv və passiv immunitet olmaqla iki yerə ayrılır.

Aktiv immunitet: Antigenlərə məruz qaldıqdan sonra yaranan immunitetdir. Üç formada meydana çıxa bilər.
Peyvəndlə: içərisində mikrobların zəiflədilmiş halı və ya bunların toksinləri olan, laboratoriya şəraitində hazırlanmış maddəyə peyvənd deyilir. Peyvənd, immunitet qazanmağın süni formasıdır. Peyvəndin içərisindəki mikrioorqanizm laboratoriya şəraitində əməliyyatlardan keçirildiyi üçün xəstəlik yaratmaq kimi bir təhlükəsi yoxdur. Peyvənd ilə qazandırılmış immunitetdə təməl mexnizm budur: peyvənd sayəsində xəstəlik yaradıcı mikroorqanizm daha öncədən bədənə tanıdılır, bunu tanıyan immunitet sitemi dərhal onu yaddaşına atır. Daha sonra yenidən qarşılaşma vəziyyətində isə xəstəlik yaratmasına fürsət vermədən, antikor istehsal edərək onu yox edir.
Xəstəliyi keçirməklə: bu şəkildə qazanılmış immunitetə, peyvənd üsulunun təbii halı deyə bilərik. Sistem hər ikisində eynidir. İmmun sitemi öncədən keçirilmiş xəstəlik sayəsində o mikrobu tanıyır və növbəti dəfə üçün xəstəlik yaratmağına imkan vermir.
Sağlam olarkən bədənin antikor istehsal etməsi ilə: bədənə girən mikrobların sayı o qədər də çox deyilsə, ağ qan hüceyrələri bu mikrobları xəstəlik yartamasına fürsət qalmadan antikor yaranır və eyni mikrob ikinci dəfə bədənə girmək istədiyi zaman antikior əngəli ilə qarşılaşır.
Passiv immunitet: Bədənə xaricdən antikor verilməsi ilə təmin edilən immunitetdir. Bunun üçün serumdan istifadə edilir. Serumlar hazır antikorlardır, bəzi hallarda bədənin istehsal edtiyi antikor kifayət etmir və xaricdən dəstəkləyici serum verilir. Serumla yanaşı, dərmanla da edilə bilən passiv immunitetin qoruyucu olmadığını, sadəcə müalicə edici bir üsul olduğunu söyləmək də fayda var.

Mənbə: bilgihanem.com
Hazırladı: Fidan Aslanova Red

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +3 (from 3 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

SOYUQDƏYMƏ VƏ QRİP ƏLEYHİNƏ 18 TÖVSİYYƏ

Xüsusi

  1. Soyuqdəymə və qrip əleyhinə 18 tövsiyyəTez-tez əl yumaq vərdişi qazanın. Əllərinə asqrıan xəstələrin toxunduğu əşyalarda, viruslar saatlarla və hətta günlərlə canlı qala bilər. Bu əşyalara toxunan sağlam insanlara viruslar keçə bilər. Əlinizi yumaq imkanınız yoxdursa, əl təmizləyici spreylərdən istifadə edin.
  2. Üz, bədənə giriş olduğu üçün, gözlər, burun və ya ağızla oynamaq və ya toxunmaq vərdişindən çəkinin. Soyuqdəymə və qrip virusları, bir çox hallarda üzlə olan təmasla keçə bilər. Asqırdıqdan sora əllərinizi yumadan gözlərinizə və ya ağzınıza toxunmayın. Bu qaydaya əməl edərək,  xəstənin eyni virusla yenidən xəstələnməsinin qarşısını ala bilərsiniz. 
  3. Burun axıntısını udmayın, çıxarın. Bu, sizin bədəninizdən infeksiyaya səbəb olan mikroorqanizmlərin atılma üsuludur. Hər iki burun dəliyini birdən tıxayaraq axıntını çıxarmağa çalışmaq, qulaqda təzyiqin artmasına və mikrobların qulağa getməsinə səbəb ola bilər. Buna görə də hər bir burun dəliyini ayrı ayrı tıxayaraq digərindən axıntını çıxarın. Asqırarkən və burun axıntısını çıxararkən kağız dəsmaldan istifadə edin və dəsmalı zibilə atın. Kağız dəsmal tapa bilmədiyiniz halda,  sol əlinizin dirsəyinə doğru asqırın.
  4. Bol-bol vitamin qəbul edin. Vitaminləri dərman halında qəbul etmək əvəzinə, tünd yaşıl, qırmızı və sarı rəngli meyvə və tərəvəzlər yeyərək təmin edin. C vitamini immun sisteminizi gücləndirərərk xəstələnməyinizə əngəl olacaq və ya xəstələndiyiniz zaman viruslara qarşı immun sisteminiz üçün  güclü bir dəstək təmin edəcəkdir. Meyvə-tərəvəz yeyə bilmədiyiniz halda, vitamin həbləri tövsiyyə edilə bilər. Sink, kalsium, maqnezium və dəmir kimi minerallar da faydalıdır.
  5.  Toyuq bulyonundan hazırlanmış isti şorba, həm maye, həm də protein qəbulu üçün olduqca faydalıdır. Şorbanın istiliyi, burun və boğaz şikayətlərini azaldar.
  6. Hər gün bir kasa qaymağı götürülümüş qatıq yemək, soyuqdəyməni 25 faSoyuqdəymə və qrip əleyhinə 18 tövsiyyəiz azaltdığı bəzi araşdırmalarda göstərilib. Qatığın içindəki faydalı bakteriyalar, bədənin soyuqdəymə və qriplə apardığı mübarizədə immun sistemiylə bağlı maddələrin istehsalına yol açdığı üçün faydalı olduğu düşünülür.
  7.  Burun və ağciyərlərimizi döşəyən örtüyün üzərində incə yapışqan bir maye təbəqəsi var. Bu təbəqəni hərəkət etdirərək təmizliyi təmin edən və saniyədə 10 dəfə hərəkət edən süpürgə kimi tüklər var. Siqaret tüstüsü bu yapışqan mayedə qurumağa, tüklərdə iflic halı meydana gətirərək virusların təmizlənməsinə və tənəffüs yollarından uzaqlaşdırılmasına əngəl olur. Bir ədəd siqaretin çəkilməsi ilə tənəffüs yolu tüklərində 30-40 dəqiqəyə qədər iflic halı  meydana gəlir. Elmi araşdırmalar siqaret çəkən insanların daha ağır və daha tez-tez soyuqdəyməyə və qripə tutulduqlarını göstərir. Sadəcə siqaret tüstüsünün olduğu məkanda olmaq belə , immun sisteminə zərər verə bilir.
  8.  Alkoqol istifadəsi immun sisteminə müxtəlif yollarla təzyiq edir. Ağır alkoqol asılılığı olan insanlarda infeksiyalar və çətinliklər daha tez-tez meydana gəlir. Alkoqol, bədəndə su itkisinə də səbəb olaraq zərər verir.
  9.  Qrip mövsümündə sıxlıq olan məkanlardan və xəstələnmiş insanlarla yaxın münasibətdən çəkinin. Əl-ələ görüşmək, qucaqlaşmaq və öpüşmək əvəzinə, yaponlar kimi başınızla salamlaşın. Əgər onlarla əl-ələ görüşmək məcburiyyətində  olsanız,  ilk fürsətdə əllərinizi yuyun.
  10. Xəstələndiyiniz zaman, bədəninizin enerjisinin önəmli bir qismi, immun siteminin artan ehtiyacına veriləcəyi üçün enerji təmin edən sağlam qidalar qəbul edin. Bal, enerji verən, öskürəyi rahatladan və mikrobları öldürücü təsirləri olan bir qidadır. Ağızdan qəbul edilən içkilərə bal əlavə edilə bilər. Lakin bal, 1 yaşından kişik uaqlara verilməməlidir. 
  11. Stress və həddindən artıq yorğunluq, immun sistemini zəiflədən bir faktordur. Stresinizi azaldacaq olan meditasiya, gərilmə məşqləri və istirahət yararlıdır. Axşamlar tez yataraq immun sisteminizin xəstəliklə mübarizəsində gərəkli enerjini təmin etməlisiSoyuqdəymə və qrip əleyhinə 18 tövsiyyəniz.
  12. Qızdırmanız olmadığı halda, idman məşqlərinizi unutmayın. İdman, bədən temperaturunu artıraraq bədəninizi işğal edən mikrobların yox edilməsinə kömək edər. İdmanla məşğul olan zaman tərləmək və bol maye qəbulu ilə bədən mayeləri təzələnər, toksinlər atılar. Nizamlı edilən idman  məşqləri, bədəninizdə soyuqdəymə və qrip virusları ilə mübarizə aparan hüceyrələri artırar.
  13.  Bədəninizin, gündə 8 stəkan suya ehtiyacı var. Xəstələndiyiniz zaman ən az bu qədər, daha da yaxşı olar ki, bundan artıq miqdarda su içəsiniz. İlıq su, zəncəfil, bal, limon, darçın, adaçayı, ekinezya çayı kimi içkilər yararlıdır. Süd və südlü içkilər bədən ifrazatlarında qatılaşmağa səbəb olacağı üçün soyuqdəymə və qrip zamanı içilməməlidir. 
  14.  Hava şəraitinə görə tərləməyəcək və üşüməyəcək formada geyinin. Sərin yerlərdə qalın papaq, boğazlı jaket, yun corab geyinilə bilər.  İlıq yerlərdə artıq geyimlər çıxarılmalıdır. Soyuğa məruz qalma və ya islanma, immun sistemində zəifləməyə səbəb olur. Əgər soyuğa məruz qalmısınızsa və ya yağışda islanmısınızsa, ən qısa zamanda bədəninizi isitməli və qurulanmalısınız. Buxar vannası, isti hamam və ya sauna şəraiti çox faydalı ola bilər.
  15. Əlavə bir yastıq istifadə etməyiniz, burun tıxanıqlığınızı azaladaraq daha tahat bir yuxu təmin edəcəkdir.
  16. Soyuqdəymə və qrip xəstəlikləri viruslar tərəfindən meydana gəldiyi üçün antibiotiklər bu halda təsirli deyil, istifadə olunmamalıdır. AntiSoyuqdəymə və qrip əleyhinə 18 tövsiyyəqrip dərmanlardan istifadə oluna bilər. Lakin 5-7 gün sonra vəziyyətiniz düzəlmədiyi təqdirdə, bakterial infeksiyalar yarana bildiyi üçün antibiotiklərdən istifadə oluna bilər.
  17. Qrip peyvəndi hər il özünü dəyişdirən qrip virusuna qarşı yenidən istehsal olunan bir peyvənddir. Sentyabr- Oktyabr ayları, qrip peyvəndi üçün ən uyğun vaxtdır. Xroniki xəstəliyi olanlara, immun sistemi zəif olanlara və yaşlı insanlara mütləq tətbiq olunmalıdır.
  18. Soyuqdəymə və ya qrip halında təyyarə ilə səyahət edərkən xüsusilə enmə zamanı  ciddi qulaq problemləri yarana bilər.Mənbə: www.milliyet.com.tr
    Hazırladı: Fidan Aslanova 
Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +3 (from 3 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

QIŞA HAZIRIQMI?

Xüsusi

Qışa hazırıqmı?İsti və aydın yay fəslindən sonra günlər qısalmağa başlayır. Bununla paralel olaraq havalar da soyumağa başlayır; bitkilər, heyvanlar və bir bütün olaraq təbiət, özünü qış mövsümünə hazırlayır. Bu hazırlığa insan bədəni də öz-özündən bir növ uyğunlaşır və temperaturun enməsini qavrayaraq yağ toplayıb saxlamağa  başlayır. Təəssüf ki, biz insanlar xüsusilə şəhər şəraitində ruhumuza və bədənimizə təbiətlə bütün içərisində yaşamağı üçün gərəkli olan imkanları təqdim edə bilmirik və bədənimiz kifayət qədər işarə ala bilməməsi səbəbiylə özünü qışa hazırlaya bilmir. Buna görə də qışın hələ ilk günlərində soyuqdəymə halları ilə qarşılaşırıq.

Bu dövrdəki bir çox xəstəlik, şübhəsiz, havaların soyumağı ilə əlaqədardır, amma yeganə faktor bu olsaydı, onda hamı xəstələnmiş olardı. Yaxşı, bəs niyə bəzi insanlara tez soyuq dəyib qrip olduqları halda, bəzi insanlara soyuq heç təsir etmir?

Bildiyimiz kimi zehni, xüsusilə də ruhi baxımdan zəif bir dövr keçiririksə, bədənimiz də zəifləyir və çox asanlıqla xəstələnir. Bu da, ruh və zehin bütünlüyümüzü və aralarındakı qarşılıqlı təsiri göstərir. Lakin hər nə səbəblə olursa olsun, əgər immun sisteminiz zəifdirsə, həm mənfi xarici təsirlərin, həm də ruhi çöküntülərin öhdəsindən gəlmək çətinləşər.

Buna rəğmən, zehin və ruh sağlamlığımızın yerində olduğunu güman edib, immun sistemimizi gücləndirərək qış üçün hazırlıq görə bilərik. İlk addım olaraq, qidalanma ilə başlaya bilərik.

Qidalanma ilə qışa hazırlıq:

– Qidaların 75-80 faizi təzə meyvə-tərəvəzlərdən ibarət olmalıdır.
– Mümkünsə bu meyvə-tərəvəzlər, yerli və təbii olmalıdır.
– Qidalanma balanslı şəkildə olmalıdır.
– Tərəvəzlər gündəlik bişirilməli, meyvə suları isə təzə sıxılıb içilməlidir.
– Tərəvəzlər qızardılmaq  əvəzinə, buxarda bişirilməli və salat şəklində təzə olaraq yeyilməlidir.

Yeməklərin ölçüsü :

Səhər yeməyi ən ağır yemək olmalıdır.
Günorta yeməyi orta ağQışa hazırıqmı?ırlıqda olmalıdır. Çiy və bişmiş qidalardan ibarət ola bilər.
Axşam yeməyi ən xəfif yemək olmalıdır. Məsələn, buxarda bişmiş tərəvəzlər, sulu yeməklər, isti şorba növləri və s. bu kimi.

Yemək yeyərkən sadəcə yeməklə maraqlanmaq lazımdır. ( Yemək yeyərkən televizora baxmaqdan, iş görüşməsindən və ya ailə mübahisələrindən çəkinilməlidir; rahatladıcı bir musiqi zövqə görə seçilə bilər. )

Tərəvəzləri öz fəslində yemək lazımdır.

Rəfinə edilmiş hər cür qidadan qaçınmaq laızmdır. ( şəkər, ağ un, ağ düyü… ) 

Əgər gündəlik həyatda fiziki fəaliyyət yerinə yetirilə bilmirsə, porsiyaları azaltmaq lazımdır.

İmmun sisteminizi gücləndirmək üçün:

– Kifayət qədər yuxu. ( müddəti insana görə dəyişir, lakin dincəlmiş bir halda oyanmaq lazımdır. ) Qış mövsümündə daha çox yuxuya ehtiyacımız olduğunu unutmayaq.
– Günləri nizamlı bir ritmlə keçirmək. – eyni saaatda yuxudan oyanmaq, eyni saatlarda yemək, eyni saatda yatmaq kimi.
– Müsbət düşünmək, şüurlu olaraq və dərin nəfəs almağa çalışmaq ( zehni fərqindəlik məşqləri) .Qışa hazırıqmı?
– Dinc olmağa çalışmaq və hərəkətə önəm vermək.
– Aşırı stresdən çəkinmək, gündəlik həyata sakitliyi daxil etmək.

Amerikada edilən bir araşdırmaya əsasən, çox stress altında olan insanlar, digərlərinə nisbətən iki qat daha tez-tez xəstələnir. Stress vəziyyətlərində böyrəküstü vəziləri həddindən artıq kortizol istehsal edir. Bu hormonun gərəyindən çox istehsal edilməsi, immun sisteminizin zəifləməsinə səbəb olur.

Stressiz həyat yaşamaq şübhəsiz ki, asan deyil,  çünki bizim xaricimizdəki stres yaradan faktorların çoxunu əngəlləyə bilmirik. Yenə də stressdən nisbətən daha az təsirlənməyin yolları mövcuddur. Bu mövzuda rahatlanma üsulları bizə köməkçi olar. Məsələn,

– Açıq ( bol oksigenli ) havada templi gəzintilər
– İdmanla məşğul olmaq
– Soyuq-isti duş qəbul etmək
– Sakitləşdirici musiqi dinləmək
– Bir xobbi ilə məşğul olmaq ( bir növ meditasiyadır )
– Yoqa və ya insana müsbət təsir edən digər fəaliyyətlər ( məsələn, meditasiya.. rəqs.. mahnı oxumaq.. rəsm çəkmək kimi )
– Bədənin fərqindəliyi məşqləri
– Şüurlu olaraq əzələ rahatlatma məşqləri

Bütün bunların yanında ən dəyərli dərmanımız əhval-ruhiyyəmizin sağlam olmasıdır. Ona görə də sizi xoşbəxt edən fəaliyyətlər, sizin üçün yükəsk əhval-ruhiyyə qaynağı olacaq. Bu mövzuda,  havalar soyuyur deyə pessimistliyə qapılmaq əvəzinə, soyuq havada və qaranlıq qış günlərində hansı fəaliyyətləri edəQışa hazırıqmı? biləcətyinizi planlaya bilərsiniz. Məsələn, əl işləri kursları, dil kursları, musiqi, rəqs və s. fəaliyyətlər üçün qış mövsümü gözəl fürsətlər təqdim edə bilər.

Gözəl və sağlam bir qış keçirməyiniz diləyi ilə…

Mənbə: www.ruhsalyasam.com
Müəllif: Şaduman Karaca 
Hazırladı: Fidan Aslanova

 

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +4 (from 4 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

İLK TİBBİ YARDIM

Xüsusi

İlk tibbi yardımHər hansı bir qəzada və ya həyatı, təhlükə altında qoyan digər təcili vəziyyətlərdə, tibb işçilərinin köməyi gələnə kimi həyatın xilas edilməsi və ya vəziyyətin daha da pisləşməsinin qarşısını almaq məqsədiylə dərmansız olaraq görülən tədbirlərə ilk tibbi yardım deyilir. İLK TİBBİ YARDIM TƏDBİRLƏRİNDƏ QƏTİYYƏN DƏRMANDAN İSTİFADƏ ETMƏK OLMAZ.

İlk tibbi yardım 3 əsas məqsəd daşıyır:

1. İnsan həyatının qoruması və davam etməsinin təmin edilməsi
2. Vəziyyətin pisləşməsinin qarşısının alınması
3. Yaxşılaşmanın asanlaşdırılması

Qəza və digər təcili vəziyyətlərdə etməli olduqlarımızı önəmlilik sırası ilə bu şəkildə sıralaya bilərik: İlk tibbi yardımı göstərən insan öncəliklə soyuqqanlı və təlaşsız olmalıdır. Xəstəni də sakitləşdirməli və ətrafda davam edən bir təhlükə olub-olmadığını müəyyən etməlidir. Bununla yanaşı,  öz canını da təhlükəyə atmamalıdır. Bir tərəfdən vaxt itirilmədən, xəstənin və ya qəza edənin vəziyyəti təyin edilərək ilk tibbi yardıma başlanmalı, digər tərəfdən də ətrafda olan insanların, sağlamlıq məntəqələrinə, yanğınsöndürmə və təhlükəsizlik güclərinə xəbər vermələri təşkil olunmalıdır. İlk müdaxilənin ardınca xəstə ən qısa zamanda tibb məntəqəsinə çatdırımalıdır.

İlk tibbi yardımda öncəliklə xəstənin:

Tənəffüs yolunun açılması
Tənəffüsün düzəldilməsi və
Qan dövranı fəaliyyətinin təmin edilməsi 

məqsəd edilir.

Müxtəlif qəzalarda və digər təcili vəziyyətlərdə həyata keçiriləcək ilk tibbi yardım üsulları:

  1. Yanıqlarda ilk tibbi yardım:

Birbaşa od və ya yüksək temperatur verən fiziki və ya kimyəvi təsirlərlə qarşılaşma nəticəsində yanıqlar yaranır. Bu təsirlər od, elektrik, günəş, isti su və ya yağ, kimyəvi maddələr, isti metal cisimlər və s. ola bilər. Məruz qalınan yüksək temperaturun dərəcəsi və məruz qalma müddəti yanıqların şiddətinə təsir edər. Bu səbəblə, yüksək temperatura məruz qalan insan ən qısa müddətdə temperatur qaynaİlk tibbi yardımğından uzaqlaşdırılaraq yanan hissə su ilə soyudulmalıdır. 

Yanıq, dəri.. açıq yara kimi təyin edilməlidir. Bədən bu hissədən su itirər və açıq yara kimi mikrob götürmək üçün uyğun hala gələr. Bütün bədən səthinin 20 %-dən çoxuna təsir edən yanıqlar həyati təhlükə doğurar. 

Yanıqlar, ortaya çıxan təxribata görə dərəcələrə ayrılır:

1-ci dərəcəli yanıqlar:

Ən çox, günəşdə çox qalmaq səbəbiylə ortaya çıxır.
Dərinin qızarması və şiddətli ağrı ilə müşahidə olunur.
Öz-özünə sağalıb, dəri normal halına qayıda bilər.
Paltarı yanan insan yerə uzanıb öz ətrafında fırlanmalıdır.

2-ci dərəcəli yanıqlar:

Qızarıqlığa əlavə olaraq, su ilə dolu kisəciklərin görülməsi ilə tanınar.
Ən çox, isti su səbəbiylə baş verir. Ağrılı və ciddi yanıqlardır.
Su kisələrini partlatmaq təhlükəlidir.
Düzgün qulluq edilməsə, iz qalar. Mikrob yaranmasına uyğundur.

3-cü dərəcəli yanıqlar:

Dərinin hər yeri təsirlənmiş olur. Ağrı azdır. Həyati təhlükə yaradacaq maye itkiləri və iltihablanmalar mümkündür.
Yanıqlar zamanı ilk tibbi yardım göstərənin ilk məqsədi, yanığa səbəb olan maddə və ya mənbənin uzaqlaşdırılmasıdır.İlk tibbi yardım
Alovlanmış qəza edənin qaçmasının qarşısı alınmalıdır. Üzərinə bir örtük atılaraq və ya yuvarlanaraq söndürülməlidir.
Paltarlar kəsilərək çıxarılmalıdır.

Hər cür yanıqlar zamanı görülməli olan tədbirlər:

İlk etməli olduğumuz şey, yanan hissənin ağrı keçənə qədər və ondan sonra da 10 dəqiqəyədək soyuq suya tutulmasıdır.
Yaralının üzərində üzük, qolbaq, saat kimi əşyalar varsa, çıxarılmalıdır.
Yanan hissənin üzərinə təmiz və nəm bir bez qoyulmalıdır. Belə bir vasitə yoxdursa, açıq qalmalıdır.
Şüur açıqdırsa, ağızdan sulu qidalar və su verilməlidir. Şoka qarşı uyğun pozisiyada saxlanılmalıdır.
İkinci və üçüncü dərəcəli yanıqlar varsa, həkimə aparılmalıdır.

2. Günvurma hallarında ilk tibbi yardım:

Günəşin altında çox qalmaq nəticəsində bədən istiliyinin aşırı yüksəlməsi ilə müşahidə olunan günəş vurması dediyimiz vəziyyət meydana gəlir.

Günvurmanın əlamətləri nələrdir? Günvurması yaşayan insan aşırı tərləmiş halda olur vİlk tibbi yardımə ya tərləməyə davam edir. Bədən istiliyi 40 dərəcə və ya daha çox ola bilər. Xəstənin şüuru bulanıqdır və nəbz sürətlidir. Halsızlıq, aşırı susuzluq hissi və ağrılar da müşahidə olunur.

Gün vuran insana ilk müdaxilə necə edilir?

Gün vuran insanın şüuru qapalıdırsa; 

Öncəliklə kölgəli və sərin bir yerə daşınmalıdır.
Xəstənin tənəffüs yolunun açıq olması təmin edilməlidir, nizamlı tənəffüs edib-etmədiyi və ürək döyüntüləri yoxlanmalı və xəstə sərinlədilməlidir.

Gün vuran insanın şüuru açıqdırsa;

Xəstə sərin bir yerə daşınmalı, yarı oturaq pozisiyada olmalıdır. Üstünə su səpmə, yaş dəsmal və hava axınından istifadə edilərək ( yelpik, ventilyator və s. ) sərinlədilməli, su və alkoqolsuz içkilər verilməlidir. Artıq geyimləri çıxarılmalıdır.

3. Elektrik vurması hallarında ilk tibbi yardım:

Elektrik vurması, ev və iş yerlərindəki rozetkalar və elektrikli alətlərdən qaynaqlanan elektrik sızması, enerji ötürmə kabellərinin qopması və ya dirəklərə dırmanılması, ildırım düşməsi kimi hallarda ortaya çıxa bilər.

Elektrik vurmalarına qarşı görüləcək tədbirlər nələrdir? Günümüzdə elektrikli alətlərin istifadəsinin artması ilə elektrik vurması riski ilə hər an qarşı-qarşıya qaldığımız bir gerçəkdir. Xüsusilə uşaqlar baxımından təhlükə daha böyük olamaqİlk tibbi yardımla, yetkin insanlar üçün də elektrik vurması riski vardır və hər zaman ehtiyatlı olunmalıdır. Evinizdə və ya iş yerinizdə ən sadə lampa dəyişmələrində belə sayğacı bağlamağı unutmayın. Bəzi hallarda lampanın düyməsi qapalı olsa belə, kabellərdə elektrik ola bilər. ( xəttin tərs qoşulmasından dolayı ) Rozetkalara uşaqların sivri cisimlər soxmasını əngəlləyəcəcək təhlükəsizlik aparatları taxmaq faydalıdır. Bu aparatlar olduqca ucuzudur. Elektrik sızması olan cihazları dərhal təmir etdirmək laızmdır. Elektrik xətlərinizdə torpaq xəttininin olduğundan əmin olun və tropaqlı rozetkalardan istifadə edin.

Elektrik vurmasının əlamətləri nələrdir?  Dəri üzərində yaranan yanıq, tənəffüs və qan dövranı sistemində pozğunluq, şüurun itirilməsi nəticəsində yıxılma və buna bağlı olaraq qırıqlar elektrik vurmasının ola biləcək nəticələridir. Elektrik vurmasının damarlar üzərində təsiri qalıcı, gec ortaya çıxan problemlər yarada bilər. Tellərdən asılı və ya elektrik telləri ilə təmas halında yerdə uzanarkən tapılan insanda elektrik vurması olduğu düşünülməlidir. Bəzən qəza edən şəxs özündən getmədən öncə kabeldən ayrılmağı bacarmış ola bilər. Kimisi qısa müddətli, aşağı gərginlikli  elektrik vurmalarında qəza edənin şüuru açıq olub, dəri üzərində belə heç bir  iz görülməyə bilər.

Elektrik vuran insana necə müdaxilə edilməlidir?
İlk tibbi yardım müdaxiləsi 3 hissədən ibarətdir:
1. Elektrik axını qapanmalıdır; bu edilə bilmirsə, qəza edənin, çılpaq kabel ilə təması, ötürücü olmayan bir cisim istifadə olunaraq kəsilməlidir.
2. Qəza şəraitində dərhal qəza edənin tənəffüs yolu, tənəffüs və ürək döyüntüləri səviyyəsi yoxlanmalı və lazım gələrsə təmin edilməli, şüur itirilməsi İlk tibbi yardımmüşahidə olunursa, koma pozisiyası verilməlidir.
3. Yanıq varsa, uyğun şəkildə qulluq göstərilməlidir; qəza edən fiziki və psixoloji olaraq rahatladılmalıdır və ayağa qaldırılmadan həkimə çatdırılmalıdır. Yıxılma ilə bağlı qırıq varsa, bu barədə müəyyənləşdirilmə olduqdan sonra həkimə müraciət edilməlidir.

4. Sınıq, çıxıq, burxulma hallarında ilk tibbi yardım:

Hündür bir yerdən yıxılan, üstünə bir cisim düşən, avtomobil qəzası keçirən qəza edənlərdə aınıq, çıxıq və burxulmalara tez-tez rast gəlinir. Sınıqlar, böyük sümük sınıqlarında görülə bilən daxili qanamalar xaricində, həyatı birbaşa təhlükə altına atmayan  hadisələrdir. Bununla bərabər, xətalı yanaşmalar nəticəsində boyun və ya onurağa sınığı olan qəza edən iflic qala bilər, qol və ya ayaq sümüyü sınıq olan bir insanda qol və ayaq damarları və ya sinirləri kəsilib vəziyyət ağırlaşa bilər, yerinə taxmağa cəhd edildiyi zaman, çiyin çıxığı  əməliyyatla belə düzələ bilməyəcək hala gələ bilər.

Sınıq, çıxıq, burxulma kimi sümük və oynağa bağlı olan hadisələrdə ilk tibbi yardım göstərən şəxsin əsas hədəfi problemli bədən uzantısını və ya hissəsini hərəkətsiz hala gətirərək qəza edənin vəziyyətinin pisləşməsinin qarşısını almaq, ağrısız və təhlükəsiz bir şəkildə həkimə çatdırmaqdır.

Sınıqlarda ilk tibbi yardım:

Sümük bütövlüyünün zərbə və ya yıxılma nəticəsində ortadan qalxmasına sınıq deyilir. Sınmış sümük hissələri dərini deşərək xaricə çıxıbsa, buna açıq sınıq, dəri sağlamdırsa, qapalı sınıq deyilir.

Aşağıdakı maddələrin bir neçəsinin mövcudluğu halında sınıqdan şübhələnmək lazımdır.

Yıxılma, üzərinə yıxılma, zərbə hallarıİlk tibbi yardım
Problemi hissədə hərəkətlə və ya təmasla çox şiddətlənən ağrı
Əlaqəli bədən hissəsində forma pozulması, simmetriyanın itməsi
Sınma əsnasında və ya sınmadan sonra sınıq sürtünmə səsinin eşidilmiş olması
Sınıq hissədə şiş, göyərmə
Qol və ya ayaqda qısalma
Oynaq olmayan bir yerdə oynaq varmış kimi bir hiss olması
Dəriyi parçalamış sınıq sümük ucunun xaricdən görülməsi
Hərəkət məhdudluğu və ya heç hərəkət etdirə bilməmək
Əlaqəli hissədə hissetmədə azalma, uyuşma, sızıldama
Qan dövranında ləngimə nəticəsində soyuma

Sınığı olan və ya sınıq şübhəsi olan insana ilk tibbi yardım tətbiq edərkən, aşağıdakı qaydalara əməl etmək lazımdır:

Sınıq olmadığı təyin edilməmiş bir insan qətiyyən tərpədilməməlidir. Sınıq hissənin hərəkət etdirilməsi nəticəsində sınıq hissənin kəskin kənarı ətrafındakı hanısa bir damarı və ya siniri kəsə bilər, əzəzlə toxumasını zədələyə bilər.
Qəza edəni oturmasına və ya sağa-sola hərəkət etməsinə icazə verilməməlidir, sınıq şübhəsi olan hissə hərəkətsizləşdirilmədən xəstəni daşımaq olmaz.
Qəza olan yerdə həyatı təhlükə altında qoyan zərərli bir  təsirin olmadığı hər vəziyyətdə, sınığa müdaxilə yerindəcə edilməlidir.
Sınmış bədən üzvünün biləyindən nəbzi və sınan hissədə qanamanın olub olmadığını yoxlamaq lazımdır.
Açıq sınıqlarda görünən sümük hissəsini içəri salmağa, sümük uclarını birləşdirməyə, qol və ya ayaqda pozulmuş formanı düzəlməyə çalışmaİlk tibbi yardımmalı.
Sınıqla birlikdə qanma-şok əlamətləri varsa, öncəliklə bunlaar müdaxilə edilməlidir.
Boyun sınıqlarında xətalı daşıma və gərəksiz hərəkətlər onurğa iliyinin zədələnməsi nəticəsində bütün bədəndə ifliclə nəticələnə bilər. Boynun dəstəklənməsi və hərəkətsizləşdirmə, həyati önəm daşıyır.
Başa dəyən zərbədən sonra burun və qulaqdan su gəlməsi; eynək şəklində göyərmə, özündən getmə, yuxululuq halı, nəbz və tənəffüs zəifləməsi, gözbəbəklərində böyüklük fərqi, püskürmə şəklində qusma, baş sümüklərində çökək formasında forma pozulması varsa, kəllədə sınıqla bərabər beyində də problem var deməkdir. Təcili olaraq qəza edəni həkimə çatdırmaq lazımdır.
Problemli hissənin hərəkətsizləşdirilməsi, yəni müəyyən edilməsi, ağrını azaldacaq, sınıq ucların ətraf toxumaları zədələməsini əngəlləyərək, sınıq ucların bir-birindən ayrılması və ya dəridən bayıra çıxmasına əngəl olacaq.  Beləcə, yaxşılaşma da daha asan olacaqdır.
Sabitləşdirmə prosesi, sınıq sümükləri əlaqələndirən iki oynağın, sərt uzun bir cismin köməyilə hərəkətsiz hala gətirilməsidir. Bu məqsədlə istifadə olunacaq standart vasitənin tapılmadığı yerlərdə, ilk tibbi yardımı göstərən şəxs əlverişli həllər axtarmalıdır. Hansısa bir budaq parçası, qatlanmış qəzetlər, karton qutular, əl ağacı və yİlk tibbi yardıma çətir taxtası ilə sabitləşdirmə zamanı, jaket.. pencək.. köynək və s. bu kimi əşyalar; asqı ilə sabitləşdirmə zamanı isə  kəmər, qalstuk, köynək qolu kimi əşyalar sarğı olaraq istifadə  oluna bilər. Heç bir vasitə tapılmazsa, qəza edənin sağlam ayağı, sınmış ayaq üçün sarğı taxtası rolunu oynaya bilər.

Çıxıqlarda ilk tibbi yardım:

Bir oynağı meydana gətirən sümüklərdən birinin, hansısa bir xarici təsir nəticəsində normalda olduğu yerdən ayrılmasına çıxıq deyilir. Oynaq bağlarının normalda izin verməycəyi bir hərəkətdə çətinlik çəkən sümük bağları, aralayaraq və ya yırtaraq yerindən uzaqlaşar.

Oynağın və ya bədən uzantısının görünüşündə pozulma,
Ağrı səbəbi ilə məhdudlanmış və ya tamamilə ortadan qalxmış hərəkət,
Həssaslıq və şiş görülməsi, çıxıq barəsində şübhələndirməlidir.

Çıxmış bir sümüyü, oynaq boşluğuna ancaq səlahiyyətli və təcrübəli bir insan yenidən yerləşdirə bilər. Səlahiyyətsiz insanlar tərəfindən  edilən bu cür  cəhdələr isə, damar-sinir sıxılmalarına, oynaq bağlarının düzələ bilməyəcək səviyyədə korlanmasına, tez-tez çıxığın təkrar olunmasına ( vərdiş etmiş çıxıq) səbəb ola bilər. İlk tibbi yardım göstərən insanın vəzifəsi, səlahiyyətli  və təcrübəli bir tibb işçisinə çatana kimi, çıxıq oynaq hissəsini hərəkətsiz hala gətirməkdir. Bu səbəblə asqı, taxta və sarğı tətbiqi edilə bilər.

Burxulma halında ilk tibbi yardım:

Oynaq bağlarının qopması və ya qismən zədələnməİlk tibbi yardımsinə burxulma deyilir. Ağrı, həssaslıq, şiş və göyərmə görülə bilər. Zədələnmiş oynaq, buz torbası və oxşar tətbiqlər edilməklə soyudulmalıdır. Varsa, elastiki sarğı tətbiq edilərək şişin qarşısı alınmağa çalşılmalıdır. Zədələnmiş oynaq istifadə olunmadan və hərəkət etdirilmədən, mümkünsə yuxarıda tutularaq daşınmalıdır.

Mənbə: tr.mydearbody.com
Hazırladı: Fidan Aslanova

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +2 (from 4 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

PANİK ATAK KEÇİRƏN İNSANLARA 10 MÜSBƏT XATIRLATMA

Xüsusi

1.Özünüzü, sanki öləcəkmiş, iflic olacaqmış, beyin qanaması keçirəcəkmiş, özünüzdən gedəcəkmiş, dəli olacaqmış və ya idarənizi itirib idarəniz altında olmayan şeylər edəcəkmiş kimi hiss edə bilərsiniz. Bunların heç biri qətiyyən gerçəkləşməyəcək və buna görə də heç biri önəmli deyil. Bu duyğular, bədəninizin stresə qarşı vermiş olduğu şişirdilmiş reaksiyalardan başqa bir şey deyil.
2.  Bu duyğularınızın olması o demək deyil ki, bədəninizdə bir xəstəlik  var. Bu duyğular sizi sıxa bilər, xoşbəxtliyinizə maneə ola bilər, lakin qətiyyən təhlükəli deyil. Əsla daha pis olmayacaqdır.
3. Bədəninizin bu duyğuları yaşamasına icazə verin.  Panik atakınız yüksək həddinə çatdığı zaman, burnunuzdan dərin bir nəfəs alın və ardınca yavaşca verin. Bu üsulu təkrarlayın. Panik atak əsnasında ortaya çıxan fiziki duyğularınızla mübarizə aparmayın. Bunu qəbul edin.
4. Bu duyğulardan qaçmayaraq mümkün olduğu qədər rahat olun. Avtomobilinizə əyləşib qorxu içində uzaqlaşmayın.
5. Bir tərəfdən yaşamaqda olduğunuz fiziki duyğularınıza; sizə nə olduğu və bütün bu baş verənlərin hara qədər gedib çıxacağı ilə əlaqədar, qorxunuzu daha da artırmaqdan başqa heç bir işə yaramayan fikirlərinizi qatmayın. Panik atak yaşadığınız üçün özünüzə yazığınız gəlməsin. Olacaqları qəbul edin.
6. Bədəninizə həqiqətən nə olduğunu düşünün. İçinizdən, öz-özünüzə, “ölməyəcəm”, boğulmayacam”, “özümdən getməyəcəm”, “dəli olmayacam”, “idarəmi itirməyəcəm” deyə təkrarlayın.
7. Qorxunuzun keçməsi üçün özünüzə kifayət qədər zaman verin. Qətiyyən qaçmayın. Panik atak yaşayan digər insanlar bu gücü özlərində tapmışdılar. Bunu siz də bacaracaqsınız. Panika əsnasında olan fiziki duyğularınıza, qorxunuzu daha da artıran fikirləri əlavə etməməyi bacarsanız, qorxunuz öz-özündən sonlanacaqdır.
8. Yeni bir panik atakanı, onun öhdəsindən gələ bilmək üçün daha öncə öyrəndiyiniz metodları tətbiq edəcəyiniz bir fürsət olaraq dəyərləndirin. Qısa bir müddət sonra panikanız sakitləşəcəkdir. Siz də ” bacardım…” deyə biləcəksiniz. “Bacardım…” deyə bilirsinizsə, qorxunuzun öhdəsindən gəlməkdə xeyli yol qət etmisiniz deməkdir.
9. Diqqətinizi, yaşadığınız fiziki duyğulardan uzaqlaşdırın. Ətrafınıza baxın. Bir mahnı zümzümə edin. Yuxarıdakı cümlələri təkrarlayın.
10. Panika sona çatdığı zaman, bədəninizi gərin, dərin bir nəfəs alın və gününüzə qaldığı yerdən davam edin. UNUTMAYIN! Panik atakanın hər zaman öhdəsindən gələ bilərsiniz. Qorxmayın.  : )

 

Hazırladı: Fidan Aslanova
Mənbə: www.aymavisi.org

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook