FƏLSƏFƏSİZ MÜASİR ELM

Xüsusi

elm-fəlsəfə

“Elm nədir?” deyə soruşduq və filosofların suallarına söykəndik. İlk filosoflardan bəri həyatı müşahidə etmək və ümumi bir ifadəylə dilə gətirmək fəlsəfə adı ilə müdrik bir məşğuliyyət oldu. Zamanla suallar çeşidləndi və fərqli ixtisas sahələri meydana gəldi. Bu gün yalnız fəlsəfə adı bütün sualları əhatə etmir. Təbiət filosofları olaraq ayrılmağa başlayan alimlər zamanla filosof olmaqdan da çəkildi. Sual etmək və mahiyyətə varmaq cəhdi olan fəlsəfənin yanında elmi sahələr meydana gəldi. Müasir dövrdə elm ilə fəlsəfənin bir əlaqəsi olmadığını düşünürlər. Elmlə məşğul olanlar təməl intizam olan fəlsəfədən bixəbər çalışır sanki.

İlk filosofları və alimləri özündə birləşdirən Qədim Yunan sivilizasiyasını digərlərindən ayıran şey mədəniyyəti sistemli bir şəkildə transfer etməsi idi. Mesopotamiya və Asiya sivilizasiyalarında da müdriklik və düşünmə fənləri mövcud idi. Yalnız təqibçisi olan, yığılan və sistemin parçaları halında inşa edilən bir iş Yunan ilə ortaya çıxdı. Əslində elm və ya fəlsəfə eyni suallardan qaynaqlanırdı. İnsanlar həyatı anlamaq və izah etmək istəyirdi. İlk filosof sayılan Fales kainatın nədən meydana gəldiyini düşünürdü. Sokrat həyatı necə yaşamaq lazım olduğunu, Platon gerçək bilgiyə necə çatmağı, Aristotel həyatın işləmə mexanizmi, qanunları ilə ilgilənirdi.

Fəlsəfə və elm, fəlsəfənin öndərliyi ilə bir maraqlanma, mühakimə etmə cəhdinin tərəfləridir. Hər ikisi bir intizama – sual etmək və gerçəkləri mühakimə etməyə söykənir. Müasir dünyamızın problemlərindən biri də bu əlaqənin göz ardı edilməsidir. Elm, fəlsəfə gövdəsindən törəyən bir budaq olduğu halda müasir insanlar fəlsəfə ilə ilgilənmirlər. Elm üçün olan sualların kök nümunələrinin fəlsəfədə olduğu gözdən qaçırılır. Belə olunca da elmi işlər həyatın ümumi bir görünüşünü vermək yerinə həyata məhsul vermək mənasını gəlir. Artıq elm qayğı və maraq deyil, qazanc ilə gündəmə gəlir. Bu da fəlsəfədən uzaqlaşma ilə əlaqədardır. Fəlsəfədən başlayaraq kommersiya mərkəzli bir sual-cavab sisteminə doğru təkamül edən bir elmdən söz edirik.

ELM-FƏLSƏFƏ-SUALElm adamlarının fəlsəfəni göz ardı etməsi elmin heyrət, maraq və qayğılanmaqdan çıxıb kommersiyaya yönəlməsi ilə nəticələnmişdir. Onlar elmin fəlsəfədən törədiyini unudubar. Sistematik düşünmə fəsliyyəti həyatın bütününə aid suallar soruşan filosoflardan miras buraxılmışdır bizlərə. Günümüz elm adamları elmin məhsul satmasına o qədər bağlanıblar ki, elm maraq etmək deyil, yenilik çıxarmaq mənasını gəlmişdir. Artıq həyatı anlamaq deyil, satıla bilən məhsul istehsal etmək üçün elmlə məşğuluq. Bir şirkət formasında olmasa belə, elmi ticarət üçün istifadə etməkdəyik.

Trilyon dollarlar xərclənən kosmosda həyat axtarışı da bunun bir göstəricisidir. Əslində kənarda həyat tapmağa ehtiyac yoxdur. Bu dünyanı elmin məhsulları ilə yox etməyək, yetər. Di gəl ki, istehlak cəmiyyəti yeni bir şeylər istəyir. Artıq maraq deyil, cəmiyyətin yenilik tələbinə ərz etmək təməl motivimiz oldu. Elm adamları həyatı anlamaq yerinə cəmiyyətin satın ala biləcəyi yeni şeylər çıxarmaq yolundadır. Bu da inkişafın gövdəsi olan müdrikliyi və fəlsəfəni göz ardı etməyi tələb edir. Artıq mühakimə və sual soruşma yerinə satın alma fəaliyyətinə fokuslanmış vəziyyətdəyik. Bu da çarənin elmdən deyil, onun qabaqcılı olan fəlsəfədən gələ biləcəyini sərgiləyir. Elm indiki vaxtda yalnız satın ala biləcəyimiz şeyləri verə bilər. Suallar üçün fəlsəfəyə baxmamız lazımdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

MÜDRİK VƏ MÜDRİKLİK

Gündəlik dildə müdrik sözü, dünya ilə uyğun, öz-özünə kifayət edən, şüurlu yaşayan və hərəkətlərini düşünərək edən insan mənasını verir. Sinonimi də, ağıllı və bilikli insandır.

Müdrik, hər şey haqqında doğru və ağla uyğun qərar verə bilən bir kimsədir. Müdrik, daxili burulğanlardan və ehtiraslardan arınmasını bilən ağıllı bir insandır. Müdrikin ən böyük xüsusiyyəti, hər mövzuda ölçülü olmasıdır. Müdriklik isə, müdrik adamın xüsusiyyətidir. Ümumi olaraq, insanın şüurlu yaşaması anlamına gəlir. İnsan, məlumat əldə edərək müdrik ola bilməz; ancaq məlumatı yaxşı tətbiq edə bilər və həyata keçirə bilərsə, müdriklik yoluna girə bilər.

Müdrik, çox yaxşı dərəcədə bilən, özünə hakim, bildiyini özü və başqaları üçün faydalı olacaq şəkildə istifadə edə bilən insana deyilir.

Müdrik, çox yaxşı dərəcədə bilən, özünə hakim, bildiyini özü və başqaları üçün faydalı olacaq şəkildə istifadə edə bilən insana deyilir.

Müdrik, çox yaxşı dərəcədə bilən, özünə hakim, bildiyini özü və başqaları üçün faydalı olacaq şəkildə istifadə edə bilən insana deyilir. Ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti,   ərdəmli olmağıdır. Çox yaxşı mühakimə etmə gücünə malikdir. Çünki müdrik, öyrəndiklərini ÖZ ilə əlaqələndirir. Qarşılaşılan böyük problemlər qarşısında insanları rahatlaşdırır. Bu xüsusiyyətləri ilə müdrik, alimdən fərqlidir.

Ümumi olaraq, öz xaricindəki şeylərin, insanların və hadisələrin məlumatına sahib olana alim, özünü bilənə də müdrik deyilir. Bir sıra məlumatları yaddaşa yerləşdirmək, insanı müdriklik yoluna aparmaz; hətta elə məlumatlar var ki, insanı müdrik etməsi bir tərəfə qalsın, onun üçün bir yükdür. Buna görə də müdrik, özünə faydası olmayan məlumatın arxasınca qaçmaz. Eyni hadisəyə müdrik və alim fərqli şəkildə baxırlar. Alim, bəzən hadisələrə mənfi məna yükləyə bilər və nəticə yaxşı olmaya bilər. Halbuki, müdrik, hər hadisədən dərs alar və  hadisələri öz şüurunu artıran bir vasitə olaraq görər. Müdrikə görə hər insan və hər hadisə, hər kəs üçün bir müəllimdir. Müdrik, hadisələrə mümkün qədər tərəfsiz bir şəkildə yaxınlaşar.  Ümumiyyətlə, heç bir şeyə etiraz etməz. Hər şeyin özünə və insanlığa verəcəyi töhfəni düşünər.

Müdriklik, hər şeydən öncə yüksək şüurluluq halıdır. Bu haldakı insan, hər şeyin insanın təkamülü üçün olduğunun fərqinə varar. Pis olaraq xarakterizə edilən hadisələrdən belə dərs alar. Müdrikin pis hadisələrdən aldığı dərs, adi insanın yaxşı hadisələrdən aldığı dərsdən çoxdur. Hər hadisə, fərqli gerçəkliyi olan insanlara fərqli dərs verər. Ağlını istifadə edə bilməyən, hadisələrdən çox az dərs alar. Müdrik isə, hadisələri, özünü inkişaf etdirmə fürsətinə çevirər. Heç bir şeyin, əhəmiyyətsiz deyə, üstündən keçməz. Bu şəkildəki baxışı ilə olduğu mühitə yüksək şüur gətirər. Onun olduğu mühit çox yüksək işıq verən bir lampa ilə işıqlandırılmış kimidir. İşıqlanmış mühitdə olan bütün insanlar da işıqlanmış olar. Bu yönü ilə, müdrik, iş olsun deyə deyil, özünə və digər insanlara faydalı olan məlumatları daşıyar.

Müdrikliyə yönəlmiş bir adam hər düşüncə və hərəkətə yaxşı tərəfindən baxar. O kainatdakı mükəmməlliyin fərqinə varmışdır. Bu şüurla, kainatı, daha da yaxşılaşdırmağa çalışar. Əvvəlcə, yaxşı bir insan olmağın yollarını axtarar.

müdriklik və müdrik insan

Müdrik insan, əvvəlcə, yaxşı bir insan olmağın yollarını axtarar.

Müdriklik, şüurun yüksəlməsi ilə başlayar. Bu şüur yüksəlməsi ilə insan, həyatın bir döyüş sahəsi olmadığının, bir inkişaf müddəti olduğunun fərqinə varmağa başlayar. Bu müddətdə başqalarına anlayış göstərər, onlarla hər şeyi paylaşmağa çalışar. Beləcə, dostluq və yoldaşlığa hər gün bir az da çox əhəmiyyət verər.

Sevginin alınıb verilməsi də müdrikliyin başladığına işarə edər; çünki sevgi ilə birlikdə insanın anlayış qabiliyyəti inkişaf edər. Bu qabiliyyətin inkişafı ilə birlikdə insanın  zehinində “kim və nə” olduğuna dair bir maraq oyanar. Bax, bu maraq, bütün potensial gücləri, hərəkətə keçirmək üçün yerindən oynadar. Potensial güclərin oyanması, fərdi inkişafı sürətləndirər.

Müdriklik yolunu seçən insan, həyatının idarəsini əlinə almış deməkdir. O, artıq öz həyatının ağası olmuşdur. İşlərini də mümkün olduğu qədər axarına buraxar. Axarına  buraxmaq, insanın öz içində olduğu vəziyyəti fərq etməsi və bu fərq etdiklərinə uyğunlaşmasıdır. Bu müddətdə özünü məcbur etmə yoxdur. Özünü inkişaf etdirən fərd, hər zaman “olmaqda olan” insandır.

Hər insan müdriklik qabiliyyətinə malikdir. Ancaq bu yüksək şüur səviyyəsinə çatmaq, müəyyən bir zaman və enerji sərfiyyatını gərəkli edir. Səy sərf edilməzsə, insanın içində olan bu gizli işıq sönər. İşığı söndürməmək üçün insanın fitrətində olan və bir yerə gəldikləri zaman, bir güc meydana gətirən sevgi, dostluq və yardımlaşma kimi insani xüsusuiyyətlərin inkişaf etdirilməsi şərtdir.

Müdriklik, insanı, məhsuldar olmağa təşviq edər. Bu baxımdan, toplumlar üçün müdrikliyin əhəmiyyəti böyükdür. Bir toplumda müdrik insanların sayının artması, o toplumun hər sahədə inkişafını təmin edər.

Mənbə: bilgelikyolu.wordpress.com
Tərcümə : Fidan Aslanova

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +50 (from 74 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

RİÇARD DAVKİNSDƏN QIZINA MƏKTUB

RİÇARD DAVKİNSRiçard Davkins bu məktubu 10 yaşı yenicə tamam olmuş qızına yazmışdı:

“Əziz qızım, artıq sənin 10 yaşın tamam olur, istərdim sənə bəzi vacib məsələlər barədə yazım. Heç nə vaxtsa özünə ətrafındakı hadisələrin necə baş verməsi barədə suallar vermisən? Məsələn, biz hardan bilirik ki, səmadan bizə iynə boyda görünən ulduzlar əslində Günəşin nəhəng kürələridir və bunlar çox uzaqdadırlar? Bəs yaxşı biz hardan bilirik ki, Yer Kürəsi bu ulduzların, Günəş sisteminin ətrafında fırlanır? Bütün bu sualların cavabı faktlara əsaslanır. Bəzən faktlar doğru olur. Buna görmək, eşitmək, hiss etmək və qoxulamaq daxildir. Kosmonavtlar yer kürəsindən qat-qat uzaqlara qalxaraq, buranın dairəvi olduğunu öz gözləriylə görmüşlər. Bəzən gözlərimiz bizə kömək edir. Gecələr ulduzlar səmada sayrışan bir əşya kimi görünür, amma biz ona teleskopla baxası olsaq, onun gözəl bir kürə – Venera planeti olduğunu görə bilərik. Görməklə, eşitməklə və ya hiss etməklə əşyaların öyrənilməsinə müşahidə deyilir. Amma faktlar heç də müşahidəyə əsaslanmır, müşahidələr isə faktlara əsaslanır. Əgər bir cinayət baş verirsə, bunu çox vaxt heç kim (qatil və öldürülən şəxdən başqa) görmür. Lakin dedektivlər bir neçə müşahidə aparmaqla cinayətkarın və ya şübhəlinin kim olduğunu öyrənə bilərlər. Əgər bir insanın barmaq izləri bıçağın üzərindəki barmaq izləriylə üst-üstə düşərsə, həmin şəxsin bu bıçağa toxunması artıq bir faktdır. Lakin bu heç də onun cinayət törətdiyini sübut eləmir. Amma bu digər faktların da əldə olunmasında bir ipucu olur. Bəzən dedektiv bütün faktları göz önünə gətirməklə cinayətkarın kim olduğunu bilir. Alimlər, dünya və kainat həqiqətlərini kəşf etməkdə mütəxəsis olanlar-bu detektivlərə bənzəyirlər. Onlar nəyin doğru olduğu barədə fikirlər söyləyirlər və bu fərziyyə adlanır. Sonra onlar öz-özlərinə deyirlər, Əgər bu doğrudan da həqiqətdirsə, biz gərək bu haqda düşünək və s. Bu, proqnoz adlanır. Məsələn, əgər dünya doğrudan da kürə şəklindədirsə, biz qabaqcadan proqnoz verə bilərik ki, yola düşəcək səyyah eyni istiqamətdə hərəkət edərsə, başladığı yerə gəlib çatdığını görəcək. Həkim sənin qızılcaya tutulduğunu bir dəfə baxmaqla bilməz. İlk öncə müayinə aparmaqla o, bunu təxmin edir ki, səndə qızılca ola bilər. RİÇARD DAVKİNSSonra o, öz-özünə deyir, əgər onda doğrudan da qızılca varsa, mən gərək buna yaxşı fikir verəm. Sonra o proqnozları tez nəzərdən keçirir, səndə ləkələr olub-olmadığına baxır, əlini alnına qoyur ki, görsün səndə qızdırma varmı, qulağını sinənə qoyur ki, eşitsin sən qızılcaya tutulan adam kimi xırıltı ilə nəfəs alırsanmı və s. Və o zaman həkim qərarında qəti olur və deyir: “Mən bu qızın qızılcaya tutulduğuna əminəm”. Bəzən qan analizi və rentgen kimi başqa sınaqlar da keçirməli olur və bunlar onun diaqnoz qoymasına kömək edir. Alimlərin dünyanı öyrənmək haqqında istifadə etdiyi faktlar mənim bu qısa məktubumda ifadə edəcəyimdən daha ağıllı və daha çətindir. Amma indi faktlardan danışmaq istəmirəm, çünki bu nəyəsə inanmaqda yaxşı səbəbdir. Və istəyirəm sənə nəyəsə inanmağın üç pis səbəbdən danışam, bunlar – “ənənə”, “hakimiyyət” və “ilham” dir. Birinci ənənələrdən danışım. Bir neçə ay bundan əvvəl bir televiziya kanalında 50 nəfər uşaq ilə müzakirə üçün getmişdim. Bu uşaqlar müxtəlif dini tərbiyə ilə böyümüş olduqları üçün müzakirəyə dəvət olunmuşdular. Onlardan bəziləri xristian tərbiyəsi, bəzisi yəhudi, müsəlman, hindu və başqa dini tərbiyə almışdılar. Aparıcı bir-bir uşaqlardan nəyə inandıqları barədə sual verdi. Onların söylədikləri cavablar mənim “ənənə” deyərkən nəyi nəzərdə tutduğumu açıqlayacaq. Onların inandıqlarının heç bir faktla əlaqəsi yoxdur. Onlar yalnız valideynlərinin, baba-nənələrinin inanclarını daşıyırlar və bu inanclar da heç bir məntiqi dəlilə əsaslanmır. Onlar belə deyirdilər: “Biz Hinduizmə inanırıq”, “Biz xristianıq və nəyəsə inanırıq” və s. Əlbəttə onlar müxtəlif şeylərə inandıqdan sonra bunlar heç vaxt doğru ola bilməz. Aparıcı da yəqin ki, bunu fikirləşirdi, lakin bu məsələdə uşaqlarla mübahisə etməyə cəhd etmirdi. Lakin bu heç də mənim demək istədiyim deyil. Mən sadəcə soruşmaq istəyirəm ki, onların inancları haradan qaynaqlanır? Bəli, bu ənənədir. Ənənə baba-nənədən onun uşaqlarına ötürülür, onlar da bunu öz uşaqlarına ötürürlər və beləcə nəsildən-nəsilə keçərək yaranır. Və yaxud kitablar vasitəsilə əsrlərlə nəsildən-nəslə keçərək yayılır. Ənənəvi inanclar demək olar ki, heç nədən yaranır; ola bilər ki, kimsə bu əfsanəni Tor və Zevs haqqında olan əfsanələr tək uydurub və insanları buna inandırıb. Və bu inanclar nəsildən-nəslə keçərək əsrlərlə qaldığından insanlar üçün vacib əhəmiyyət daşıyır. İnsanlar sadəcə əsrlərlə qaldığı üçün bunlara inanırlar və bu da ənənədir. Ənənənin bir pis xüsusiyyəti də odur ki, bu nağıllar neçə əsr bundan qabaq deyilməsinə baxmayaraq, onlar öz aktuallığını itirmirlər. Əgər sən hansısa bir hekayə uydursan və bu hekayə nəsildən-nəslə keçərək yayılsa, bu, heç də onun doğru olmasına dəlalət etmir. İngiltərədə bir çox insan ingiltərə kilsəsində xaç suyuna salınırlar, lakin bu, hələ xristian dininin bir hissəsidir. Xristian dininin rus ortodoksal, Roma katolik, Metodist kimi növləri vardır. Onların da inancları müxtəlifdir. Hələ yəhudilərlə müsəlmanları demirəm. Onların bir neçə təriqətləri var. Müxtəlif dinlərə inanan insanlar arasında dinləri arasında olan ziddiyyətlərə görə həmişə müharibə olmuşdur. Bəlkə sən elə düşünürsən ki, burada nəsə yaxşı səbəb var, yəni onlar öz inancları uğrunda müharibə aparırlar. Lakin onların inancları tamamilə ənənələrə əsaslanır. Gəl ənənəyə bir misalla baxaq. Roma katolikləri inanırlar ki, İsa Məsihin anası Məryəm ölməyib, cismi cənnətdədir. Başqa xristianlar isə bununla razılaşmır və deyirlər ki, Məryəm də digərləri kimi ölüb. Lakin elə dinlər də var ki, Roma Katoliklərində fərqli olaraq bu haqda danışmırlar, onu “cənnət kraliçası” adlandırmırlar. Məryəmin ölmədiyi və cisminin cənnətdə olması əfsanəsi köhnə söhbət deyil. Bibliyada onun necə və nə vaxt öldüyü haqqında yazılmayıb, orada yalnız onun adı çəkilb, vəssalam. Cisminin cənnətdə olması İsa Məsihin dövründə yaranmayıb. Əvvəlcə bu “Ağ Qar” hekayəsi kimi uydurulub və əsrlər ötdükcə bu ənənəyə çevrilib, insanlar buna ciddi yanaşmağa başlamışlar. Yalnız ona görə ki, bu bir neçə nəsldən keçərək yayılmışdır. Ənənələr nə qədər qədim olsa, insanların buna ciddi yanaşması bir o qədər artacaq. 1950-ci ildə Roma katolik kilsəsində bu əfsanə rəsmi şəkildə qeyd olunmuşdur. Lakin bir şey var ki, bu əvvəlki güvənini bir qədər itirmişdir, Məryəmin “ölüm”ündən 600 il sonra insanlar buna daha çox inanırdılar, nəinki 1950-ci ildə. Məktubun sonunda bu ənənə mövzusuna bir də qayıdacam və buna başqa mövqedən yanaşacam. Lakin ilk öncə nəyəsə inanmağın ikinci pis səbəbi olan hakimiyyət haqqında danışmaq istəyirəm. Hakimiyyət dedikdə, sənə nəyisə inandıran bir şəxs nəzərdə tutulur, sən nəyəsə inanırsan, çünki bu hansısa vacib status daşıyan biri tərəfindən söylənilib. Roma Katolik kilsəsində Roma Papası müqəddəs sayılır və insanlar inanırlar ki, o, düzgün olmalıdır, axı o, Papadır. İslam dininin bir təriqətində Ayətullah adlı saqqallı kişi müqəddəs sayılır. Gənc müsəlmanların çoxu cinayət törətmək üçün hazırlanırlar. Sadəcə ona görə ki, Ayətullah onlara fitva verib. Mən deyəndə ki, 1950-ci ildə Roma Katolik kilsəsində Məryəmin bədəninin cənnətdə olması barədə elan olundu, bu o deməkdir ki, 1950-ci ildə Papa insanları buna inandırdı. Məsələ bundanır ki, Papa bunun doğru olduğunu söylədi və beləliklə bu, belə qəbul olundu. Axı sən niyə Papanın dediyinə inanasan ki, və yaxud da insanların dediklərinə? Hal-hazırda Papa ardıcıllarına uşaqlarının olmasında limit qoyub və onlara bu limiti keçməyi qadağan edib. Əgər insanlar onun başçılığını qəbul edərsə, bu, çox pis nəticələnə bilər – böyük faciələrə, kütləvi aclıqlara, xəstəlik, müharibələrə səbəb olar. Əlbəttə, elmdə də belə şeylər var, kimsə nəyəsə sübut olaraq başqa birisinin fikrini söyləyir. Məsələn, mən heç vaxt öz gözlərimlə görməmişəm ki, işıq saniyədə 186 000 ml sürətlə hərəkət edir. Amma əvəzində kitabda bu haqqda oxumuşam deyə buna inanıram. Bu elə danışdığım “hakimiyyət”ə bənzəyir. Amma bu, ondan yaxşıdır, çünki bu kitabı yazan həmin hadisəni görüb və hər kəs bu yazılanları istədiyi vaxt sınaqdan keçirə bilər. Bu, çox rahatdır.  Amma keşişlərdə Məryəmin bədəninin cənnətdə olmasına dair heç bir sübut-filan yoxdur. İnanmağın 3-cü pis səbəbi də “lham”dir. Əgər sən 1950-ci ildə Roma Papasından soruşsan ki, siz haradan bilirsiz ki, Məryəm cənnətdədir? O da çox güman ki, belə cavab verəcək: “Mənə ilham gəldi”. O sakit durur, tanrıya dua edir. Fikirləşir, fikirləşir və öz içinə dalır. Əgər hansısa dindarın içində həqiqətə bənzər nəsə varsa və bu heç bir dəlillə sübut olunmasa da, onlar bu iç hisslərini ilham adladırırlar. İçlərində ilham olduğunu iddia edən tək Papalar deyil. Dindarların çoxu belə deyir. Bu, onların inandıqlarına səbəbdir. Amma yaxşı səbəbdirmi? Məsələn təsəvvür elə, sənə deyirəm ki, itin ölüb. Sən məyus olacaqsan və güman ki, deyəcəksən “sən əminsən?”, “hardan bilirsən?”, “bu necə baş verdi?” və s. İndi də təsəvvür elə ki, mən belə cavab verirəm. “Doğrusu mən bilmirəm ki, it ölüb, buna mənim sübutum yoxdur, amma içimdə bir hiss mənə deyir ki, o ölüb”. Sən yəqin ki, səni qorxutduğum üçün mənə acıqlanacaqsan, çünki özün bilirsən ki, itin ölməsinə inanmaq üçün bu heç də yaxşı səbəb deyil. Sənə sübut lazımdır. Düzdür, bəzən içimizdə bir hiss yaranır ki, filan şey baş verəcək, bu, bəzən doğru, bəzən də səhv çıxır. Nəyəsə qarşı, hər insanın müxtəlif hissləri olur, bəs biz haradan bilək ki, onlardan hansı doğrudur. İtin öldüyünə inanmaq üçün ən yaxşı yol onu ölü görməkdir və ya qulağını ürəyinə dayayıb, nəfəs alıb-almadığını yoxlamaq, yaxud da onun öldüyünü görən bir adamdan bunu eşitməkdir. İnsanlar bəzən deyir ki, sən öz hislərinə inanmalısan, yoxsa heç vaxt rahatlıq tapmarsan, şübhələnərsən ki, “Mənim həyat yoldaşım məni doğrudanmı sevir?”. Lakin bu, yaxşı arqument deyil. Kimsənin səni sevməsi üçün minlərlə səbəb ola bilər. Gün ərzində səninlə birgə olan səni sevə bilər, sən bunu görür və buna inanmaq üçün bir neçə sübut əldə edirsən. Bu iç hiss heç də yaxşı deyil, keşişlər bunu ilham adlandırır. Xarici hisslər də var ki, sən onun gözünə baxırsan, səsindəki mərhəməti, sevgini sezirsən, budur sübut. Bəzən insanların içlərində güclü bir hiss olur ki, bu heç bir dəlilə əsaslanmasa da, onlar həmin adamın onu sevdiyinə əmindirlər.

RİÇARD DAVKİNSMəsələn, elə bir insan olur ki, onlar elə zənn edirlər ki, hansısa məşhur fil ulduzu onu sevir, amma həmin məşhur onu heç görməyib də. İnsan düşündüklərinə bənzəyir. İç hissin doğru olması üçün dəlil lazımdır, yoxsa sən ona inana bilməzsən. Bəli, elmdə də bu var, lakin bu, səni axtarış etməyə, bunun doğru olmasına dair faktlar tapmağa sövq edir. Alim bir ideyanın doğruluğuna inanmaq üçün ürəyini danmalıdır. Amma özlüyündə bu nəyəsə inanmaq üçün heç də tutarlı səbəb deyil. Bununla yenə də sən vaxtını səmərəli keçirmək, hansısa eksperiment aparmaq, buna sübut tapmaq üçün yaxşıdır. Alimlər yalnız ideya əldə etmək üçün iç hisslərindən istifadə edirlər. Sənə söz vermişdim ki, ənənə mövzusuna bir də qayıdacam və buna başqa mövqedən yanaşacam. İstəyirəm ki, ənənələrin bizə niyə bu qədər vacib olduğunu izah edim. Bütün heyvanlar yaşamaq üçün yaradılıblar. Şirlər Afrika düzənliklərində yaşamaq üçün yaranıblar. Çay xərçəngləri təmiz suda yaxşı yaşamaq üçün yaranıblar, eləcə də istaqrozlar duzlu suda yaşamaq üçün yaranıblar. İnsanlar da, heyvanlar da yaxşı yaşamaq üçün yaranıblar. Biz şir və istaqrozları özümüz ovlamırıq, onu kimdənsə satın alırıq, həmin adamlar da kimdənsə satın almışdır. Biz insan dənizində üzürük. Balığın suda yaşaması üçün qəlsəməyə ehtiyacı olduğu kimi, insanların da başqaları ilə ünsiyyət qurması üçün ağıla ehtiyacı vardır. Dəniz kimi insanlar da çətindir. Onları öyrənmək bir dili öyrənmək qədər çətindir. Sən ingiliscə, dostunsa almanca danışır. Siz bir-birinizi daha yaxşı anlamaq üçün ortaq dildən istifadə etməli olursuz. Dillər də ənənə nəticəsində əsrlərlə keçərək yayılmışdır. Başqa yolu da yoxdur. İngiltərədə Pepe itə verilən addır, almaniyada isə ona “ein Hund” deyirlər. Lakin bu adlar Pepe almaniyada, “ein Hund” isə ingiltərədə it adı kimi işlənə bilməz. İnsan ümmanında yaxşı “üzmək” üçün uşaq gərək ölkəsinin dilini və başqa şeyləri öyrənsin və belə nəticəyə gəlmək olar ki, uşaqlar suçəkən kağızlar kimi ənənəvi məlumatları özlərinə hopdurular (Yadda saxla ənənəvi məlumatlar da baba-nənədən, valideynlərdən keçərək yayılır). Uşaq ənənəvi məlumatları öyrənmək üçün beyni ağ kağız kimi olmalıdır. Və uşağa bu ənənələrdən hansının yaxşı, hansının pis olması kimi seçimlər verilmir. Təəssüf ki, bu belədir. Lakin başqa əlac da yoxdur, çünki uşaqlar ənənəvi məlumatları çox yaxşı bilməli, yaşlı insanların onlara öyrətdiyi şeylərə inanmalı, yaşlıların nəyin doğru, nəyin yalnış olması barədə söylədiklərinə əməl etməlidirlər. Düzdür, yaşlıların söylədiklərinin bəzisi həqiqətə uyğundur, yəni faktlara əsaslanır, ya da ən azından ağıllı səslənir. Lakin onlardan bəziləri də çox axmaqcasına və ədəbsizdir. Uşaqları bu şeylərə inandırmaqdan saxlamaq lazımdır. Amma nə etməli? Bəs yaxşı uşaqlar böyüyəndə nə edirlər? Əlbəttə, onlara öyrədilənlərin hamısını bir-bir gələcək nəsillərə öyrədirlər. Və bütün bunlar hətta yalnış olsalar da, getdikcə ciddi əhəmiyyət daşıyır. Və onlar əbədi olaraq davam eləyir. Bəs bu dinlərdə də varmı? Tanrının və ya tanrıların olmasına, Cənnətə, Məryəmin ölmədiyinə, İsa Məsihin atasının insan olmamasına, duaların yerinə yetirilməsinə, şərabın qana çevrilməsinə və.s kimi inanclar heç bir məntiqi dəlilə əsaslanmır. Bununla belə insanlar buna inanır. Ola bilsin, bu inanclar, onlara çox kiçik yaşlarında, hələ heç bir şey başa düşmədikləri vaxtlarda öyrədilib deyə belədir. Milyonlarla insanın inancları da müxtəlifdir, çünki onlar hərəsi bir cür tərbiyə alıb, müxtəlif şeylər eşidiblər. Müsəlman uşaqları xristianlardan fərqli sözlər eşidib və onlar elə böyüdülüb ki, onlara öyrədilən şeylərin doğru olduğuna qəti şəkildə əmindirlər. Xristian kilsələri arasında da müxtəliflik var. Onların təbliğ etdikləri də fərqlidir. Və maraqlısı budur ki, onlar yalnız özlərinin doğru olduğunu, qalanlarının isə yalnış olduğuna inanırlar. Müxtəlif şeylərə inansalar da bu eyni səbəbdən baş verir, necə ki, sən ingiliscə, digəri isə almanca danışırsa bu da elədir. Hər iki dil olduqları ölkələrdə əsas dildir. Lakin dinlər barədə bunu demək olmaz, çünki dinlər bir-birinə zidd nəsnələrin doğru olduğunu söyləyir, məsələn Katolik kilsəsi Məryəmin ölmədiyini, Protestant kilsəsi isə öldüyünü iddia edir. Bəs biz nə edirik? Sən hələ balacasan, 10 yaşın təzəcə tamam olub, heç nə edə bilmərsən. Amma sən buna ən azından cəhd edə bilərsən. Nə vaxtsa kimsə sənə vacib bir şey söyləyəndə öz-özündən soruş: “Bu məntiqi görünürmü, buna sübut varmı? Və yaxud insanlar buna ənənə, hakimiyyət, vəhyə görə inanırlar?” Əgər kimsə sənə desə ki, filan şey düzdür, sən onlardan soruş: “Sizin buna sübutunuz varmı?” Əgər onlar sənə tutarlı bir cavab verə bilməsələr, ümid edirəm ki, sən onların dediklərinə inanmazdan əvvəl yaxşı-yaxşı düşünəcəksən.
Səni sevən atan.

Tərcümə edən: Namiq Bağırlı

 

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ALİMLƏRİN XOŞBƏXTLİK FORMULLARI

Statistikası daim izləmə və rəylərə görə artmaqda olan “Hamı üçün xoşbəxtlik” mövzusu bu gün çox sayda oxucularımızın maraq mərkəzindədir. Özümü və ətrafımı xosbəxt etmənin etibarlı və düzgün qaydalarını  təbii ki, hamımız öyrənmək istərdik.
Bu sahədə öz metodikası ilə fəaliyyət göstərən diplomlu və ya diplomsuz mütəxəssislərin sayının daim artmasına baxmayaraq, xoşbəxt insanların sayı artmır ki, artmır. Bəlkə bu tövsiyələrdə bir uygunsuzluq vardır?
Bu səbəbdən də alimlərin dəqiq tədqiqatlarına və tibb elminin təcrübələrinə müraciət etmənin əsl zamanıdır. Bizə xoşbəxtlik gətirən hisslərin necə baş verəcəyini, daha doğrusu beyin fəallığının artmasında müəyyən bir qrafiklə hiss edə bilmədiyimiz hissəciklərin necə parçalanmasını, hormonların necə qarışmasını müəyyən etmək üçün elmi təsdiqlərdə özünü doğrultmuş ixtiralara nəzər salaq:

xoşbəxtlik formuluFiziki hərəkətlər

Fiziki aktivliyin xoşbəxtlik duyğularının fəallaşmasında rolu böyük olduğundan, mütəxəssislərin demək olar ki, hamısı insanlarda depresiyaların aradan qaldırılmasında bu üsuldan genış istifadə edirlər. Bu mövzuda ixtiraların nəticələrini əks etdirən Xoşbəxtliyin Üstünlüyü (The Happiness Advantage) kitabında pasientlərin 3 qrupa bölündüyü qeyd olumuşdur. 1-ci qrup ancaq dərmanlarla, 2-ci qrup hərəkətli tibbi üsullarla, 3-cü qrup isə yalnız idmanla məşğul olur. 6 aydan sonra pasientlər üsulların nəticələrinə varmaq üçün təkrar müayinə olunurlar. Bəli, baxmayaraq ki, hər 3 qrup müsbət nəticələr əldə etmişdir, sadəcə bu müsbətliyin dayanıqlılığı təəccüblü dərəcədə fərqlidir. Beləki 1-ci qrupdakı (dərmanlarla müalicə) olunan insanların 38% faizi yenidən depresiyaya qayıdır. 2-ci qrupdakılarda (hərəkətli tibbi üsullarla) bu güstərici 31% dir. 3-cü qrupda bu göstərici cəmisi 9% təşkil edir. Bilirsinizmi, fiziki hərəkətlərlə məşğul olmağın faydalarından nəinki buna ehtiyacı olanlar, bu yöndə problemi olanlar yararlanar, hətta sağlam insanlarda belə, idmanın qısa zamanda ovqata, özunə güvənə və tonusa müsbət nəticələri aşkar olunmuşdur. Məsələn, aşağıdakı şəkildə 20 dəqiqəlik gəzintidən əvvəl və sonrakı beyinin aktivliyi təsvir olunmuşdur:

 

alimlərin xoşbəxtlik formulları-yuxuYatmaq

Yatmağın orqanizmin dincəlməsinə və bərpasına nə qədər faydası olduğunu bilməyən yoxdur. Habelə yatmağın bacarıqlarımızın cəmlənməsində və daha da məhsuldar olmağında faydaları da qaçılmazdır. Bu mövzuda bilmədiyimiz yatmağın xoşbəxlik duyğularımızdakı vacibliyidir. Müəllifləri Po Bronson (Po Bronson) və Eşli Meriman (Ashley Merryman) olan Təbii Zərbə (NatureShock) mövzulu ixtiralarında bundan bəhs edirlər. Beləki, beyndə xoş və bəd hadisələri xatırladan sahələr mövcuddur. Yetərincə yatmadıqda beyində ilk növbədə zərər çəkən sahə xoş hadisələri xatırladan sahələr olur. Buna görədə mütəmadi olaraq yuxusuz qaldıqda insanlar ancaq bəd hadisələri xatırlayır və həyatı neqativ olaraq düşünürlər. Yetərincə yuxusunu almayan tələbələr bu sınaq zamanı əzbərləmək üçün onlara təgdim olunmuş sözlərin 81% ini yalnız neqativ mənalı (məsələn xəstəlik kimi) sözləri, eyni zamanda da 31% ini isə müsbət və ya neytral mənalı (məsələn günəş və ya alış-veriş kimi) sözləri xatırlaya bilmişdirlər. Yatmağın müddəti və keyfiyyəti də insanların ancaq yuxudan qalxdıqda deyil bütün gün ərzində vəziyyətlərinə təsir edir. Aşağıdakı sxemdə bu aydın təsvir olunmuşdur:

Məkanlar arasındakı məsafələr

Gündəlik həyatımızda fərqində olmadan dəyişdiyimiz məkanların arasındakı, məsələn, evdən işə olan məsafənin bizə boyük təsirləri vardır. Hansı ki, biz bunu gün ərzində 2 dəfə, həftə boyu və illərlə etmək zorunda qalırıq. Buna görə də bu gərçəyin xoşbəxtlik duyğularımıza təsir etməyəcəyini düşünmək sadəlövhlük olardı. Hər hansı bir şəkildə bir məkandan digərinə doğru hərəkət etdikdə Meqapolisin bütün yüklənmiş əksiklərində özümüzü sınaqdan keçiririk. Çoxları zənn edir ki, şəhər ətrafındaki böyük bir ev və yaxud yeni marka avtomobil bu narahatçılığı aradan qaldıracaqdır. Yalnız son tədqiqatlar bunun tam əksini söyləyir. Buna görədə qisa və rahat məsafələr xoşbəxliyin özülünə atılmış kiçik kərpiclərdəndir.

qloballaşma-ailəAilə və dostlar

Bu gün insanların özlərini introvert (içinə qapanmış) adlandırması artıq dəb halına gəlmişdir ki, buna da səbəb olaraq elektron alətlərin insanlar üzərindəki nüfuzunu göstərmək olar, hansı ki, bu insanları tənhalığa doğru yönəldir. Bəli, aparılan çox saylı tədqiqatlar, bu gün müasir cəmiyyətin bədbəxtlik sindromuna və psixoloji pozuntulara yoluxmasında bu amilin ən böyük səbəb olduğunu ortaya qoymuşdur. Ömrünün böyük bir hissəsini 300 nəfərin üzərində tədqiqata sərf edən tibb alimi Gorc Vaylant (George Vaillant) 2008-cı ildə bu nəzəriyyəni təqdim etmışdir:
Tək şey hansı ki, həyatda məna kəsb edir, bu ətrafımızdakı insanlarla bizim münasibətlərimizdir. Məsələn, 40 yaşlı kişilərin sosial əlaqələrinin kəmiyyəti və keyfiyyətini təhlil etsək onların həyatlarının davamı haqqında praqnoz vermək olar. 93% 65 yaşın üzərində olan insanlar öz yaxın və qohumları ilə six-six əlaqədə olanlar təşkil edir.
Bəzi tədqiqatları işıqlandıran Sosial-İqtisadi Vəziyyət Gündəliyi’ndəki (Journal of Socio-Economics states) bir yazıda insanların xoşbəxtlik sorğusundakı anketlərinin nəticəsi maraqlı olmuşdur. Beləki, gəlirləri müxtəlif diapazonlarda olan insanların (gəlirləri arasındakı fərq 100000$ a qədər) xoşbəxtlik hisslərinə diqqət etsək, cəmiyyətlə daim aktiv olan insanların həyatlarından daha çox razılığını müşahidə edəcəyik, nəinki daha çox gəlir əldə edən tənha insanlar.

Açıq və təmiz hava

Küçədə olarkən təmiz havanın və günəş şualarının qəbulunun da əhvalımıza çox xeyirli təsirləri vardır. Tam buna görə adət etdiyimiz vərdışləri və ya həyatımızı dəyişdirmək məcburiyyətində deyilik. Bu mövzuda Sasseks Unversitetinin (University of Sussex) apardığı tədqiqatlara görə, hətta parkda, sahildə habelə küçədə 30 dəqiqəlik təmiz hava gəzintisi kifayət qədər xoş ovqatın yaranmasına zəmin yaratmışdır. Sınaq zamanı istifadə olunan insanların təbiətin bütün açıq hava mühitlərindəki göstəriciləri, qapalı məkan göstəricilərindən qat-qat üstün olmuşdur.
Amerika Meteorologiya Birliyi (American Meteorological Society) bu mövzuda bir az da irəli gedərək hansı hava şəraitinin əlverişli olmasını araşdırarkən 14°C ətrafında hərarətlərdə 20 dəqiqəlik gəzintinin tam optimal variant olduğunu təsbit etmişdirlər.

təbəssümTəbəssüm

Üzümüzdəki  təbəssüm pozitiv emosiyaları ifadə edir və həmçinin tərsini də söyləmək olar. PsiBloq (PsyBloq) nəşrinin təqdim etdiyi məqalədə bu mövzuya belə izah verilir: Əgər biz özü özümüzə gülürüksə belə üz əzələlərimizdəki mövcud sinir impulsları beyin qabığındakı müəyyən sahələrin oyanmasına xidmət edir.
Elm adamları ovqatımız ilə mimikamızın arasında möhkəm bir rabitə olduğunu görürlər, habelə bu rabitənin ovqatdan mimikaya və ya mimikadan ovqata təsirini müşahidə edirlər. Hətta pis bir vəziyyətdə belə gülümsəsək, dərhal bir yüngülləşmə hiss edəcəyik.

 Başqalarına kömək

Bu nə qədər məntiqsiz görsənsə də tədqiqatlar tam əksini söyləyir. Hətta alimlər bu işə sizin nə qədər vaxt ayıracağınızı da təyin edə bilmişdirlər. Bu ildə 100 saat və ya həftədə 2 saatdır.
Xoşbəxtlik Araşdırmaları Gündəliyi (Journal of Happiness Studies) nəşrinin bu mövzuda təqdim etdiyi xüsusi tədqiqatda bir qrup insanlara özlərinə və ehtiyacı olan insanlar üçün xərcləməyə pul verildiyini göstərir. Bazarlıq hadisəsindən sonra doldurulmuş anketlərin nəticəsinə diqqət etsək pulu xeyirxahlığa xərcləyən insanların, pulu özünə xərcləyən insanlardan daha məmnun göründüyünün şahidi olacağıq.
Bütün bunlar pula aiddir, bəs vaxt xərcləmək haqqında necə? Bir fikriniz varmı? Bu mövzuda Almaniyada Berlin divarlarının sökülməsindən sonra aparılan tədqiqatlar da məhz bunun üçün nəzərdə tutlmuşdur. Beləki, xeyirxahlığa qarşı fərqli münasibətlər sərgiləyən cəmiyyətlərdə böyüyən insanları müqayisə etdiyimizdə, bu nəzəriyyə, hisslərimizin həyatımızın formalaşmasında nə qədər rolu olduğunu bir daha göstərmiş olur. Ümumiyyətlə başqalarına qarşı edilən xeyirxah əməllər qısa zamanda bəhrəsini verir və müəyyən bir zamandan sonra bunun nəticəi ilə qarşılaşmaq bizim də psixoloji statusumuzu yüksəldir.

Minnətdarlıq

Kənardan bu nə qədər sadə görünsədə bir çox insanlar bunun öhdəsindən gələ bilmir.Qeyri real arzuların yaratdığı daimi məyusluq və inilti yerinə, bu gün ortada var olana, sahib olduqlarına minnətdar olmaq (bizdə buna şükür etmək də deyərlər) xoşbəxtliyin açarlarından biridir. Bu hissi öyrənmənin müxtəlif üsulları vardır. Məsələn, hər gün başınıza gələn 3 yaxşı hadisəni qeyd edin və ya həyatınızda sevdiyiniz şeylərin siyahısını tərtib edin. Xoşbəxtlik Gündələyi (Journal of Happiness) nəşr etdiyi məqalədə 219 nəfərin bu mövzudakı tədqiqatlarının nəticələrini təqdim etmişdir. Bu insanlara 3 həftə ərzində qarsılaşdıqları və onların zənninə görə müsbət hadisələrin siyahısını tərtib etmək təklif olundu. Pozitivliyə yön verən bu qatqının nəticəsinə baxsaq gördüyümüz səhnədəki, bu insanların gələcək həftələrdəki siyahıları gedərək uzandığı və həyat məmnunluğunun daha da möhkəmlənməsidir.

alimlərin xoşbəxtlik formulları-meditasiyaMeditasiya

Meditasiya adətən aydın düşüncə və diqqətin cəmlənməsinin əldə edilməsi üçün təqdim olunur. Həmçinin insanların sakit davranmasına da kömək edir. Meditasiyanın insanların xoşbəxtlik hisslərinə də dərin təsiriləri vardır. Baş Massaçusets Xəstəxanasının (Massachusetts General Hospital) mütəxəssisləri tərəfindən meditasiya ilə məşğul olan və sadə həyat tərzi sürən insanların beyin görüntülərinin müqayisəsi bu qənaəti ortaya qoymuşdur; Meditasiya beyinin işləməsinə və həzz hisslərinin cavabdeh mərkəzlərinə bir başa təsir edir. Aşağıdakı səkildə də bunu görmək mümkündür:

Beləliklə nəticəyə gələ bilərik. Alimlərin çox saylı tədqiqatlarının təsdiqlərindən gələn fikirləri ilə razılaşsaq, xoşbəxtliyin sirləri heç kim üçün artıq sirr deyildir.

Yetərki sadəcə idmanla məşğul olaq, yaxşı yataq, evə yaxın bir məsafədə işləyək, bununla bərabər hər gün təmiz havada ən azı yarım saat gəzək. Emosyanal planda isə ən əhəmiyyətli olan ailə, dostlar və qohumlarla əlaqənin qorunub saxlanılması, müsbət ovqat, və minnətdarlığa dogru yönəlmiş bacarıqlarımızdır. Gözəl gələcəyə ümid etmək və bu gələcəkdən məhrum olanlara kömək etmək heç də artıq olmazdır. Hə, bir də meditasiyanı unutmayaq.

Gördüyünüz kimi bu işdə çətin bir şey yoxdur. Ümid edirəm ki, bu məqaləni  oxumaq  daha xoşbəxt olmanıza az da olsa xidmət edəcəkdir.

Mətni tərtib etdi: Dmitri Qorçakov
Tərcümə edən: Qüdrət Hidayətov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +22 (from 22 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

FİLOSOF KİMDİR?

Türkcədə ilk olaraq “Kutadqu Bilik” adlı əsərdə keçər. Filosof adlandırmasını istifadə edən ilk adam Pifaqordur. Pifaqor filosof sözlüyünü “sorğulayıb tapmağa çalışan” mənasında istifadə edirdi. Bundan əvvəl filosoflar  müdrik, alim kimi sözlərlə çağırılırdı . İlk filosofun Miletli Fales (mö. 624-546) olduğu fərz edilir. Tarix boyunca müdrik kəslərə filosof sözü deyilmişdir . Elm adamları XVIII əsrə qədər “təbiət filosofları” olaraq xatırlanmışdır. “Filosof ” hər hansı bir mövzuda düşüncələrin kənarını araşdıran, sorğulayan, arxa pərdəsini tapmağa çalışan kəslərə yaraşdırılan bir ünvan olmuşdur. Filosof adını istifadə edən ilk kəslər Yunanlı müdrikləridir . Qərb Anadolu, Trakya və Mora yarımadası ətrafında istifadə edilməyə başlanan ad gedərək bütün dünyaya yayıldı. Yunan mədəniyyəti üzərinə yüksələn Roma İmperatorluğu baş faktor idi. Siseronun yazılarında filosof, fəlsəfə və Yunanlılar haqqında tez-tez oxuyuruq.

Fəlsəfə tarixi-filosofFəlsəfənin başladığı tarix olaraq milad öncəsi VI yüz illiyi deyilər. Budda, Konfutsi və Fales bu əsrdə yaşamışdır. Fales (mö.624 – 546) özünə filosof demirdi, amma sonradan ilk filosof sayıldı. Qautama Budda (mö. 563-483) hələ də qərbdə təsiri davam edən, daha çox müdrikliklə xatırlanan bir bilgindir. Konfutsi (mö.551 – 479) isə əhəmiyyəti sonradan aydın olan bir düşünürdür. Üçünün eyni anda yaşadığı bu zaman başlanğıc qəbul edilsə də, sonradan fəlsəfə adını alan bu müdriklik hərəkəti daha köhnələrə uzanmaqdadır. Hər şeyin bir təsiri və bir reaksiyası olduğu kimi fəlsəfənin də səbəbləri var. Fəlsəfə, Kantın dediyi kimi boş zamanı olan yunanlar tərəfindənmi icad edilmişdir? Bəlkə sistematik olması Yunanlılardandır, ancaq müdriklik, sorğulama, maraq etmə insanın köhnə zamanlarına qədər çatar. Aristotelin dediyi kimi: “insan təbii olaraq bilmək istər” Fəlsəfədə təbii bir yan olmalıdır. Bir şey fəlsəfəyə səbəb olmuşdur.

Fəlsəfə nəyə reaksiya göstərmişdir? Filosof, müdrik, alim deyilən kəslərin xüsusiyyətləri nələrdir? Filosoflara baxdığımızda, izdihamların arxasına düşdüyü gündəlik həvəslərdən və maddi zövqlərdən təmizlənmiş, xilas olmuş kəslər görərik. Ehtiras yalnız sorğulamalarında vardır. Əksəriyyətin və kütlənin etdiyini, yaşamaq üçün yox etməyi etməzlər. Şərq alimlərinin çoxu bir canlını incidərəm deyə bir yerə getməz, bəzi paxlalı və tərəvəzlər xaric bir şey belə yeməzdilər. Qərbdə da filosofluq, xalqa məsləhətçilik edən, dolanışığını müəllimlik və ya sadə işlərdən qarşılayan adama bərabər gəlirdi. Tarix boyunca bənzər xüsusiyyətlər yaraşdırılmış, yaşanmışdır. Bir şey daha yaraşdırılar – Qarşı çıxmaq.  Filosof təbii olaraq sorğulamaq istər. Çünki müdriklik digərlərindən fərqli olmaqdır. Müdrikin yaxşı ya da pis olması bir yana, fərqli olması lazımlıdır.

Digər insanlardan fərqli olaraq filosof əzməz , istismar etməz . Ən başda müdriklik, filosofluq belə çıxmışdır. Sorğulanacaq bəzi şeylər vardır. Məsələn, insanın ən fundamental xüsusiyyətləri sorğulamağa dəyərdir. “Eqoizm” ən başda gəlir. İnsan çox eqoist olmalı ki , filosofda ən az olan xüsusiyyətlərdən biridir. Fəlsəfəni doğuran da filosofun bu eqoizmi fərq etməsidir. İnsanın özündən uydurub özün istədiyi kimi inanmasını axmaq sayan və tənqid edənlərə filosof deyilir. Ümumiyyətlə, insanın geri dönülməyəcək ölçüdə pozulduğunu söyləyən, xəbərdar edən, ölçülü olmağı tövsiyə edən kəslər filosofdur. Filosoflar ümumiyyətlə fikirləri adına bir hərəkətə keçməzlər. Yalnız söyləyərlər. Fəlsəfədə tətbiq mərhələsinə keçmək çox nadirdir. Platonun 2400 il əvvəl dediyi kimi “filosofların iqtidarı” heç mümkün olmamışdır. Çünki tətbiqə keçəcək bir şey yoxdur. Zorla fəlsəfə olmaz. İnsanlar olan yaxşılıqdan də soyuyarlar. Sokrat kimi “doğurtma üsulu” tətbiq olunur. Sokrat  bazarda xalqa söhbət edir, fəlsəfə edirdi. Cavabları vermək yerinə müzakirə, insanlara ip ucları verərək özləri üçün kəşf təmin edirdi. Beləliklə, filosof həm özünə, insanlığa fayda təmin edirdi, həm də ətrafdakı bütün varlıq aləminə fərqli baxış bucaqlarından yaxınlaşa bilirdi.

fəlsəfə və elm-filosoflarLüdviq Vigtenşteyn bütün filosofları suyu bulandırmaqda” günahlandırmış, fəlsəfə etmək yerinə əməli işlərdə çalışmağı öyüdləmişdir . Marks, filosofları yalnız tədqiq edərək tənqid etmişdi. Steven Hokinq kimi fiziklər fəlsəfənin öldüyünü və elmlərlə yarışamadığını söyləmişdi. Bir çox filosof və alim fəlsəfəni və filosofları tənqid etmişdi. Fəlsəfəni öldürdüyünü söyləyən bir çox insan vardı. Təəssüf ki, bütün bu şəxslər olmasa da fəlsəfə dediyimiz fəaliyyət qalacaqdır. İnsanlıq belə yox olsa, fəlsəfə şübhəsiz vardır. Lüğətlərə baxmayıb, ümumən tənqid edən bir fəlsəfə anlayışını göz önünə alsaq, kainatda hər zaman fəlsəfi bir istiqamət olduğunu görərik. Filosof insanın pis yanını fərq edib dəhşətə düşən, sonrasında fəlsəfi sorğulamalar edən insanların ümumi adıdır.

Toro gözəl deyirdi:
“Filosof olmaq heç də, sadəcə olaraq zərif fikirlərə malik olmaq, hətta bir məktəb yaratmaq da deyildir. Bu, müdrikliyi sevmək və onun diqtəsinə uyğun bir şəkildə sadəliyin, özgürlüyün, alicənablığın və etibarın mücəssəməsi olan bir həyatı yaşamaqdır. Əgər biz təkcə müdrikliyi tapa bilsə idik, əmin ola bilərdik ki, digər şeylər də bizimki olardı.”
Bekon bizə belə bir  nəsihət veridi:
“Əvvəlcə öz ağlının yaxşı tərəflərini axtar, belə olduğu halda qalan şeylər ya öz-özünə təmin olunacaq, ya da onların itkisini heç duymayacaqsan.”

Mənbə: www.dmy.info;  “Fəlsəfi hekayətlər” Uill Dürant
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus