PASPORT RƏNGLƏRİ VƏ ONLARIN MƏNALARI

Xüsusi

Səyahət üçün nəzərdə tutulmuş pasportların müxtəlif rənglərdə olması yəqin ki, sizin də nəzərinizi cəlb edib. Bu rənglər mavi, qırmızı, yaşıl və qara rənglər arasında fərqlilik göstərirlər. Əslində bu cür rəng seçimləri heç də təsadüfi deyil. Bu dəfə ki yazıda bu rənglərin nə mənaya gəldiklərini öyrənəcəyik.

Mavi rəgli pasport

Mavi

Mavi rəng yeni dünyanı simvolizə edir və ikinci ən çox istifadə olunan pasport rəngidir. Bu cür pasportlar daha çox amerika qitəsində yerləşən ölkələr üçün xarakterikdir. Brazilya, Argentina Paraqvay və s. ölkələrdə bu rəng “cənubun ümumi bazar birliyi”ni xarakterizə edir.

 

 

 

 

Qırmızı rəngli pasport

Qırmızı

Qırmızı dünyada ən çox istifadə olunan pasport rəngidir. Bu cür pasportlar daha çox avropa birliyinə üzv olan dövlətlər tərəfindən istifadə olunur və qısa müddət bundan əvvəl avropa birliyinə üzv olmaq istəyən ölkələr də öz pasportlarını qırmızı rəngə dəyişdilər, məsələn: Türkiyə, Makedoniya və Albaniya kimi dövlətlərin adlarını qeyd edə bilərik. Bundan başqa qırmızı rəngə daha çox üstünlük verən ölkələr vaxtı ilə kominist olan və hələ də bu ideologiyanı dəstəkləyən ölkələrdir. Amerika qitəsində qırmızı səyahət pasportuna sahib olan ölkələr siyahasında Bolivia, Peru, Kolunbia və Ekvadorun adını çəkmək olar.

Yaşıl rəngli pasport

Yaşıl

Bu cür pasportlar daha çox müsəlman ölkələri üçün xarakterikdir. Bu ölkələrdə yaşıl rəng Həzrəti Məhəmmədin sevimli rəngi, bundan başqa təbiəti və həyatı da sinvolizə edən rəng kimi qəbul edilir. Eyni zamanda bir çox iqtisadi birliklərin üzvü olan qərbi afrika ölkələrinin bir çoxu da yaşıl rəngdə olan səyahət pasportundan istifadə edir.

 

Qara rəngli pasport

Qara

Bu ən az istifadə olunan pasport rəngidir. Bu cür pasportlar daha çox Yeni Zellandiya da və bir sıra afrika ölkələrində istifadə olunur. Məsələn: Anqola, Çad, Konqo, Zambia və bir neçə başqa afrika ölkələrində.

 

 

Aşağıdakı xəritə sizə hansı pasport rənglərinin hansı ölkələrdə daha çox yayıldığını daha dəqiq göstərəcək.Xəritə

Mənbə: https://prima.guru
Tərcümə etdi: Müşviq Osmanlı

 

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

8 MART – TARİX, YOXSA ROMANTİKA…

Xüsusi

8 mart 1857-ci ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərində geyim sektorunda çalışan yüzlərlə qadının aşağı maaşa, uzun çalışma saatlarına, eyni zamanda pis iş şəraitinə etiraz olaraq tətil etməsi qəbul edilir. Lakin polis aksiyanın uzun sürməsinə izin verməyərək nümayişi dağıtdı.

8 mart 1857-ci ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərində geyim sektorunda çalışan yüzlərlə qadının aşağı maaşa, uzun çalışma saatlarına, eyni zamanda pis iş şəraitinə etiraz olaraq tətil etməsi qəbul edilir. Lakin polis aksiyanın uzun sürməsinə izin verməyərək nümayişi dağıtdı.

 

Biz tarixə çox idealistik, hətta deyərdim romantik yanaşırıq. İdeyaların öz tarixi var, burası aydındır. İdeyalar tarixini ayrıca dərs kimi də keçirlər. İdeyaların tarixdə rolu böyükdür. Bununla belə, ideyalar boş yerdən yaranmır və öz-özünə işləmir. Daha önəmlisi, ideyalar yalnız ortam yetişəndə keçərli ola bilir. İdeya (düşüncə) adamları üçün bu fikir xoşagələn deyil, bilirəm. Amma maddi tarixə (kobud faktlara) önəm verməməyimiz çox şeyi anlamağımıza əngəl olur.
8 mart – öz haqları uğrunda mübarizə aparmış qadınların şərəfinə olan bir gündür. İşin istehzalı tərəfi ondadır ki, qadınların öz haqları uğrunda mübarizə aparmış olduqları ölkələrdə (Amerikada, Qərbi Avropada) 8 mart nə bayramdır, nə də istirahət günü (adi iş günüdür). Bizə bu gün, bir bayram olaraq, sovetlərdən qalmışdır və ümumi Qadınlar Günü kimi qeyd olunur. Olsun, buna irad bildirəsi deyiləm.

8 mart – siyasi solun uğurudur. İdeoloji baxımdan bu, şübhəsiz ki, elədir. Siyasi solun bir çox ideyası dünyanı yaxşıya doğru dəyişə bilmişdir. Bunu da danmaq olmaz. Bununla belə, yuxarıda yazdığım kimi, tarixə bu cür idealistik (hətta romantik) yanaşmaq doğru deyil.
Öz haqları uğrunda zamanında mübarizə aparmış qadınların xatirəsinə sayğımı ifadə etməklə yanaşı, bunları bilməyimizi önəmli sayıram:

Qadın haqlarının tədircən tanınması (qanunlarda rəsmiləşdirilməsi) müharibələrin (iki dünya müharibəsinin) nəticəsində ağır demoqrafik durumla bağlı olmuşdur. Milyonlarla kişinin qısa zamanda ölümü yalnız ailələrə (dul qadınlar, atasız uşaqlar və s.) deyil, həm də iqtisadiyyata ağır ziyan vurmuşdu. Müharibədə ölmüş, ya da ağır yaralanma nəticəsində əmək qabiliyyətini itirmiş kişilərin yerini qadınlar tutmağa başladı. Öncə fabriklərdə. Amma qadınlar, o zamanın çətin şərtlərinə görə, kişilər qədər çox işləyə bilmirdi. Üstəlik, onların uşaqlara baxmaq kimi önəmli qayğısı vardı. Bunu görən hökumətlər qadınlara qısa iş günü, əlavə təzminat, uşaq pulu və hətta dövlət hesabına uşaq bağçalarını təşkil etməyə başladılar.
Daha sonra, o zamana qədər yalnız kişilərin mülkiyyəti ola bilərdi. Kişilərsə kütləvi şəkildə müharibələrdə ölürdü. Nəticədə, mülkiyyətlə bağlı ciddi problemlər yarandı – mülkiyyət kimin adına olmalıydı? Hökumətlər məcbur oldu müharibədə ölən kişilərin mülkiyyətini onların dul arvadlarının adına keçirsin. Qadınlar rəsmən mülkiyyətçi olmağa başladılar.
Mülkiyyət, haqq olmaqla yanaşı, öhdəliklər yaradır – borc, vergi, rüsum və s. Hökumətlər başladı qadınlardan vergi yığmağa (o zamana qədər qadınlar vergi ödəmirdi). Mülkiyyətdən doğan çeşidli mübahisələrin həllini asanlaşdırmaq üçün, hökumətlər qadınlara məhkəmədə tərəf kimi iştirak etmək haqqını verdilər (ona qədər qadınlar məhkəmədə tərəf ola bilməzdilər).
Vergi, bir öhdəlik kimi, önəmli siyasi haqqı doğurur – seçkilərdə səs vermək. Demokratiyanın inkişafı belə olub – vergi ödəməyən səs verə bilmirdi. Qadınlardan vergi tutulmağa başlananda, qadınlar seçki haqlarını tələb etdilər. Tədricən buna da nail olundu – hökumətlər qadınların seçki haqlarını tanıdı.
Müharibələrin bu işdə rolunu anlamaq üçün bir müqayisə verim. 1815-ci ildən bu yana öz ərazisində müharibə görməmiş İsveçrə kimi inkişaf etmiş və rifah içində yaşayan bir ölkədə qadınlara seçkilərdə səs vermək haqqı yalnız 1971-ci ildə verildi (Lixtenşteyn’də bunu 1984-də etdilər). Niyə belə gec? Çünki. bu ölkə(lər) yuxarıda yazdığım problemləri yaşamadı.
Odur ki, ideyaların rolunu qətiyyən aşağılamadan, maddi tarixin (kobud faktların) təsirini yaxşı bilməliyik ki, romantik təsəvvürlərin girovuna çevrilməyək. Kişilər müharibələrdə qadınların haqları uğrunda ölmədi, burası aydındır. Amma onların ölümü qadınlara öz haqlarına çatmaqda yardım etdi (yan təsir olaraq). Müharibələrdə kişilərin kütləvi ölümü olmasaydı, çox guman ki, qadınların öz haqlarına çatması xeyli yubanardı (İsveçrə’də olduğu kimi).

Müəllif: Erkin Qədirli

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

MADDİ DÜNYAMIZI İDARƏ EDƏN FƏLSƏFƏ

Maddi dünyamızı idarə edən fəlsəfi axım – PRAQMATİZM

  1. Fəlsəfə bəzən o qədər güclü ola bilir ki, hətta maddi inkişafa belə gətirib çıxardır. Bu fəlsəfənin ən bariz örnəyi “Praqmatizm”dir. Praqmatizm Amerikamənşəli bir fəlsəfədir, belə ki, 19-cu əsrin sonları və 20-ci əsrin əvvəlləri üç ünlü Amerikalı filosof – Pirs, Cemsin və Dyu tərəfindən təməli atılıb. Bu fəlsəfə – fikir dünyasında etdiyi inqılabı qoyaq bir kənara – Amerikalıların maddi dünyasına ciddi təsir göstərə bilmişdir. Bu gün Amerika möhtəşəm gözəlliyə, güclü texnologiyaya sahibsə, bunu məhz Praqmatizm fəlsəfəsinə borcludur. Bu fəlsəfi axım təməli atılan gündən bəri, hələ də öz işini görməkdədir. Bu gün Amerikada aparılan bütün elmi tədqiqatlar – istər empirik, istərsə də humanitar elmlər müstəvisində – bunu deməyə əsas verir.
  2.  Bu fəlsəfi cərəyan, axım nə ortaya qoyub ki, bunlar bu qədər inkişaf edə biliblər?
    Bu suala qısa və konkret şəkildə belə cavab verə bilərik: Bu fəlsəfi axım deyir ki, o inamlar, müddəalar, nəzəriyyələr, düşüncələr doğru hesab olunur və nəticədə diqqət mərkəzinə alınmalıdır ki, insan üçün əməli müstəvidə faydalı, xeyirli, təsirli, işləyən olsun. Əgər belə deyilsə, onda o inam, müddəa, nəzəriyyə, düşüncə yalnış hesab olunaraq qırağa atılmalıdır.
    Bir sözlə, praqmatızm fəlsəfəsi bir çox fəlsəfələr kimi təkcə nəzəriyyə müstəvisində ilişib qalmır, əksinə, bütün gücü, qüvvəsi ilə çalışır ki, nəzəriyyənin tətbiq tərəflərini üzə çıxarsın. Nəzəriyyəyə nəzəriyyə olduğuna görə deyil, əməli tətbiqləri olduğuna görə qiymət verib, onu doğru və ya yalnış əlamətlərlə xarakterizə edir.
  3. Görən, praqmatistlər nədən belə düşünür? Öz görüşlərini nə ilə əsaslandırırlar? Cemsinin bu suala cavabını aşağıdakı şəkildə formulə edə bilərik: a. İnsan hər hansı bir həqiqəti, gerçəyi təsdiqləyərkən, bunu qeydsiz-şərtsiz etmir. Əksinə, tamamilə müəyyən şərt çərçicəsində onu təsdiqləyir. b. İnsan konkret həqiqətləri, gerçəkləri o zaman təsdiqləyir ki, onların təsdiqlənməsi hansısa bir mənfəəti, xeyiri özündə ehtiva etsin.
    c. Həqiqət və yalan – hər ikisi vəziyyətlərlə əlaqədar olarsa, bu zaman gərək həmişə həqiqət yalandan üstün tutulmalıdır. Ancaq əgər bunların vəziyyətlərlə heç bir əlaqəsi olmasa, onda yalan adam üçün nə qədər əhəmiyyətsiz olursa, həqiqət də bir o qədər onun üçün əhəmiyyətsiz olur. Məsələn, kimsə məndən saatın neçə olduğunu soruşarsa və mən də cavab olaraq ona məsələn, harada yaşadığımı, hansı mənzildə qeydiyyatda olduğumu, çəkimi, boyumu və s. bu kimi nəsnələr söyləsəm, düzdür, söylənilənlər doğru, həqiqət olsa da, o adam nə üçün mənim belə cavab verdiyimi anlamayacaq. Deməli, sadaladığım bu nəsnələr yalan olduğu təqdirdə nə qədər o adam üçün əhəmiyyətsizdirsə, bu nəsnələr doğru olduğu təqdirdə də bir o qədər o adam üçün əhəmiyyətsiz olacaqdır.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, bir inamın, müddəanın insan həyatında varlığı ilə yoxluğu bərabərdirsə, belə ki, yalan olduğu təqdirdə, necədirsə, doğru olduğu təqdirdə də elədirsə, onda hər ikisi də eyni qiymət daşıyır.

4.  Dini mətnlərə də nəzər saldıqda, müəyyən mənada praqmatik yanaşmanın – fəlsəfi anlamda olmasa da- tövsiyə olunduğunu görmək olar. İslam məxəzlərində qeyd olunan duaların birində belə bir ifadə var: “Allahım, fayda, mənfəət verməyən bir bilikdən Sənə sığınıram”.
Məlum olduğu kimi, burada fayda verməyən bilik dedikdə, biliksizlik, nadanlıq nəzərdə tutulmur. Əksinə, məqsəd elə obyektiv reallığa adekvat olan səhih bilikdir. Sadəcə olaraq, burada bildirilir ki, obyektiv reallığa adekvat olan hər bir bilik, idrak faydalı deyil insan həyatında- istər fərdi həyatında, istərsə də ictimai. Demək, biliklərə münasibətdə müəyyən mənada fəlsəfi praqmatik mövqeyi təsdiqləmək olar. Belə ki, o biliklərin, bilgilərin ardınca olmalıyıq ki, bizim üçün faydalı, xeyirli, təsirli, işləyən olsun. Nəticədə bilməmizlə bilməməyimiz arasında heç bir fərq olmayan bilgilərdən uzaq durmalıyıq.

Müəllif: Emin İmanlı

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +18 (from 20 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ÇARLZ DARVİN

ÇARLZ-DARVİN-TəKAMÜL-QALAPAQOS“Elm və sənət bir quşun qanadları kimidir. Hər iki qanadı istifadə edə bilən cəmiyyət uçar və azad olar. Uça bilməyənlər isə toyuq olur. “Toyuq cəmiyyət” önünə atılan bir ovuc yemi dimdikləyərkən, arxadan yumurtalarının oğurlandığının fərqində belə olmaz.” Çarlz Darvin

XIX əsrin böyük alimlərindən olan məşhur ingilis təbiətşünası Çarlz Robert Darvin 1809-cu il fevral ayının 12-də həkim ailəsində dünyaya göz açmışdır. Edinburq universitetində tibb təhsilini yarımçıq qoyan Darvin, Kembric universitetində ilahiyyat üzrə təhsilinə davam etmiş, eyni zamanda zoologiya, botanika və geologiya sahəsində dərin biliklər əldə etmişdir. Onun dünyagörüşünün formalaşmasında görkəmli ingilis geoloqu Çarlz Layelin “Geologiyanın əsasları” kitabı mühüm rol oynamışdır.
Ç. Darvin 1831-ci il dekabrın 27-də Biql gəmisində səyahətə çıxmış, bu müddət ərzində Cənubi Amerikanın, Afrikanın cənubunun, Avstraliyanın, Yeni Zellandiyanın, Qalapaqos adalarının və başqa ərazilərin bitki örtüyü, heyvanat aləmini, həmçinin geoloji quruluşunu öyrənmişdir. O, topladığı materialları sonralar tədqiq etmək üçün öz ölkəsinə-İngiltərəyə göndərirdi. Yaratdığı nəzəriyyə və yazdığı kitablar üçün əsas materialları da məhz 1831-1836-ci illərdə Biql gəmisində dünya səyahətinə çıxdığı dövrdə əldə etmişdi. Səyahətdən qayıtdıqdan sonra topladığı materiallar üzərində işləyərək çıxardığı nəticələr əsasında 1838-ci ilə “təbii seçmə” fikrini yaratsa da, daha öncə buna bənzər fikirlərin şiddətli etirazlarla qarşılaşdığını gördüyü üçün uzun müddət fikirlərini ən yaxın dostlarından başqa heç kəsə bildirmədi. Ola biləcək etirazlara daha yaxşı şəkildə cavab verə bilmək üçün araşdırma aparmağa və dəlillər toplamağa başladı. Nəhayət 1859-cu ildə üzərində 21 il işlədiyi “Növlərin mənşəyi” əsərini çapdan çıxartdı. Darvin bu əsərdə təkamülün hərəkətverici qüvvələri haqqında öz fikirlərini bildirmişdi. O, təkamülün hərəkətverici qüvvələri kimi irsiyyət, dəyişkənlik və təbii seçmə amillərini qeyd etmişdir. Bundan başqa, müxtəlif dövrlərdə “Ev heyvanlarının və mədəni bitkilərin mənşəyi”, “İnsanın mənşəyi və cinsi seçmə”, ”İnsan və heyvanlarda duyğuların ifadə edilməsi” kimi müxtəlif əsərlər yazmış və insanlar tərəfindən maraqla qarşılanmışdı. İlk canlıdan insana doğru gedən inkişaf yolu olduğunu bildirmiş və bunu qısaca “İqlim qurşaqlarının dəyişkənliyə təsiri” adlandırmışdı.

ÇARLZ-DARVİN-T\KAMÜL-QALAPAQOS

Darvin yazdığı əsərlərlə insanlar arasında sürətlə məşhurlaşdı. Özünə müəyyən qədər tərəfdar toplasa da, istər elm adamlarının, istərsə də dindarların içində onun nəzəriyyəsinə qarşı çıxan kifayət qədər insan var idi. Ömrünün sonlarına doğru xəstəliyi üzündən disskusiyalara birbaşa qatıla bilməsə də baş verənləri qəzet və jurnallardan izləyir, məktublaşaraq özünə daha çox tərəfdar toplamağa çalışırdı.

Çarlz Darvin 1882-ci il aprel ayının 19-da uzun sürən xəstəlikdən sonra Daunda vəfat etdi və Vestminster abbatlığında İsaak Nyutonun qəbrindən bir neçə metr aralıda dəfn olundu. Ölümündən sonra keçən illər ərzində müasirləri tərəfindən onun nəzəriyyəsinə müxtəlif düzəliş və yeniliklər edilmişdir. Canlı təbiətin qanunlarını izah edən Təkamül nəzəriyyəsi elə təbiətin özü kimi hər zaman öz daxilində təkamülə məruz qalmışdır. Darvinin elmə gətirdiyi fikirlər eyni zamanda mikrobiologiya, antropologiya, farmakologiya, genetika və neçə-neçə elm sahələrinin inkişafına təkan vermişdir. İstər yarandığı dövrdə,istərsə də günümüzdə Darvin və yaratdığı Təkamül nəzəriyyəsi bir çox insan tərəfindən, xüsusilə də dindarlar tərəfindən birmənalı qarşılanmayıb və kifayət qədər tənqid olunub. Ən acınacaqlı hal isə odur ki, bu etirazların əksəriyyəti onun nəzəriyyəsi haqqında olan məlumatsızlıqdan yaranır.

Hazırladı: Murad Xəlilli

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +32 (from 34 votes)

Murad Xəlilli

Fitret.az yazarı. Həkim.

 
Facebook