HERMAN HESSE – “SİDDHARTHA”

Xüsusi

Qovinda: Biz rahiblərə və başqa səyyahlara çox yaxşılıq eləmisən. Qayıqçı, məgər sən də həqiqət axtarışında deyilsənmi?
Siddhartha: Möhtərəm rahib, uzun ömür sürsən də, üzərində Buddanın ardıcıllarının geyimini daşısan da, hələ də axtarışdasan?
─ Düz buyurursan, artılq qocalmışam, amma axtarışlarım davam edir. Yəqin ki, onların sonu olmayacaq. Bu da mənim taleyimdir. Amma sənin də nə vaxtsa axtarışda olduğunu hiss edirəm. Bu haqda bir-iki kəlmə söyləyərsənmi?
─ Heç bilmirəm nə deyim. Bəlkə həddən artıq səy göstərdiyindən artıq nə axtardığını belə bilmirsən.
─ Bu necə ola bilər ki?
─ İnsan axtaran zaman elə ola bilər ki, məqsədinə ilişib qalsın və elə bu səbəbdən axtardığını tapmasın, burnunun ucunda olan həqiqəti belə ruhuna yaxın buraxmasın. Axtarmaq – məqsədi olmaq deməkdir. Tapmaqsa istənilən məqsəddən qurtuluşdur. Sən axtarışda olana oxşayırsan, çünki məqsədinə çatmaq uğrunda lap yaxınında olanı belə görmürsən.
─ Sənin hansısa nəzəriyyən varmı? Ya inandığın və əməl etdiyin hansısa həqiqətin?
─ Əzizim, yadındadırsa, hələ cavan yaşlarımda meşədə samanların arasında yaşayarkən müəllim və nəzəriyyələrə etibarımı itirdim. Bu fikrimdən dönməmişəm, amma həmin gündən bəri həyatımda çoxlu müəllimim olub. Gözəl kurtizan qadın da , varlı tacir də, qumar yoldaşlarım da mənə müəllimlik edib.
─ Sənin indiyəcən heç bir müəllimin ardınca getmədiyinə inanıram. Amma məgər özün yaşamına kömək edən, qanına işləyən nəzəriyyə olmasa da, hansısa bir həqiqət tapmamısanmı?
─ Düzdür, bəzi məqamlarda bu cür həqiqətlər tapırdım, amma onları sənə açıqlamaq olduqca çətindir. Müdrikliyin başqasına ötürülməsinin qeyri-mümkün olması gəldiyim nəticələrdən biridir. Müdrik adamın başqasına çatdırması məqsədilə söylədiyi ağıllı söz həmişə axmaq bir nəticəyə çevrilir.
─ Məni ələ salırsan?
─ Zərrə qədər də yox. Mən gəldiyim nəticələrdən danışıram. Biliyi ötürmək olar, müdrikliyisə heç vaxt. Onu tapmaq olar, onunla yaşamaq olar, onu öz yelkəninə çevirə bilərsən, onunla möcüzələr yaradarsan, amma onu sözə çevirmək, kiməsə öyrətmək qeyri-mümkündür. Bu hələ cavan yaşlarımda məni müəllimlərdən uzaq salan həqiqətdir. Qovinda, indi söyləyəcəyimi də yəqin zarafat kimi qəbul edəcəksən: istənilən həqiqətin tərsi də həqiqətdir! Belə ki, yalnız birtərəfli həqiqəti sözlə ifadə etmək mümkündür. Sözlə ifadə olunacaq hər bir fikirsə vəhdətdən, birlikdən məhrumdur. Budda nəzəriyyəsilə bölüşərkən, dünyadan danışarkən, onu iki yerə, sansara və nirvanaya, yanılma və həqiqətə, iztirab və azadolmaya bölmək məcburiyyətində qalmışdı. Başqalarını öyrətmənin digər yolu qeyri-mümkündür. Qovinda ətrafimizda olan hər şeyin iki üzü var. Heç vaxt insan və onun elədikləri yalnız sansara və nirvanaya məxsus olmur. Heç vaxt insan təkcə müqəddəs və ya günahkar olmur. Bu yalnız bizə elə gəlir, yanılaraq fikirləşirik ki, zaman gerçəklikdir. Bu belə deyil və mən dəfələrlə əmin olmuşam və əgər zaman gerçəklik deyilsə, faniliyi əbədilikdən, ağrını həzzdən, yaxşılığı pislikdən ayıran sərhəd də mövcud deyil, bu da yanlışdır.
─ Axı bu necə ola bilər?
─ Qovinda, diqqətlə qulaq as. Mən və ya sən, fərqi yoxdur, kimsə nə vaxtsa günahkar olduğu halda, bir dəfə özündə Brahmanı hiss edə, nirvanaya çatıb Buddaya çevrilə bilər. Qovinda, bax bu “ bir dəfə” yanlışdır, yalandır. Günahkar “mükəmməlliyə gedən”, “inkişafda olan” anlamını vermir, halbuki düşüncələrimiz onları başqa cür təsvir etməyə qadir deyil. Xeyr hər bir günahkarda artıq bu gün, indi, sabahkı Budda, gələcək həyatı mövcuddur, sən onda – məndə va ya elə özündə – mərhəm, inkişafda olan, gələcək Buddaya hörmət etməlisən. Qovinda, dünya mükəmməlliyə çatmaq üçün uzun yol gediləsi qeyri-mükəmməl bir şey deyil. Əksinə, o, əbədi mükəmməl olub, olacaq da. Hər bir günah özündə əfv, hər uşaq qoca, hər körpə ölüm, hər can verənsə əbədi həyat daşıyır. Heç kəs yoldaşının yolun hansı hissəsində olduğunu görə bilməz, istənilən qumarbazda, istənilən quldurda Budda, brahmandasa quldur yaşayır. Elə buna görə də hər şey mənə gözəl gəlir, ölümdə həyatı, günahda müqəddəsliyi, dəlilikdə ağlı görə bilirəm, bu elə belə də olmalıdır, hər şeyin yalnız mənim xeyir-duama, hazırlığıma, sevgi dolu razılığıma ehtiyacı var və bu zaman o, mənə ziyan verə bilməz, əksinə, faydası olar. Bütün həyatımla, vücudumla, ruhumla günahın zəruri olduğuna əminəm. Nəhayət, içimdəki qarşıdurmanı sındırmaq, dünyanı sevə bilmək, onu xəyallarımda canlandırdığım aləmlə, mükəmmlliklə müqayisə etməmək, əvəzində onu oluduğu kimi sevmək, ona mövcudluğuma görə sevinmək üçün günaha batmaq, var-dövlət toplamalı, tamahkara çevrilməli və sonsuz ümidsizliyə qapılmalıydım. Qovinda, tapdığım həqiqətlər bunlardır.
Siddhartha əyilib yerdən daş götürdü.
─ Bü daşı görürsən? – o, daşı ovcunun içində fırladaraq dedi. Nə vaxtsa o, torpağa çevriləcək, sonra bitkiyə, ya da hansısa heyvana, olabilsin, insana. Əvvəllər deyərdim: “Bu, olsa-olsa daşdır və heç bir qiyməti yoxdur, Mayya dünyasına aiddir, yalnız çevrilmələrindən birində dönüb insan olanda ona hörmət edəcəm”. Əvvəllər belə fikirləşərdim. Amma bu gün tam əksini düşünürəm: bu, həm daş, həm heyvan, həm Allah, həm də Buddadır və onu nə vaxtsa hansısa birinə çevriləcəyinə görə sevmirəm, o, artıq var və əbədidir. Bəli, o daşdır və mən onu daş olduğunagörə sevirəm, onun hər bir çatına, rəng çalarına, bərkliyinə, əl vurarkən çıxan səsinə hörmət edirəm. Bu qədər yetər. Qaranlıq işıqdan qorxan tək mərhəm məna da sözdən qorxur. Nəyisə sözlə ifadə edən kimi əsas məğz sürüşüb aradan çıxır və dilimizdə axmaq bir şeyə çevrilir. Amma bu da mənim ürəyimcədir, bununla da razıyam. Axır-əvvəl birinin dəyər verdiyi həqiqət digərinə səfeh bir şey kimi görünə bilər.
─ Niyə daşdan misal gətirdin?
─ Bunun heç bir xüsusi anlamı yoxdur. Bəlkə ona görə ki, bu daşı, çayı və ətrafımızda olan hər şeyi sevirəm və onlardan nəsə öyrənirəm. Mən eyni sevgini daşa, ağaca və ya onun qabığma göstərə bilirəm. Sözlərisə sevə bilmirəm, məhz bu səbəbdən istənilən nəzəriyyədən qaçıram. Onlar yumşaq və ya bərk deyil, rəngə, iyə, dada malik olmur, quru sözdən başqa heç nələri yoxdur. Bəlkə elə sözlərin çoxluğu sənə rahatlıq vermir. Qovinda, qurtuluş, məziyyət, sansara və nirvana yalnız sözdür. “Nirvana” əşya deyil, sadəcə sözdür.
─ Nirvana yalnız söz deyil, o, həm də fikirdir.
─ Açığı, sözlər və fikirlər arasında elə bir fərq görmürəm. Fikrin bir dəyəri olduğuna da şübhə ilə yanaşıram. Mənim üçün qat-qat dəyərlisi cisimlərdir.
─ Lakin sənin “cisim” adlandırdığın həqiqətdirmi? Bəlkə bu, sadəcə görüntüdür, yalandır? Bəlkə bu, Mayyanın məkrindən doğulan illüziyadır? Sənin daşın, ağacın, çayın həqiqət dünyasma aiddirmi?
─ Mənim bununla da işim yoxdur, əgər cismin kökündə görüntü dayanırsa, deməli, mən də görüntüyəm və biz bir-birimizin tayıyıq. Onlar məhz mənə oxşadıqlarına görə hörmətə layiqdirlər. Buna görə onları sevməyinə dəyər. Qovinda, bu da sənə ələ sala biləcəyin nəzəriyyə: Mənim üçün yer üzündə ən əsas şey sevgidir. Fikirlə dünyanı dəlib keçmək, onu izah etmək, ona nifrət etmək qoy mütəfəkkirlərin işi olsun. Mənə lazım olan yeganə şeysə dünyanı sevmək, ona, özümə və hər varlığa heyrətlə, minnətdarlıqla baxmaqdır.
─ Bunu başa düşürəm, amma müqəddəs Budda məhz onu yalan adlandırırdı. Hautama bizə mehribanlığı, acımanı, səbri nəsihət edirdi, lakin yerdəkilərə sevgiyə qadağa qoymuşdu.
─ Bilirəm, Qovinda, bunu bilirəm. Bax, biz mühakimələrin içində itib-batdıq, sözlə mübahisəyə girişdik. Sevgi haqda söylədiklərim Buddanın dediklərinin zahirən tərsi ola bilər. Məhz buna görə sözlərə etibar etmirəm, çünki bu ziddiyyətin yalan olduğunu bilirəm. Budda ilə vəhdət zəncirilə bağlı olduğumu da anlayıram. Sevginin ona yad olması qeyri-mümkündür. İnsan mövcudluğunun keçiciliyinə və heçliyinə varan və eyni zamanda həyatını onları öyrətməyə sərf edən bir müqəddəs necə sevməyə bilərdi?! Bu dahi müəllimin də sözlərinə yox, cisminə qiymət verirəm. Onun etdikləri, həyatı sözlərindən, qolunun hərəkəti yürütdüyü mühakimələrdən qat-qat əhəmiyyətlidir. Buddanın möhtəşəmliyini nitqində, fikirlərində yox, həyatında görürəm.
─ Mənimlə fıkirlərini bölüşdüyün üçün sənə minnətdaram. Fikirlərinin bəzisi mənə qəribə görünsə də, onların çoxu anlaşılmaz olsa da, sənə təşəkkür edirəm.
Eyni zamanda özlüyündə fikirləşdi: “Siddharthanm beynində qəribə fıkirlər dolaşır, onun baxışlan da qeyri-adidir. Müqəddəs Buddanın dedikləri qat-qat aydındır, onun sözlərində gülməli, qəribə, axmaq heç nə yoxdur. Amma Siddharthanın əlləri, gözləri, alnı, nəfəsi, təbəssümü, salamlaşması, yerişi fikirlərinin tam əksidir. Möhtərəm Budda əbədi nirvanaya dalandan sonra ikinci müqəddəslə rastlaşmadım. Yalnız Siddhartha bu cür insana oxşayır. Qoy dedikləri məndə təəccüb dolu gülüş doğursun, əvəzində vücudunun hər bir zərrəsindən hüzn yağan bu insan Buddadan sonra gördüyüm yeganə müqəddəsdir”.

Mənbə: “Siddhartha” Herman Hesse
Hazırladı: Şahanə Nuriyeva

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +17 (from 17 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

Mr. FREEMAN “AZADLIQ HAQQINDA”

De görüm, məgər sən hiss eləmirsən ki, ətrafda olan hər şey adi, sən isə xüsusisən? Yadındadır, uşaq vaxtı sən hesab edirdin ki, doğma  valideynlərin ögeydir və sən hansısa şəhzadənin birisən və ya kosmosdan gəlmisən? Səndə belə bir təəssürat yaranırdı ki, indicə nəysə baş verəcək və həqiqət üzə çıxacaq. Həqiqət isə bundadır ki, sən dünyada ən vacib məxluqatsan.
Və tezliklə sənin yanına insanlar gələcək, salamlaşacaq, əl uzadacaq, paxılcasına hər dediyin sözdən yapışacaqlar. Əlbəttə, sənin üçün bütün bu ehtiramlar gərəksizdir. Ətrafdakıların sənin kim olduğunu bilmələri xoşdur. Lakin vaxt gedir…

Mr. FREEMAN " AZADLIQ HAQQINDA "

Bütün hər şey sənin üçün planlanılandır, inanılmaz bir filmin qəhrəmanı olmağının hissiyatı isə səni tərk etmir.

Həqiqət açılmır və sən yadplanetli şəhzadə dərin konspirasiya içində yaşayırsan. Bütün hər şey sənin üçün planlanılandır, inanılmaz bir filmin qəhrəmanı olmağının hissiyatı isə səni tərk etmir. Heç tərk etməyəcək də. Çünki bu real hisslər bütün adekvat insanlarda olduğu kimi səndə də var. Yad insanların hissələrlə danışıqları, reklamdakı şəkillər, başlıqlar, bütün bunların mərkəzində SƏN olmaqla bir puzzle kimi yığılır! Və bu zaman necə özünü SEÇİLMİŞ hiss etməyəsən? Yalnız səfeh olan bunun əksini iddia edər!

Və budur mən, həmin səfeh!!! Sənə deyirəm: Sən – Seçilmiş DEYİLSƏN! Sən çox da önəmli olmayan “belə də” adlı görkəmli nümayəndəsən. Mr. Everybody (Cənab Hamı). Mərc edək?

Bir düşün – Sən dünyanı dəyişəcək maraqlı nəsə etmisən? Bax, Edisson lampa, Kromanyon təkər, Budda isə Nirvananı kəşf edib. Dünyada nəinki bizim istifadə edəcəyimiz, hətta sivilizasiya üçün çox mühüm olan şeyləri kəşf edən insanlar var. Onları bir kənara çəksən hər şey dağılacaq! Elektrik cərəyanı olmayan dünyanı təsəvvür elə! Dəhlizlərdə lampalar yoxdu, hər yer pox içində, küçələrdə insanlar məşəllərlə gəzir və artıq “Şəhər gecə işıqlarıyla yanır” ifadəsi əvvəlki mənanı daşımır.Yaxşıdır? İndisə düşün ki, bizim sivilizasiyamız təkəri kəşf etməyib! Nə olacaq?

Benzinli, turboşarlı xizəklər, atlar, hidrotəyyarələr və insanlar planet üzərində deyil, onun dərinliklərində məskunlaşmağa başlayacaqlar. Lampalar isə yoxdur, təkcə məşəllər. Yerin altında isə neft və ordan çıxan açıq alov. Necədir? Təsəvvür edə bilirsən? Odur ki, doğrudan da vacib nəysə edən insanları böyük çətinliklə də olsa, Xüsusi adlandırmaq olar. Amma səni yox, bağışla. Sən burada nə edirsən? İndi yox, ümumiyyətlə dünyada? Sənin missiyan nədir, Xüsusi?

Missiya bir tərəfə, dünyada mövcudluğuna haqq qazandırmaq üçün nə edirsən? Gəl, sənin həyatında dahi izlərini axtaraq.

Bax, sən yuxudan oyandın. Kim olduğun və bugün nə edəcəyin yadına düşdü. Və səssiz vahimədə uzanmağa davam edirsən… Saatına baxırsan – Aha, artıq gecikməyə başlayırsan. Ayağa qalxıb hamamda öz böyük işlərini görürsən və baxışlarını özünə yönəltməməyə çalışırsın, çünki onsuz da özünə nə demək istədiyini yaxşı bilirsən. Səhər tezdən mübahisələr sənə lazım deyil.

Vəssalam… Özünə məxsus olan, ayıracağın vaxt bitdi… Sən ofisdəsən, dərrakəli insansan, təbiətin yüksək zirvəsisən, Tanrıların övladı və taleyin ərköyün uşağısan. Bir bax, necə əzəmətlə sən vacib kağızları steplerlə bəndləyirsən! Necə ağılla rəqəmləri, hərfləri elektron cədvəllərə yazıb daxil edirsən. Lakin sənin ilahi təbiətin dar ofis çərçivəsinə sığmır! Sən – SEÇİLMİŞ, bütün dünya nəfəsini saxlayıb sənə ümid edərkən, sən hansısa mənasız cümlələrə, hesabata, təqdimatlara vaxt ayırırsan. Sən bütün məşğuliyyətinin bədbəxt absurd olduğunu hiss edirsən və tezliklə bu narazıçılıq ekzistensional qiyama gətirib çıxarır. QİYAM!

Sən işini saxlayıb, yararsız sancaq və rəqəmlərlə dolu stoldan qalxırsan. Axı sən TANRISAN!!!

Mr. FREEMAN " AZADLIQ HAQQINDA "

Axşam sən güclə öz yuvana girirsən, yeyirsən, tualetə gedirsən, masturbasiya edirsən və artıq bugünlük borcunu yerinə yetirmiş hissiylə yatmağa gedirsən

Sən əminliklə qəhvədana tərəf gedib özünə bir qəhvə süzürsən. Sən Tanrısan, hər şey cəhənnəm olsun! Qəhvə astaca kağız stəkana süzülərək əlini istiliyi,burnunu isə ətriylə yandırır. Sən qəhvə hazırlayanın qarşısında dayanıb düşünür, beynini işə salıb qəhvə içirsən, sonra bir qurtum və bir qurtum daha… Hər şey qaydasına düşür. Qiyam tədricən sakitləşir. Və sonuncu qurtumdan sonra sehir artıq yayılmağa başlayır və sən öz taxtına doğru qaçmağa başlayırsan. İrəli – rəqəmlər və hərflərə doğru. Bütün dünya səndən məhz bunu gözləyirdi. Axı səndən daha nə götürmək olar?
Axşam sən güclə öz yuvana girirsən, yeyirsən, tualetə gedirsən, masturbasiya edirsən və artıq bugünlük borcunu yerinə yetirmiş hissiylə yatmağa gedirsən. Gözəldir, elə deyil? Sən hər kəsə payını göstərdin! Onlara elə lazımdır! Sən bugün hamıya hər şeyi sübut etdin!

Və yuxuda sən sakitcə ölürsən. Çünki sənin sağ və ya ölü olmağının dünya üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Sən hətta sistemin vinti belə deyilsən. Sən sadəcə mexanizmin üzərinə çökmüş tozsan. Sən həlak olursan. Lakin sabah oyanıb yenidən işə gedirsən. Çünki ölülər də seçilmişlərdir və onlar da yuxu içində yuxu görə bilirlər. Sən ölürsən və yerinə sənin xatirələrini oyandıran insanları qoyurlar, bu standart insanın standart xatirələridir. O, sən olmasan da özünü sən hesab edir. Heç sən də sən deyilsən. Sən hesab edirsən ki, sən artıq çoxdan mövcud olmayan birisən. Bəlkə də heç vaxt mövcud olmayan. Yuxarıdan mənasız ət parçasının özünü necə ali seçilmiş hesab etməsinə baxmaq çox məzəlidir! AMİN.

Bilirsən, bax, elə indi də hər sözü, hər detalı tapdıqca sən yenə də hesab edirsən ki, mən tam başqası barədə danışıram. Burada Mr. Freemanın danışdıqları müəyyən qədər doğru, müəyyən qədər mənalı olsa da əsla sənin haqqında deyil! Yox, mən axı tamamilə başqa cürəm… Bəli… Mən axı… Mən axı Xüsusiyəm. Mən doğrudan da XÜSUSİYƏM!

Bilirsən, sənin adi olmağını göstərmək üçün üsul var. Bu çox da düzgün deyil, bir az murdardır və sən bunu dəqiq gözləmirdin. Və açıq desək sən bu şou üçün pul ödəmisən və buna görə də Mr. Freeman sənə bir vedrə popkorn, həzz parçası və bir paket dolu təsurat borcludur! Amma mənə ümumiyyətlə sənin düşündüklərin əhəmiyyətsizdir. Mən danışarkən səni görmürəm, eşitmirəm və bilmirəm sən burdasan və ya siqaret çəkməyə çıxmısan. Mənim üçün sənin mənim barədə fikirləşdiklərin, yaşın, hansı qiymətə olmağın və on illərdir arzun üçün bir addım belə atmamağın maraqsızdır. Sən mənim üçün heçkimsən. Sən artıq yoxsan. Ona görə də sənə təklif edəcəyim təcrübə məni qane edir. Bu sənin xoşuna gəlməyə bilər, amma de görüm, sənin fikirlərin bu dünyada kimin üçünsə lazımdır? Həə?

Səni tam azadlıqdan ayıran yalnız sənin seçilmişliyindir. Və tam azadlıq üçün tam olaraq hər şeyi itirmək lazımdır. Azadlıq olduqca qorxulu olsa da seçilmişlikdən daha yaxşıdır.

Azad olmaq üçün isə mütləq qeyri-seçilmişliyin, adiliyin dadına baxmalısan…

Mr. FREEMAN " AZADLIQ HAQQINDA "

Həyat neçəyədir? Bəli, qiyməti – hər şeydir. Bəs azadlıq neçəyədi? Azadlıq heç neçəyədir…

Həyat neçəyədir? Bəli, qiyməti – hər şeydir. Bəs azadlıq neçəyədi? Azadlıq heç neçəyədir… Çünki o qorxuludur. Siz elə zənn edirsiz ki, azadlıq axtarırsız, amma nədən danışdığınızı anlamırsız. Sizə sadəcə onun necə səslənməyi xoşunuza gəlir, lakin siz nəinki azad olmaq istəmir, hətta onun yanınızda olmasından narahatsız. Siz azadlığın simulyatorunu istəyirsiz, siz rahatlıq istəyirsiz. Rahat azadlıq üstünə iynə sancılmış kəpənək kimidir. Siz öz azadlığınız uğrunda uçaraq “Həyatın mənası nədir?” sualını verir və bilmirsiniz ki, cavabı – yanmaqdır.
Bir az  böyüyən kimi sən materiyanın mənasını duymağa başlayırsan. Sənə ev, maşın, paltar, noutbuk, oyun cihazları, planşet, İphone, ailə, seks, iş, sənət, status, pul, səyahət lazımdır… Sənin hər zaman nəyəsə ehtiyacın var. Və sən əminliklə səni bu və ya digər şeylərdən azad etmək üçün alətlər almağa başlayırsan, lakin birdən fərqinə varırsan ki, sən əşyaların torunda elə ilişib-qalmısan ki, artıq onlar sənə deyil, sən onlara qulluq edirsən. Hansısa bir anda, ölümün arxadan nəfəsini duyanda anlayırsan ki, bütün bu əşyalar əslində sənin deyil. Hər şey, sənin aldığın və kreditə götürdüyün hər şey burada əbədi qalacaq və sənin üçün dəyərli olan heç nəyi özünlə götürə bilməyəcəksən.

Nəinki əşyalar, dostlar, ailə, əlaqələr və hətta uzun və çətin yol, həyat keçdiyin və sənə ən doğma olan cismin belə burada qalıb o qədər də xoş olmayan çevrilmələrə məruz qalacaq. Heç nə qalmayacaq. Hər şeyi əlindən alacaqlar. Və bu zaman sən öz bədəninin qutusunda oturaraq əlində olanların necə dəyərsiz olduğunu başa düşürsən. Sən maşın üçün işləyib qazanırsan, o isə heç neçəyədir, telefonun qiyməti – sıfır kosmorubl, səyahətə ayrılmış pullar – tozdur. Və bu zaman sən material olmayan bir şeyə müraciət edirsən. O şeyə ki, işlənmə müddəti sən öldükdə bitmir. Və hər şey sənə məntiqli gəlir.

Meditasiyanın hər bir sətrində, hər bir saniyəsində sən anlayırsan – budur… Alınır, nəhayət ki… Sən fərqindəlik və aydınlanmanın yaxında olduğunu hiss edirsən. Zaman-zaman oralara baş vurursan, amma sənin üçün orda qalmaq mümkün deyil. Sən çoxdan sakitlikdə yatanların sözlərindən yapışaraq onların biliklərində eşələnirsən, lakin onların gizli kəlmələri sənin beynini daha çox dumanlandırır. Sən yoldan çıxır, ağılsızlıqlar edir, yenə və yenə də özgə fazalara baş vurursan. Sən bu olanlardan boş, əzilmiş və yorğun halda çıxırsan. Özgə yollar səni yalnız yorur və özündən çıxarır. Özgə hisslər, qorxular, narahatlıqlar başqa insanların qırıntılarıdır, əsl sənin parçaların deyil. Məsələni anladın?

Bax, bu zaman, mənim əziz seçilmiş dostum, sən anlayırsan ki, məna yoxdur və heç zaman da olmayıb… Və hətta praktikalar belə öz Mənin qarşısında məna və yığılan təcrübələrin silkələnməsindən başqa bir şey deyil. Məna yoxdur, o həqiqətən yoxdur və heç zaman olmayacaq…

Mr. FREEMAN " AZADLIQ HAQQINDA "Şüşəli kub və sən fanarla içindəsən. İşıq var, amma o səninlə var olur. Ətrafda kimsə var, amma o elə sənin özünsən. Səndə elə bir hiss var ki, bu dəqiqə nə isə baş verəcək, amma faza keçidi üçün gücün  qalmayıb. Və bu vaxt sən təslim olursan… Sən həyatının ən dərin ruh düşkünlüyünü yaşayırsan. Sən uzanmısan və hətta bir az başını qaldırıb ətrafa nəzər yetirməyə belə gücün qalmayıb. Ətrafında qulaq batıran, tam sakitlikdir. Səni əvvəl narahat edən hər şeyin indi önəmi yoxdur… Ürək döyüntüləri. Sən anlayırsan ” Bu sondur “. Ürək döyüntüləri yavaşıyır… və məhz bu anda, həyat gücləri tükəndiyi vaxt, bütün yaşam şirələri tam içib sona çatdığı vaxt məna içdən gəlməyə başlayır. Bütün suallarının cavabı tər kimi, özləri bədənindən çıxaraq ehmalla və yavaş-yavaş süzülüb gedir. Onları saxlamaq mümkün deyil. Onları yaddan çıxarmaq və sözlə ifadə etmək olmur…
Və bu zaman sən azadlığı anlayırsan və azad olursan. Sən artıq sabah barədə düşünmürsən. Əbədi daxilinlə yaşayırsan. Sanki bu an, bu gün, dünən, sabah, sonra və ümumiyyətlə zaman olmamış kimi yaşayırsan. Yalnız əbədilik mövcuddur. Və sən nə etsən də, necə davransan da bu doğru olacaq. Çünki bu sənin aydınlanmağa doğru olan şəxsi, təkrarsız və XÜSUSİ yolundur. Sən o yolu necə getsən də heç bir vaxt dönməyəcəksən, çünki bu sənin yolundur. Və hər bir addımın doğrudur. Çünki əvvəl addım atırsan, sonra isə yol yaranır. Yalnız belə və başqa heç cür. Bütün sənin sualların həmişə doğru cavab alacaq. Çünki sənin əbədi Mənin danışan yerdən unikal azadlığın başlayır. Sən bu ağlasığmaz, gözəl yolunda əzəmətli dünyanın yeganə mümkün hissəsinə çevrilirsən. Yol qaçılmazdır?

Nə qədər ki, onu axtarırsan sən onun üzərindəsən. Çünki sənin başqa heç nəyin yoxdur. Mən – bu sənin azadlığındır. Mən – bu sənin seçilmişliyindir. Mən – bu sənin möcüzən və xilas yolundur.

İndisə çıx get. Və çıxarkən səmaya bax. Mənim danışdığım hər şeyi unut.

Müəllif: Firudin Həsənov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

BUDDA QAUTAMADAN SEÇMƏLƏR

Budda Qautama, e.ə 563-483 illərində Hindistanda yaşadığı təxmin edilən ruhani müəllim və Buddizmin qurucusudur. Doğulduğu zaman adı Sidarta Qautama olmuşdur. Şahzadə Siddhartha ya da Sakiya Muni (Şakuya qəbiləsindən gələn müdrik) adı ilə də yadda qalır. Buddistlər tərəfindən bütün dünyada Budda olaraq qəbul edilir. Sanskrit dilində “oyanmış adam” mənasını verir.

Əgər birlikdə addımlayacaq yaxşı bir yoldaş tapa bilmirsənsə, meşədə gəzişən bir fil tək yalnız get. İrəliləməyinə əngəl olacaq biri ilə birlikdə olmaqdansa, tək olmaq yaxşıdır.

Xoşbəxt insan, eqosunun öhdəsindən gələ bilən adamdır.

Ağlınla və sağlam zehninlə uzlaşmırsa, heç bir şeyə inanma, onu mən demiş olsam belə.

Ailə, zehinlərin bir araya gəldiyi bir yerdir. Əgər zehinlər bir-birilərini sevsələr, ev bir çiçək bağçası qədər gözəl olar. Ama zehinlər bir- biriylə uyğunlaşmasalar, bağçanı darmadağın edəcək bir fırtına meydana gələr.

Ummaqdan əl çəkdiyiniz an hər şeyə sahib olacaqsınız.

Aç gözlərini;
Kainatın gözəlliyini görəcəksən …
Zehinini aç;
Kainatı anlayacaqsan …
Ürəyini Aç;
Və Kainat sənindir …

Buraxmağı öyrən, xoşbəxtliyin açarı budur.

Bir şeyə sırf qulaqdan eşitdiniz deyə, kor-koranə inanmayın, bir neçə nəsillərdən bəri sayılır deyə, ənənələrin də doğru olduğuna inamayın. Sırf müəllimlərinizin və ya rahiblərin nüfuzuna söykənir deyə heç bir şeyə inanmayın. Ancaq şəxsən hiss etdiyiniz, sınadığınız və doğru olaraq qəbul etdiyiniz, özünüzün və başqalarının xeyrinə olan şeylərə inanın və onları qəbul edib onlara görə yaşayın.

Hazırladı: Fidan Aslanova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +21 (from 21 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

QISA FƏLSƏFƏ TARİXİ

Milet məktəbi (M.ə  7 əsr)-Fales, Anaksimandr, Heraklit, Anaksaqor
Kainatın hansı maddədən yarandığını araşdırdılar. Fales su, Heraklit atəş dedi. Elmi inkişafına da yol açan bir maraq anlayışı inkişaf etdirdilər. Həqiqətlər yığıb fərziyyə çıxarmaq və bunları sınamaq bu filosofların fikirlərindən törəmişdir.

Sokrat Öncəsi Fəlsəfə (M.ə. 7-5 əsr)-Empedokl, Parmenid, Zenon, Evklid, Pifaqor
Bu mütəfəkkirlər şeylərin özüylə maraqlandılar. Birlik və çoxluq haqqında fikirlər inşa etdilər. Zaman və hərəkət nəzəriyyəsi (Zenon), məntiq və riyaziyyat nəzəriyyəsi (Evklid və Pifaqor)  əhəmiyyətlidir. Parmenidin birlik və Pifaqorun riyaziyyat düşüncələri Platonun formalar fikrinə təsir etmişdir.

Şərq Fəlsəfəsi (M.ə. 6 -5 əsr)-Lao-Tse, Konfutsi, Budda
Konfutsi haqq, ədalət, cəmiyyət və davranışlar haqqında bürokrat gözüylə əsərlər vermişdir. Budda-işıqlanmış adam- həyatın bir sinə gərmək olduğunu, bu ağrını aşmaq (nirvana ) üçün həddindən artıq uclardan çəkinmək lazım olduğunu söylədi. Lao-Tse hər şeyin altındakı həqiqəti axtardı. Tao-yol-adlı anlayışı keçmiş, gələcək və ətraf mühit kimi ünsürlərlə uyğun yaşamağı nəsihət edər.

Böyük üçlük  (M.ə. 5 -4 əsr)-Sokrat, Platon, Aristotel
En böyük üç filosof olaraq xatırlanırlar . Söylədikləri bu gün də fəlsəfənin mərkəzindədir. “Böyük üçlük” deyə adlandırıla bilərlər. Platon Sokratın şagirdi; Aristotel də Platonun şagirdidir. Sokrat insanlarla söhbət edərək onların həyatı sorğulamasını təmin edirdi, buna da doğurtma deyirdi. Fəlsəfəni bir həyat yolu olaraq gördü. Bir şey yazmadı, amma dövlətə qarşı duruşu çox filosofa dərindən təsir etdi. Onunla əlaqədar məlumatların çoxunu Platon dialoqlar halında yazmışdır. Platon “Akademiya” adlı qərbdəki ilk yüksək təhsil mərkəzini quraraq yüzlərlə filosofun yetişməsini təmin etdi. Formalar nəzəriyyəsi maddi dünyanın ideyaların bir əksi olduğunu söyləyər. Bilgi bir xatırlamadır. Gerçək, ideal formaların təzahürüdür. Aristotelə bilginin ən böyük çalışanı deyilə bilər. Biologiya, etika, məntiq, metafizik və s. bütün elmlərin inkişafına gətirib çıxarmışdır. O da ” Kollec” adlı ali təhsil mərkəzini qurmuşdur. İlk məntıqçı və bioloq olaraq təyin olunar. Xristian, İslam, Naturalist ya da Materialist kimi çox müxtəlif fəlsəfi anlayışlarda adı keçər. Platonun formalar nəzəriyyəsini naturalist baxımdan şərh etmişdir.

Hedonizm (M.ə. .4 əsr)-Epikür
Həzzçı əxlaq sistemini inkişaf etdirdi. Zövq ən yaxşı şeydir dedi. Zövqün keyfiyyəti miqdardan daha əhəmiyyətlidir dedi. Atomçu bir anlayışa sahib idi. Hər şeyin görünməz parçacıqlardan yarandığını yazdı. Epiküristlər sərhədsiz dünyalar-qalaktikalar-olduğuna inanırdılar.

Stoacılar  (M.ə. 3-4  əsr)-Zenon, Epiktet, Mark Aurelio
Stoa Zenonun dərs verdiyi heyyətə verilən addır. Dünyanın tanrı tərəfindən qoyulan sarsılmaz qanunlarla idarəsinə inanarlar. Hər şey bir səbəblə olar. İlahi qanunlara uyğunlaşma həyatın məqsədi olmalıdır. Tanrı bir uyğunlaşma yaratmaq məqsədini güdür.

Septiklər -Şübhəçilər (M.ə. 5  M.s. 2 əsr)-Timon, Antisfen, Sektus Empirik
Var olan bütün fikirləri tənqid amacındaydılar. Bütün doqma və doktrinaları rədd etdilər. Heç bir şey tam olaraq bilinə bilməz. Şübhə ağılın ən müdafiə olunan yanıdır. Empirizm və elmi üsulun doğumunu təmin etmişlər.

Kiniklər (M.ə. 4  M.s. 6 əsr)-Dioqen
Zövqlər təbii deyil və zərərlidir. İnsanın özünü tərbiyə etməsi tək yoldur. Doqmalardan və fərziyyələrdən uzaq dayanmaq lazımdır. Fərdi ehtiraslar, zənginlik, şöhrət  pis şeylərdir. İnsanı sürüyən, iştaha bağlı impulsların aradan qaldırılması lazımdır. Həyat sadə bir şəkildə sürdürülürsə  anlamlandırıla və dözülə bilinən olar.

Orta Çağ Fəlsəfəsi (M.s. 6 -15 əsr)-İbn Rüşd, İbn Meymun, İbni Sina, Dante, Dun Skot
Rasionalizmə möhkəm bağlılıq vardır. Bu dövr Xristian fəlsəfəsi və İslam Fəlsəfəsi ilə formalaşır. Ümumiyyətlə tanrı oxlu bir fəlsəfə vardır. Tanrı elm və əxlaqın səbəbi-nəticəsi olaraq xarakterizə edilmişdir. Var oluşa  və ilahi dizaynlara şərhlər gətirildi. Səbəb axtarmanın insanlığı tək başına qurtaramayacağı müdafiə olundu.

Böyük Elmi Addımlar (15-17 əsr)-Bekon, Kopernik, Kepler, Qalileo
Köhnə düşüncələr nəzərdən keçirildi. Ptolomeyin dünya mərkəzli kainat fikri Kopernik tərəfindən tənqid olundu. Onun Günəş mərkəzli sistem və göy hərəkətləri haqqındakı şərhləri kilsəyə zidd idi. Bütün dünyanın içində olduğu ruh halı bu astronomik səylələr dəyişdirildi. Kepler bunu riyaziyyat təməllərə dayandırdı . Qalileo riyaziyyat və elmi birləşdirərək yeni elmi fikirlər ortaya  qoydu. Teleskopu ilk dəfə istifadə etdi. Kopernikin fikirlərinin doğruluğunu sübut etdi. Francis Bekon elmin atalarından biridir. Vəkil və yazar olmasına və bir kəşf belə etməməsinə baxmayaraq induktiv metoda səs gətirdi. Bilginin müşahidə və təcrübə ilə işlənməsini müdafiə etdi. Skolastisizmin tam əksinə olan fikirləri müasir fəlsəfəyə yol açdı.

Müasir Fəlsəfənin Doğuşu (17-18  əsr)-Hobbes, Dekart, Nyuton
XVII əsr və sonrası Bekon və Qalileonun açdığı yoldan gedən Hobbes kimi mütəfəkkirlər formalaşdı . “Elmlərin elmi” ya da öncül bilgi qurulmağa çalışıldı. Beləliklə təbiət , insan və cəmiyyət bilgisinə fəlsəfə ilə yaxınlaşıldı. Maddi kainatın varlığın hərəkəti olduğu Hobbes tərəfindən müdafiə olundu. Hobbes “Levifan” adlı kitabında avtoritar rəhbərliyi müdafiə etmişdir. Həyatın yorucu, acı, tək və qısa olduğunu söyləmişdir. Müasir fəlsəfənin atası olaraq xarakterizə edilən Dekart isə şübhəçiliyin binasını inşa etmişdir. Yalnız özünün düşündüyündən şübhə etməmişdir. Qalan hər şey şübhəlidir. “Düşünürəm o halda varam” cümləsi ilə tanınan filosof  rasionalizmi bu günlərə daşıyan düşüncələrə malikdir. Riyaziyyat və metafizikaya əhəmiyyətli qatqılarda olmuşdur. Nyuton  isə fizikanı elmləşdirən adamdır. Klassik fizikanın qanunlarını qeydə keçirmişdir. Kainatın işləyişi baxımından filosofların böyük bir köməkçisi olmuşdur. Onun fizikanı  qaydalaşdırdığı kimi, daha sonra İmmanuel Kant  fəlsəfənin qanunlarını meydana gətirməyə çalışacaq.

Müasir Fəlsəfənin əsasları (17- 19 əsr)- Spinoza, Leybniz, Lokk, Berkli, Yum , Russo, Kant
Spinoza və Leybniz, Dekartın “Kartezyen dualizmi” adını verdiyi düşüncədən təsirləndi. Öz metafizik sistemlərini meydana gətirdilər. Dekart, Spinoza və Leybniz yaxşılıq xəttli bir tanrı düşünmüşdülər. Spinoza kainatın təşəkkülü ilə tanrını bir tutdu. Panteizmin bu dövrdəki mərkəzidir deyilə bilər. Deus Sive Natura-Yəni “tanrı ya da təbiət” cümləsi ilə tanınır. İkisi bir-birinin yerinə istifadə edilə bilər. Leybniz “Monadoloji” adlı işiylə tanınır. Monad adını verdiyi metafizik vahidlərin maddəni meydana gətirdiyini söyləyir. Zehni və ya fiziki hər şeyin Monad adını verdiyi birimlərlə meydana gəldiyini söyləyir. Bunlar bölünə bilməz . Kainatdakı dəyişmələr də hər Monadın işinə görə formalaşır. Şeylər-hadisələr yalnız tanrının müdaxiləsi asılıdır. Con Lokk, Bekon təcrübəsi ilə Dekartın şübhəçiliyini birləşdirdi. Fəlsəfəni problem həll etmə vasitəsi olaraq təyin etdi. İnsanın boş bir lövhə kimi doğulduğunu hər şeyin təcrübədən gəldiyini söylədi. Corc Berkli adlı yepiskop isə maddənin yalnız zehinin bir təmsili olduğunu söylədi. Berkli  Lokka ,David Yum da Berkliyə  qarşı çıxdı. Şübhəçiliyin bilgi və gerçək yolunda var sayıla biləcək ən əhəmiyyətli nöqtə olduğunu söylədi. Kantı yuxudan oyandırdı. Russo etik və siyasi fəlsəfə ilə maraqlandı. “Cəmiyyət müqaviləsi”, “Etiraflar”  kimi işlərində insanın  “yaxşı” olaraq doğulduğunu və cəmiyyətin onu pozduğunu söylədi. İmmanuel Kant fəlsəfə tarixində ən çox başa düşülməyə çalışılan adamdır. Çox adama görə ən fəlsəfi sualları o soruşmuşdur.  Dekart, Spinoza və Leybnizin Rasionalizmi ilə Lokk, Berkli və Yumun təcrübəsini eyni məxrəcə gətirmişdir. Ziddiyyəti eyni fəlsəfədə birləşdirdi. “Saf ağılın tənqidi” adlı işində ifadə etdiyi kimi: “Gerçəklər ( numenlər ) bilinməz, görünənlər ( fenomenlər ) isə qanunlarla idarə olunur və bilinə bilər.” Bilginin duyğudan gəlmədiyini müdafiə etdi. Davamlılıq, lazımlılıq, bilgi  kimi anlayışların bizə birləşmiş bir dünya bilgisini verdiyini, əxlaqi hərəkətlərin “vəzifə duyğusu ” ilə formalaşdığını söylədi

Kant Sonrası mütəfəkkirlər (19 əsr)-Şopenhaur, Hegel,  Marks
Şopenhaur gerçəyin itələyici gücünün ” istək” olduğunu söylədi. Ona görə həqiqəti anlamaq üçün içəri baxmalıyıq , çölə deyil. Yəni kainatın xarici ya da ruh kimi sirrlərini deyil, özümüzü araşdırmalıyıq. Ona görə bütün insanlıq məşğuliyyət boşunadır. Həyatın dərmanı ” Vaz keçməkdir “. Hegel tez, antitez, sintez üçləməsini məşhur hala gətirdi. Tanrı və ağıl birliyini müdafiə etdi. Dövləti ən yüksək əxlaqi təşkilat olaraq təyin etdi. Karl Marks Hegelin diyalektindən yola çıxaraq sinif qarşıdurmasını təsvir etdi . Marks, Siyasi fəlsəfənin və siyasətin ən məşhur adıdır. Kapitalist-idarə olunan iqtisadi bərabərsizliyi və sənayeləşən cəmiyyətin görünüşünü ən yaxşı o izah etdi.

Humanist Fəlsəfə – Modern Elmin Doğuşu  (19-20 əsr)-Komte, JS Mill, Darvin
Komteni ümumiyyətlə pozitivist fəlsəfə ilə əlaqələndirilər . Metafizikanı mənasız görən bu fəlsəfəyə görə elmi metod problemlərin həllində yeganə yoldur . İnsanın sorğulamalarına müşahidə və təcrübə ilə cavab verilə bilər. “İnsanlıq Dini” dediyi bir fakt ilə dünyəvi bir anlayış gətirməyə çalışdı. JS. Mill ondan təsirləndi. “Azadlıq Üzərinə” adlı çalışması ifadə və qadın azadlıqları üzərinə baş əsəridir. Bioloq Darvin “Növlərin Mənşəyi” adlı işiylə insanlıq qəbulunu kökdən dəyişdirmişdir. Təkamül və təbii seçimə fikirləri tarixi təsir edən ciddi addımlardandır .

Nihilizm – Eqzistansiyalizm (19-20 əsr)-Kyerkeqor , Heydeqqer, Nitşe, Dostoevski, Kafka, Hesse
XIX  və XX  əsr  varoluşçularına görə var olmaq özdən əvvəl gəlir. Kyerkeqor düşüncənin qurucusu olaraq məşhurlaşar. Qorxu və titrəmə insanı var olması fərq etməyə sürüyər. Heydeqqerə görə ölüm fikri bir heçlik hissi meydana gətirər , insanlar təbii olmayan vərdişlərə sığınaraq azad iradələrini tərk etmək istəyərlər. “Biz özəlliklə təkik ” deyər. Dünyaya tək gəlib tək getməkdəyik. Nihil-Latınca ” heç” həqiqətə dair bəyanları rədd edən, doğru ya da səhvə inanmayan düşüncəyə verilən addır. Nitşe, “Güc İstənci”-də Nihilizmin köklərini izah etmişdir. Kölə və əfəndi əxlaqını izah etmiş, ikisinin ayrimlarini ifadə etmişdir. Xristianların kölə əxlaqına sahib olduğunu , insanlığın əzik tərəfini təmsil etdiyini söyləyər. Gerçək və fakt deyə bir şey yoxdur. Bunlar bir şərhdir. İnsanlığın tək ümidi “Üstinsan”-a çatmaq və dini aşmaq olmalıdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

FİLOSOF KİMDİR?

Türkcədə ilk olaraq “Kutadqu Bilik” adlı əsərdə keçər. Filosof adlandırmasını istifadə edən ilk adam Pifaqordur. Pifaqor filosof sözlüyünü “sorğulayıb tapmağa çalışan” mənasında istifadə edirdi. Bundan əvvəl filosoflar  müdrik, alim kimi sözlərlə çağırılırdı . İlk filosofun Miletli Fales (mö. 624-546) olduğu fərz edilir. Tarix boyunca müdrik kəslərə filosof sözü deyilmişdir . Elm adamları XVIII əsrə qədər “təbiət filosofları” olaraq xatırlanmışdır. “Filosof ” hər hansı bir mövzuda düşüncələrin kənarını araşdıran, sorğulayan, arxa pərdəsini tapmağa çalışan kəslərə yaraşdırılan bir ünvan olmuşdur. Filosof adını istifadə edən ilk kəslər Yunanlı müdrikləridir . Qərb Anadolu, Trakya və Mora yarımadası ətrafında istifadə edilməyə başlanan ad gedərək bütün dünyaya yayıldı. Yunan mədəniyyəti üzərinə yüksələn Roma İmperatorluğu baş faktor idi. Siseronun yazılarında filosof, fəlsəfə və Yunanlılar haqqında tez-tez oxuyuruq.

Fəlsəfə tarixi-filosofFəlsəfənin başladığı tarix olaraq milad öncəsi VI yüz illiyi deyilər. Budda, Konfutsi və Fales bu əsrdə yaşamışdır. Fales (mö.624 – 546) özünə filosof demirdi, amma sonradan ilk filosof sayıldı. Qautama Budda (mö. 563-483) hələ də qərbdə təsiri davam edən, daha çox müdrikliklə xatırlanan bir bilgindir. Konfutsi (mö.551 – 479) isə əhəmiyyəti sonradan aydın olan bir düşünürdür. Üçünün eyni anda yaşadığı bu zaman başlanğıc qəbul edilsə də, sonradan fəlsəfə adını alan bu müdriklik hərəkəti daha köhnələrə uzanmaqdadır. Hər şeyin bir təsiri və bir reaksiyası olduğu kimi fəlsəfənin də səbəbləri var. Fəlsəfə, Kantın dediyi kimi boş zamanı olan yunanlar tərəfindənmi icad edilmişdir? Bəlkə sistematik olması Yunanlılardandır, ancaq müdriklik, sorğulama, maraq etmə insanın köhnə zamanlarına qədər çatar. Aristotelin dediyi kimi: “insan təbii olaraq bilmək istər” Fəlsəfədə təbii bir yan olmalıdır. Bir şey fəlsəfəyə səbəb olmuşdur.

Fəlsəfə nəyə reaksiya göstərmişdir? Filosof, müdrik, alim deyilən kəslərin xüsusiyyətləri nələrdir? Filosoflara baxdığımızda, izdihamların arxasına düşdüyü gündəlik həvəslərdən və maddi zövqlərdən təmizlənmiş, xilas olmuş kəslər görərik. Ehtiras yalnız sorğulamalarında vardır. Əksəriyyətin və kütlənin etdiyini, yaşamaq üçün yox etməyi etməzlər. Şərq alimlərinin çoxu bir canlını incidərəm deyə bir yerə getməz, bəzi paxlalı və tərəvəzlər xaric bir şey belə yeməzdilər. Qərbdə da filosofluq, xalqa məsləhətçilik edən, dolanışığını müəllimlik və ya sadə işlərdən qarşılayan adama bərabər gəlirdi. Tarix boyunca bənzər xüsusiyyətlər yaraşdırılmış, yaşanmışdır. Bir şey daha yaraşdırılar – Qarşı çıxmaq.  Filosof təbii olaraq sorğulamaq istər. Çünki müdriklik digərlərindən fərqli olmaqdır. Müdrikin yaxşı ya da pis olması bir yana, fərqli olması lazımlıdır.

Digər insanlardan fərqli olaraq filosof əzməz , istismar etməz . Ən başda müdriklik, filosofluq belə çıxmışdır. Sorğulanacaq bəzi şeylər vardır. Məsələn, insanın ən fundamental xüsusiyyətləri sorğulamağa dəyərdir. “Eqoizm” ən başda gəlir. İnsan çox eqoist olmalı ki , filosofda ən az olan xüsusiyyətlərdən biridir. Fəlsəfəni doğuran da filosofun bu eqoizmi fərq etməsidir. İnsanın özündən uydurub özün istədiyi kimi inanmasını axmaq sayan və tənqid edənlərə filosof deyilir. Ümumiyyətlə, insanın geri dönülməyəcək ölçüdə pozulduğunu söyləyən, xəbərdar edən, ölçülü olmağı tövsiyə edən kəslər filosofdur. Filosoflar ümumiyyətlə fikirləri adına bir hərəkətə keçməzlər. Yalnız söyləyərlər. Fəlsəfədə tətbiq mərhələsinə keçmək çox nadirdir. Platonun 2400 il əvvəl dediyi kimi “filosofların iqtidarı” heç mümkün olmamışdır. Çünki tətbiqə keçəcək bir şey yoxdur. Zorla fəlsəfə olmaz. İnsanlar olan yaxşılıqdan də soyuyarlar. Sokrat kimi “doğurtma üsulu” tətbiq olunur. Sokrat  bazarda xalqa söhbət edir, fəlsəfə edirdi. Cavabları vermək yerinə müzakirə, insanlara ip ucları verərək özləri üçün kəşf təmin edirdi. Beləliklə, filosof həm özünə, insanlığa fayda təmin edirdi, həm də ətrafdakı bütün varlıq aləminə fərqli baxış bucaqlarından yaxınlaşa bilirdi.

fəlsəfə və elm-filosoflarLüdviq Vigtenşteyn bütün filosofları suyu bulandırmaqda” günahlandırmış, fəlsəfə etmək yerinə əməli işlərdə çalışmağı öyüdləmişdir . Marks, filosofları yalnız tədqiq edərək tənqid etmişdi. Steven Hokinq kimi fiziklər fəlsəfənin öldüyünü və elmlərlə yarışamadığını söyləmişdi. Bir çox filosof və alim fəlsəfəni və filosofları tənqid etmişdi. Fəlsəfəni öldürdüyünü söyləyən bir çox insan vardı. Təəssüf ki, bütün bu şəxslər olmasa da fəlsəfə dediyimiz fəaliyyət qalacaqdır. İnsanlıq belə yox olsa, fəlsəfə şübhəsiz vardır. Lüğətlərə baxmayıb, ümumən tənqid edən bir fəlsəfə anlayışını göz önünə alsaq, kainatda hər zaman fəlsəfi bir istiqamət olduğunu görərik. Filosof insanın pis yanını fərq edib dəhşətə düşən, sonrasında fəlsəfi sorğulamalar edən insanların ümumi adıdır.

Toro gözəl deyirdi:
“Filosof olmaq heç də, sadəcə olaraq zərif fikirlərə malik olmaq, hətta bir məktəb yaratmaq da deyildir. Bu, müdrikliyi sevmək və onun diqtəsinə uyğun bir şəkildə sadəliyin, özgürlüyün, alicənablığın və etibarın mücəssəməsi olan bir həyatı yaşamaqdır. Əgər biz təkcə müdrikliyi tapa bilsə idik, əmin ola bilərdik ki, digər şeylər də bizimki olardı.”
Bekon bizə belə bir  nəsihət veridi:
“Əvvəlcə öz ağlının yaxşı tərəflərini axtar, belə olduğu halda qalan şeylər ya öz-özünə təmin olunacaq, ya da onların itkisini heç duymayacaqsan.”

Mənbə: www.dmy.info;  “Fəlsəfi hekayətlər” Uill Dürant
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus