SOKRATDAN SEÇMƏLƏR

Xüsusi

Sokrat- Yunan fəlsəfəsinin qurucularından olan aSokratntik yunan filosofu. Əxlaq fəlsəfəsinin qurucusu olaraq qəbul edilən Sokratın həyatının ən diqqətə çarpan hadisələrindən biri, haqqında açılan ittiham olmuşdur. Platonun, Sokratın müdafiəsi adlı əsərində bəhs etdiyinə görə, Sokrat, şəhərin tanrılarına inanmamaq, onların yerinə başqa tanrılar qoymaq və beləcə, gəncləri zəhərləməkdə təqsirlənir. Sokrat, bu ittihamlar nəticəsində ölümə məhkum edilir.

Kant, Sokratı “ağlın idealı”, Hegel, “bir insanlıq qəhrəmanı, fəlsəfəsini yazmayan amma yaşayan gerçək bir filosof” olaraq təsvir  edir. Nitsşe isə əksinə, onu, ölüm qorxusu nədir bilməyən, yaşayan biri olaraq yox, yalın ağıl olaraq ölən və həyatın instinktindən tamamilə qopmuş bir “canavar” kimi təsvir edir.

Sokrata aid yazılı bir əsər günümüzə gəlib çatmamışdır. Bu səbəblə, bütün təlimlərini  şifahi olaraq etdiyi mühakiməsi çıxarılır. Sokrat haqqındakı məlumatlar başqalarının vasitəçiliyi ilə günümüzə qədər gəlmişdir. Bu gün sahib olduğumuz əsərləri yazmış olan başlıca filosof Platondur. Platon, Sokratın şagirdidir. Sokratla bağlı məlumatların böyük əksəriyyəti Platonun yazılarından əldə edilməkdədir. Platon Sokratın xatirəsini canlı tutmaq üçün onu və onun təlimlərini izah edən yazılar yazmışdır.

SEÇMƏLƏR:

İnsan, gülmədiyi günü, yaşadım deyə, həyat dəftərinə qeyd etməməlidir.

Dəyişikliyin sirri, enerjinizi, köhnə ilə  döyüşməyə yox, yenini inşa etməyə fokuslanmaqdır.

Müdriklik, özümüzü məğlub etməkdir.
Cəhalətsə, özümüzə məğlub olmaq.

Müdriklik, maraqla başlayar.

İnsanlıq, dini doktrinadan tamamilə azad bir əxlaq sistemi qurmağa müvəffəq ola bilmədi.

Yaşıllıqlar, torpağın çirkinliklərini örtdüyü kimi, şirin söz də insanların qüsurlarını örtər.

Bir şeyi həqiqətən bilmək, onu anlatmaqla olar.

Yeganə yaxşılıq bilgi, yeganə pislik, cəhalətdir.

Əslində, söylədiklərimdən çox,
gizlətdiklərimdə gizliyəm ..
Siz, ən yaxşısı, məni anlamaq üçün
danışdıqlarımdan çox,
susduqlarımı dinləyin.

Kimsəyə heç bir şey öyrədə bilmərəm, yalnız, onların düşünmələrinə kömək edə bilərəm.

Bir şeyləri dəyişdirmək istəyən insan, işə, əvvəl özündən başlamalıdır.

Özünü tapmaq istəyirsənsə, özün üçün düşün.

Sorğulanmayan həyat, yaşanmağa dəyər deyil.

Dürüst bir insan, hər zaman uşaqdır.

Bir hakim, yaxşı niyyətlə dinləməli, ağılla cavab verməli, sağlam düşünməli, tərəfsiz qərar verməlidir.

Nə qədər az şey istəyirsənsə, o qədər Tanrıya yaxınsan.

Təhsilin, bahalı olduğunu düşünürsünüzsə, cəhalətin bədəlini hesablayın.

Hazırladı: Fidan Aslanova

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

CƏHALƏT VƏ ONA ATALIQ EDƏNLƏR!

CƏHALƏT VƏ ONA ATALIQ EDƏNLƏR!

“Kiçik başlar şəxsləri, orta başlar hadisələri, böyük başılar fikirləri danışarlar” demişlər. Gəlin bu kombinasiya ilə bir mövzuya həm şəxsdən, həm hadisədən və həm də fikirdən yola çıxaraq yanaşaq:

Əbu Cəhl (Cəhalət atası)… Bəli, bu isim bir şəxsin üzərində formalaşdı. İlk addımda hədəf olaraq o şəxsi götürəcəyik. Amr bin Hişam Məkkənin öndə gələn qəbilələrindən birinə mənsub çox adlı-sanlı, iqtidar və var-dövlət sahibi idi. Zamanının ərəb kültürünü əla bilir, dilçilik sahəsində qatqılar edirdi. Məkkənin bir çox diplomatik gedişatlarını həyata keçirir, bir neçə dil bilirdi. Şəhərdaxili ümumi nizam və intizamın arxasında dayanan simalardan idi. Və bunu da əla bacarırdı. Bu üzdən ilk dövrlərdən Rəsulullaha qarşı gəlmiş və şiddətlə ona qarşı amansız mübarizə aparmışdır. Təbii ki, qarşı gəlməsi də təsadüfü deyil, məhz fəaliyyət və vəzifəsi üzərindən formalaşmışdı. “Əbu Cəhl” isimləşməsini isə buna qarşılıq qazanmışdı müsəlmanlar arasında.

cəhalət-əbu cəhlAmma Əbu Cəhl siması bir şəxsdə qalmaz. Sual edək ki, niyə məhz Amr bin Hişam? Bunun üçün onun həyat fəaliyyətinə baxmaq lazımdır. Hansı hadisələrdən dolayı formalaşdı bu isim? Xırda hadisələrdən deyil, məhz ismin ehtiva etdiyi anlayışdan yola çıxaraq deyə bilərik ki, Amr bin Hişam heç də bu gün dillər əzbəri olaraq işlədilən cahil kəlməsinə uyğun gəlmir. Çox savadlı, yetənəkli və işin içinİ bilən biri olub. Zamanının ərəb dil qavramını əla bilir, keçmiş tarix və olayları mənimsəmişdi. Rəsulullahın mövcud xanədanlıq üçün gətirə biləcəyi təhlükəni də əla anlayırdı. Dini də çox yaxşı bilirdi. Bəs niyə CAHİL? Çünki bütün bu bilgi və yetənəyini özündən xəbərsiz, özünü öyrənmədən digərlərinin istismarı üçün istifadə etdi bir ömür. Dinləmədi, bildiyini bayraq etdi və atalarının yolunu müdafiə etdi. Bilgisi üzündən, məhz bilgisi.

Bu hadisələrdə də qalmayaraq bunu günümüzə daşımaq zorundayıq. Bütün bu hadisələrdən dolayı günümüzdə hansı fikir formalaşa bilər? Nə daşıyarıq günümüzə Əbu Cəhl timsalındakı atalıq və cəhalət mesajlarından?
İdeologiya! Amr bin Hişam atalarının yolunu qoruyaraq təzyiq çıxarmaq, sülhü pozmaq və istismar üçün can-fəşanlıq etməyi bir məktəbə, qırılmaz bir ideologiyaya tabe tutur və mühafizə edirdi. Və özü bir ataya çevrilirdi. Quranda ATALAR dini olaraq verilən fikir ideoloji yanaşmaya işarədir fikrimcə. Çünki ona qarşılıq olaraq Fitrət və Barış olan yeni bir hərəkat ANA (ümmət, imam), yəni doğrumaq, qayğı çəkmək və şəvqət simvolu üzərinə formalaşırdı. Və elə qadınların da yüksək xidmətləri ilə daha da ucalırdı. Bu isə mövcud ərəb mədəniyyətinə, atalıq xanədanlığına tam zidd idi.

Düşünək… Nədir cahillik, kimlərdir ona atalıq edənlər?!

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +10 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

EVLƏNMƏK MƏSƏLƏSİ…

Dünyada hәr şey asandır, amma bircә şey çәtindir. O şey- evlәnmәk.

Bu әyyamda bizdә hәr bir şey aziatski vә yevropeyski olduğuna görә, arvadlarımız da hәmçinin aziatski vә yevropeyskidir. Aziatski, yәni oxumamış arvad almaq çox asan şeydir vә nәticәsi dә qorxulu deyildir. O iş at almaq kimi bir şeydir. Mәsәlәn, sәn istәyirsәn bir at alasan, pulun da var. Gәlirsәn dәllal yanına, o sәnin üçün bir at alır. Sәn dә o atı gәtirib töylәdә bağlayırsan. Bәs oxumamış arvad almaq da buna bәnzәr bir şeydir. Mәsәlәn, sәn arvad almaq istәyirsәn. Anana ya bacına deyirsәn ki, “Get mәnim üçün bir qız al”. Anan ya bacın çarşabını başına salıb gedir, oranı axtarır, buranı axtarır, axırda öz xoşuna gәlәn bir qız seçir. Sәn dә o qızı alırsan. Qız olur sәnin arvadın vә oturub evdә saqqız çeynәyir. İndi bu gün sәn durub, [….] yә gedәsәn vә ya pulunu qumara uduzasan vә ya piyaniskә olasan vә ya matişkә saxlayasan, sәnin arvadın heç vaxt demәz ki, “Ey mәnim sahibim, nә üçün mәn burada dura-dura, sәn pis-pis işlәr görürsәn?” Arvad bu sözü demәz. Amma oxumamış arvadın evinә gedәrsәn, otaq sәliqәsiz, zir-zibil çirk, toz-torpaq…. Süpürәn yox, sünürtdürәn yox. Balış üzü, keçinәcәk, әrin tuman köynәyi sap-sarı…. Yuyan yox, yudurtduran yox. Uşağın üzünü it yalasa doyar…. Tәmizlәyәn yox, tәmizlәtdirәn yox.

Ona görә bizim elm oxumuş vә kamal qazanmış cavanlarımız aziyatski arvad almaq istәmirlәr. Onlar axtarıb yevropeyskisini tapırlar. Qıraxmal taxan cavanlarımız da ki, -onların bir çoxu sövdәgәr oğlanlarıdırlar vә özlәri dә türk dilini matişkәlәrdәn öyrәniblәr -elmli cavanlarımızın bu işini görüb hәvәsә düşürlәr vә deyirlәr ki, “Kәrbәlayı Novruzun oğlu hәrçәnd kurs qurtarıbdır, amma onun heç dövlәti yoxdur, bununla belә gedib bir oxumuş müsәlman qızı aldı. Mәn hәrçәnd kurs qurtarmışam, amma pulum çoxdur, gәrәk mәn dә oxumuş qız alam.

Qıraxmal taxan cavan bu hәvәsә düşüb, özünü verir oxumuşlar cәrgәsinә; deyir, danışır, gülür, cibindәki puldan söhbәt salır, barmağındakı brilyant üzüyü göstәrir vә elmü kәmalını bildirmәk üçün deyir: “On kәrә Mәskovuya getmişәm, iki kәrә Fitilbörkә, bir kәrә dә istәdim Parijә gedim, amma tәk sәbir gәldi”. Qәrәz, bir növlә oxumuş qız alır. Alandan sonra hәvәsi yatır. Axşam durur bir yerә getmәyә, arvad soruşur ki, hara gedirsәn?

Deyir:
– Heç, yoldaşlarımgilә gedirәm.
Arvad deyir:
– Mәn dә gedәcәyәm.

Bu razı olmur ki, orada qumar oynanılacaqdır, şәrab içilәcәkdir. Arvad deyir:
– Elә isә, mәn sәni o cürә yerә qoymaram.
– Qoymazsan?
– Bәli, qoymaram.

Qıraxmal taxan görür ki, xeyir, bu oxumuş arvad xatalı şeydir. Bunun әl-ayağını bağlayacaqdır. Deyir, “vaxsey, mәn özümü әcәb işә saldım….” Fikir edir vә deyir ki, yaxşı, әlbәt, bir gün olar, özümü salaram Mәskovuya.

O gün olur. Cavan gedir Moskvaya vә şәhәrә çatan kimi özünü ölü kimi salır kafe-şantana. Matişkәlәr düzülür bunun dörd әtrafına. Arvad-filan yaddan çıxır. Kef nә kef!… Pul xәzәl kimi sәpәlәnir. Hәr gecә belә, hәr gecә belә….
Amma heyf, iş belә gәtirir ki, bunun oxumuş arvadının student qardaşı vә ya bir qohumu Moskvada olub, cavanın bu hәrәkәtini görür vә deyir ki, filankәs, bu, yaxşı iş deyildir ki, sәn edirsәn. İndiyә qәdәr kef çәkirdin, çünki subay idin. Amma indi sәn evli adamsan, arvadın da oxumuşdur. Belә şeylәri eşidib bilsә, sәndәn inciyәr vә razı olmaz ki, azarlı matişkәlәrdәn sonra gedib onu da azarladasan.

Qıraxmal taxan cavan görür ki, evlәnmәk onun üçün böyük әngәl oldu. Deyir: “Yox, gәrәk, evә qayıdan kimi arvadı çadralayam. Çünki çadrası olsa, danışmaz”. Amma arvad çadraya girmәk istәmir; dava düşür, qalmaqal çıxır, sәs-küy qalxır, axırda baş yarılır. Qәrәz, pis-qis işlәr әmәlә gәlir vә qıraxmal taxan cavan deyir: “O günә bir daş düşәydi ki, mәn oxumuş arvad almaq fikrinә düşdüm. Baisin evi yıxılsın….”

Bәs bundan mәlum olur ki, elm vә kamalı bir qıraxmal taxıb, düşbәrә papaq geymәkdәn ibarәt bilәn cavanlardan ötәri oxumuş arvad almaq “xәtadır”. Mәsәl var ki, zәr qәdrini zәrgәr bilәr.

Müəllif: Üzeyir Hacıbəyov
Hazırladı: Nərmin Heydərova

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +20 (from 28 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

YALAN NƏDİR? İNSANLAR NİYƏ YALAN DANIŞIR?

 yalan nədirYalan, doğru olmadığı bilindiyi halda, məqsədli şəkildə deyilmiş səhv sözdür. Hər səhv söz yalan deyil.
Yalan: səhv və yanlış sözdən ayrı, aldatmanı ehtiva edən bir hərəkətdir. Qarşıdakını aldatmaq, məqsədli deyilmiş səhv ifadədir. Öz içində bir çox məna saxlayır. Yalan deyə nəzərdə tutulan bəzi mənalar: Pis niyyət, böyük yalan, uydurma, üstünü örtmək, şişirtmək, həqiqətləri saxlamaq, aldatmaq, ört-basdır etmək, xəyanət etmək, axmaqlıq, şişirtmə, yarım gerçək, dürüst yalan, yanıltma, patoloji yalan, yalan and, nəzakətli yalan , hiyləgər sözlər, ağ yalan.

İnsan niyə yalan söyləyər?

Zərər görmə, cəza, rədd edilmə, itkin qorxusu və özgəcil (başqalarını düşünən) məqsədli yalanlarımız var. Səbəblər də, yalan təriflər kimi çox müxtəlifdir. İlkin səbəb bir çarəmizin olmadığını düşünərək  “yalan, çarəsizliyin nəticəsidir” deyə bilərik. Kimsə asanlıqla yalana müraciət etmək istəməz. Çünki özünə də yalan danışılmasını istəməz. Yalan bir acizlik ehtiva edir, yalnız  zəif və çarəsizlik hiss edildiyi zaman yalana müraciət edilə bilər.

Lerner (1993) “Aldatma rəqsi” adlı kitabında, yalan danışma hərəkətini və onun növlərini ifadə etmək üçün istifadə edilən əllidən çox yalan deyiminin olduğunu ifadə etmişdir. Bu səbəbdən, bu cür müxtəlifliyə sahib olan yalanlar, çox saydakı funksiyası, kompleks təbiəti və məşhur istifadəsiylə əlaqədar olaraq kompleks bir tablo çəkməkdədir. Təbii olaraq, belə mürəkkəb bir cədvələ sahib olan yalanların sərhədlərinin çəkilməsi və müəyyənləşdirilməsi olduqca çətindir.

Sisella Bok (1978), yalanlarla əlaqədar kitabında, yalan və aldatmanın fərqli terminlər olduğunu irəli sürmüşdür. Birini qəsdən aldatdığımız zaman bizim inanmadığımız bir şeyə birini inandırmaq üçün ona yanıldıcı bir mesaj çatdırırıq. Bunu, mimikalar vasitəsilə saxlayaraq, hərəkətlərlə və ya hərəkətsiz, hətta səssiz qalma yolu ilə gerçəkləşdirə bilərik. Aldatmaq üçün istifadə edilən mesajın yalan olaraq qiymətləndirilməsi üçün onun şifahi, yazılı və ya simvollarla ifadə edilməsi lazımdır. Başqa sözlə, aldatmanın daha geniş bir kateqoriya olduğunu, yalanın isə aldatmanın yalnız bir istiqamətini ifadə etdiyini irəli sürür.

Ekman, insanların sözlərdən istifadə etmədən də yalan söyləyə biləcəklərini, məlumat gizləməyin də səhv məlumat vermə  qədər “yalan” qəbul edildiyini və bunların eyni məqsədə çatmaq üçün istifadə olunan müxtəlif yalan texnikaları olduğunu irəli sürməkdədir. Ekman, yalanı digər aldatma növlərindən ayıran iki meyar təyin etmişdir. Bu meyarın ilki, yalan söyləyən adamın niyyətidir. Yəni, yalan söyləyən adam istəyərək, şüurlu bir şəkildə qarşısındakı adama səhv məlumat verməyi seçmişdir. İkinci meyar isə, yalan deyilən adamın, özünə yalan deyildiyinin fərqində olmamasıdır.

Doğrular işə yarasaydı, yalan söyləməzdik.

Aydındır ki, yalanın bir funksiyası vardır. Amma, yalanların insana qazandırdıqları ilə insandan aldıqlarını müqayisə etdikdə əldə nə qalır? Yəni, yalan söyləmək, bir problemi müvəqqəti  həll edə bilər. Ancaq yalanın bizdən apardığı şeylər yoxdurmu? Bu problemin cavabı dünya görüşümüzün açıqlığına bağlıdır. Əgər yalanlarımızın dünyasında yaşayırıqsa, onun işə yarayıb yaramadığını görə bilmərik. Çünki özümüzü yalanların sehrinə alışdırmışıq. Əhəmiyyətli mövzularda yalan söyləməklə özümüzü yalanların alternativ dünyasına sövq etdik.

yalan-yalanın-mənşəyiYalan nədir? Yalanın mənşəyi.

Yalan təbiətin hər yerində vardır. Heyvanlar davamlı yalan söyləyər. Vəhşi həyat bir-birini aldatmaq üzərinə quruludur. Qorillaların işarə dili ilə yalan söylədiyi də görülmüşdür. Ov və ovçu arasında hücumda da yalan təbii hadisədir. Ancaq, mövzu insan olunca işlər dəyişir. Biz bir-birimizə güvəndiyimiz, bir-birimiz üçün çalışa bildiyimiz üçün insan olmuşduq. Yalan isə köhnədən qalma pis bir alışqanlıqdır. Ta qədimdən, bu davamlı pisliyi aradan qaldırmış, ailələr və cəmiyyətlər qurmuşuq. Mədəniyyətimiz,  bir-birimizə güvənib miras buraxdığımız məlumatlar üzərinə yüksəldi.

İnsan, 6 aylıqkən aldatma yolu ilə qazanmağa çalışır. Saxta ağlama və gülmə körpələrin əhəmiyyətli silahlarındandır. Uşaqlıqdan böyüklüyə doğru yalanlarda da azalma görərik. İnsanlıq tarixinin ən erkən dönəmlərində yalanlarla iş görməkdə idik. Lakin düşünmə və əməkdaşlıq qabiliyətimiz artdıqca bunu yalandan üz döndərdik. Hələ də insanlığın gənclik dönəmlərində olduğumuzu söyləyə bilərik. Çünki tamamilə üz döndərmədiyimiz yalanlara sahibik.

Ta qədimdən vəhşi həyatımızda yalanlar vardı. Sonralar bir-birimizə güvənərək həmrəyliyi kəşf etdik. Birlikdə daha yaxşı həyatlar sürdük. Sonra bu güvən o qədər artdı ki, bir neçə adama böyük səlahiyyətlər verərək təmsilçimiz etdik. Bir adam milyonları təmsil edib, onların yerinə hərəkət edirdi. Təbiətin gördüyü ən böyük güvən duyğularından biri idi. Ancaq bu insanlar yalandan nəsibini almışsa nə olacaqdı? Təəssüf ki, çoxumuz etibarlı olsaq da, bəzilərimiz insanların etibarını sui-itifadə etdi. Siyasət, ən böyük güvən əsərimiz idi ,amma istismar edildi. İndi özünü çox ağıllı sanan iqtidar ehtirasinda olan insanlar, yalanlar söyləyərək daha da çox güc yığır. Yalan əksəriyyət çoxluğu ilə azaldı, lakin yalançı bir adamın varlığı belə, cəmiyyətin etibarının azalmasına səbəb ola, hər kəsə təsir edə bilir. Bu da heç bir gücün tək əldə toplanmaması lazım olduğunu və minlərlə illik güvən duyğumuzun istismar edilə  biləcəyini göstərir.

yalanTəməl səhv budur: yalançılar aldatdıqları kimsə tərəfindən aldadılmamağı gözləyər.
Burada bir uyğunsuzluq olduğu ortadadır. Digərlərindən doğruluq gözləyib necə yalançı ola bilərik?
Əslində əhəmiyyətli sual: yalançı ola bilərikmi? Çünki, həyatda  hər təsirin əks təsiri var.  İnsanlara göstərdiyimiz müsbət üzün arxasında, yalnız bizim sahibi olduğumuz bir pisliklər vardır. Səhv olanı paylaşmayaraq, yalan söyləyərək, pis nəticələrini yalnız özümüz yaşamış oluruq. Yəni, yalan – ağrını içimizə həbs etməktən başqa bir anlama gəlmir.

Təbii, ağrını içəri həbs etmək bəzən yaxşı da ola bilər. Məsələn: Öz etdiklərimizin cəzasını çəkərək, onu paylaşmayıb nəticələrinə dözərək dərs çıxarmağa ümid edə bilərik. Kömək istəməyib tək başımıza mübarizə aparmağı istəyə bilərik. Ancaq başqasına zərər verəcək bir vəziyyəti öz içimizdə saxlamaq, bütün zərəri boynuna götürmək deməkdir. Təbii, hər mövzuda həqiqət açıqlanmalıdır, deyə bilmərik. Hər nə qədər Kant, “hər yerdə, hər zaman doğrunun deyilməsi lazımdır” desə də, hələ də yalanın içimizdə barındığına görə,  sadəcə, doğruluğu tövsiyyə edə bilərik.

Mənbə : http: www.dmy.info
Hazırladı : Fidan Eyvazzadə

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +26 (from 26 votes)

Fidan Eyvazzadə

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

CƏLİL MƏMMƏDQULUZADƏ – “ÖLÜLƏR”

cəlil-məmmədquluzadəCəlil Məmmədquluzadə (1869-1932) Azərbaycanda və bütün şərqdə Molla Nəsrəddin adıyla tanınan, bənzərsiz nasir, kiçik hekayənin böyük ustadı, qüdrətli drammaturq, vətəndaş-publisist, ilk uşaq drammaturgiyasının banısı, azərbaycançılıq ideologiyasının yaradıcılarından biri, Azərbaycan ədəbiyyatında yeni ədəbi məktəbin- Mollə Nəsrəddin məktəbinin, tənqidi realizmin banisi, xalqın dərdini çəkən, hər cür; ictimai, mənəvi əsarətə, geriliyə, cəhalətə qarşı mübarizə aparan, xalqın oyanışı üçün çalışan əsas maariçilərdəndir. Yaratdığı və naşiri olduğu satirik, rəngli kakrikaturali əsas mətubuat orqanı olan Molla Nəsrəddin jurnalında zamanın əsas problemlərinə, dərdinə həsr olunmuş, dərin ictimai-milli məzmuna malik müxtəlif məqalələri, felyetonlari dərc olunurdu. Real həyat hadisələridən; zəhmətkeş insanların qəribə taleyindən, zamanın vəziyyətinə həsr olunan, milli oyanış və dirçalişə çağırış məzmunluilk müxtəlif hekayələri, povestləri, dramları əvəzolunmaz mahiyyətə malikdir.
Azərbaycan drammaturgiyasının nadir bənzərsiz nümunasi olan “Ölülər” tragikomediyası (1909) cəhalət və mövhumat əsarətindən xilas olmaq üçün yazılmış, bütövlükdə türk dünyasında, o cümlədən, Azərbaycanda mənəvi buxovları, əsarəti, fanatizmi, cəhaləti böyük cəsarətlə yıxıb uçuran , son dərəcə dərin təsir gücünə malik, dahiyənə bir əsərdir.
Əsərdəki Kefli İskəndər obrazı, ziyalı təbəqənin ümumiləşdirilmiş obrazıdır. İskəndər ətrafda olan hadisələri dərindən dərk edir, insanlara başa salmağa, gözlərini açmağa çalışır, lakin fanatizmin dərin girdabına düşmüş insanlar onu anlamaq səviyyəsində deyil.

KİTABDAN SEÇMƏLƏR:

İskәndәr: (kitaba) Tanıyıram sәni. Mәn dә sәni bir az oxumuşam. On beş il bundan irәli hәmin otaqda mәn dә sәni oxumuşam (oxuyur). “Mәlikra on nәsihәt sudmәnd amәd vә әz sәri-xuni-u dәr güzәşt”. Mәnim dә müәllimim mәnә nәsihәt elәrdi ki, bala, sәy elә, dәrslәrini yaxşı öyrәn. Amma bu dılğırların heç birindәn eşitmәdim ki, desin: bala, adam ol.”
İskәndәr: Cәlal, bilirsәn Sokrat nә deyirmiş?
Cәlal: Sokrat kimdi?
İskәndәr: Sokrat bir adam idi; çoxdanın adamı idi. Çox, çox çoxdanın adamı idi. Sokrat deyәrmiş ki, “mәn dәrs oxumamış elә xәyal elәrdim ki, dünyada bir zad bilirәm; amma elm oxuyandan sonra yәqin elәdim ki, heç zad bilmirәm”. Xa, xa, xa… Yәni araq içmәyi dә bilmirәm! Cәlal, ay Cәlal! İndi sәn mәndәn qaçırsan, deyirsәn ki, mәn kefliyәm; amma and olsun Qara ağac pirinә ki, sәn dә mәnim kimi dәrs oxuyub qurtarandan sonra, başlayacaqsan İskәndәr dadaşın kimi küplәrin dibindә yatmağa. Xa, xa, xa… (İskәndәr Nazlını qucaqlayır) ” .

İskəndər: Ey mәnim gözәl bacım Nazlı. Sәhәrdәn axşama kimi oturubsan evdә, anandan bozbaş bişirmәk dәrsi alırsan, amma mәnim yanıma gәlmirsәn ki, gәzdiyim şәhәrlәrdәn sәnә nağıl elәyim, görәsәn dünyada nә var, nә yox! Bax, hәyәtdә gün çıxıb; sәn ki, o günü görmәyәcәksәn, nәyә lazımdır onun işığı? Çöldә otlar göyәrib, ağaclar çiçәk açıb, amma nәyә lazımdır sәnsiz o çiçәklәr, o çәmәnlәr? Sәnin burnu fırtıqlı balaca qardaşların (Cәlal vә Nazlı gülür) gedirlәr arxların kәnarında yonca yığıb yeyirlәr, amma sәn evdә oturub, saqqız çeynәyirsәn. Evdә bitli bacılarınnan әl-әlә verib, atılıb-düşürsәn vә deyirsәn: haquşka ha haquşka! Bir yarım var haquşka, uzun әtәk haquşka! Xa, xa, xa!…  (Cәlal vә Nazlı gülürlәr). Mәnim istәkli Nazlı bacım! Gәl yapışım әlindәn, baş alıb bu vilayәtdәn çıxıb, qoyub gedәk. Dәm qәnimәtәst. Dәxi niyә durubsan?
Dәxi nә yaşınmaq, nә bürünmәk, nә utanmaq?
Bәsdir bu dayanmaq!
Allaha şükür, lalә yanağında eyib yox,
Qaşında, dәhanında, dodağında eyib yox,
Bir zәrrәcә zülfündә, buxağında eyib yox,
Dәxi nә yaşınmaq, nә bürünmәk, nә utanmaq?
Bәsdir bu dayanmaq!
Kәrbәlayı Fatmaxanım: Nә allah tanıyırsan, nә böyük-kiçik tanıyırsan. Hәlә o nә sözdü dünәn Nazlıya demisәn? “Gәl yapışım әlindәn gedәk, gәzәk”. Yoxsa indi dә bu qalıb ki, qız uşaqları da oğlanlar kimi çıxıb çölü-bacanı gәzәlәr? Vallah, dünәn bunu Cәlal mәnә deyәndәn az qalıram elә öz әlimlә bir qәbir qazam, girәm içinә, yaxam qurtarsın.
İskәndәr: (qah-qah çәkib, yapışır anasının çiynindәn). Daha bundan sonra ölsәn dә, yaxanı qurtara bilmәyәcәksәn. Odu, Şeyx Nәsrullahdı-nәdi, bu gün gәlir. Sәn ölәrsәn, şeyx genә sәni dirildәr. Xa, xa, xa!… Daha bundan sonra ölmәknәn dә yaxan qurtarmaz. Xa, xa, xa!…
Sәn allah, xanım, bircә bunu sәndәn soruşacaqdım ki, görәsәn o kişi kasıbların da ölüsünü dirildir, ya bircә dövlәtli adamlarınkını?
Nazlı: Dadaş, and olsun allaha, mәn Mir Bağır ağaya getmәyәcәyәm. Mәn heç kәsә getmәyәcәyәm.
İskәndәr: Xa, xa, xa!… (gedib yapışır Nazlının әlindәn). Bacım, hәlә sәn uşaqsan. Get dolanginәn, xamsәn hәnuz! Bir gün olar ki, gәlib görәrәm sәnin qabağına bir ayna tutub, çәkә-çәkә aparırlar. Onda tutaq ki, sәn çәm-xәm elәdin. (Özü dә çәm-xәm, elәyәn kimi burulur). Tutaq ki, sәn istәmәdin gedәsәn. O vaxt bir dә görәcәksәn ki, sәni daldan itәlәyib deyirlәr ki, “Dayanma, tez-tez get!” Çönüb baxıb görәrsәn ki, itәlәyәn sәnin atan Hacı Hәsәndir. Bәli, sonra bәlkә gedә-gedә bir dә istәdin ki, dayanıb getmәyәsәn; bir dә görәcәksәn ki, daldan genә bir adam sәni dürtmәlәyir ki: “Dayanma, yeyin yeri!” Çönüb baxıb görәcәksәn ki, bu da sәnin anan Kәrbәlayı Fatma xanımdı. Әgәr, işdi, çox hay-huy elәsәn, yanındakı, әtrafındakı bibilәrin, xalaların, әmilәrin, seyidlәr, mollalar, qonşular, cicilәr, bacılar–hәrә bir yandan sәni mizlәyәcәklәr ki: “Dinmә, kәs sәsini! Xortdan gәlәr sәni aparar!” Bәli, halla-hallaynan sәni aparıb qatacaqlar bir kişinin yanına. Onda daha sәn mәni haradan tapacaqsan?
Şeyx Nәsrullah: (İskәndәrә) Cәnabınız da bir mәnsәb sahibisiniz ya yox?
İskәndәr: Xeyr, mәn heç bir şey sahibi deyilәm. Mәnsәb sahibi bu ağalardır. (Heydәr ağanı vә Әliqulu bәyi göstәrir). Mәn ancaq bu meyvәlәrin içindә itburnu gülüyәm.
Şeyx Nәsrullah: (İskәndәrә). Belә mәlum olur ki, sizin dәrsiniz bu ağaların dәrsindәn azdır ki, bir mәnsәbә çata bilmәmisiniz.
İskәndәr: Bәli, bәli, bunlar elm dәryasıdırlar. İndi dә ki, inşaallah, siz cәnabdan ölü diriltmәk elmini öyrәnәrlәr, onda daha lap alim olarlar, inşaallah!
İskәndәr: Hamı getdi fikirlәşsin. Bu meydanda qaldı bircә nәfәr kefli İskәndәr. Bu meydan pәhlivan meydanıdır. Hünәr istәr ki, İskәndәr kimi bir igid gәlib şәstinәn dursun bu meydanda vә desin: (ucadan). Cәnab şeyx, hәr nә qәdәr ki, bu qәbiristanlıqda (әli ilә göstәrir) ölü basdırılıb, hamısını dirilt. Xa, xa, xa!… (Çönüb baxır camaat dağılan tәrәfә). Xa, xa, xa!…  Hamı getdi fikirlәşsin: (Şeyx Nәsrullaha tәrәf çönüb, gәlir onun qabağına vә istәyir әl versin). Cәnab şeyx, mәn ölüm әl ver! Lotusan hәyә, әl ver!
Şeyx Nәsrullah: (ucadan). Kәnar ol! Mәn sәnә әl vermәrәm. Sәn şәrab istemal elәyirsәn.
İskәndәr: Cәnab şeyx, siz gәrәk şükr elәyәsiniz ki, mәn şәrab içirәm. Әgәr mәn şәrab içmәsәm, ağlım başımda olar; ağlım başımda olanda birdәn gözümü açıb, görәrәm ki, aha bizim şәhәrimizә bir müctәhid gәlib, adını qoyub ölü dirildәn vә mömin hacılarımızın başını ricәt mәsәlәsilә piylәyә-piylәyә hәr gecә bir balaca qız alır. Xa, xa, xa!…  Mәn ölüm әl ver! Lotusan, әl ver! Xa, xa, xa!…

Ax, allahın altında, Şeyx Nәsrullah kimi mәnim dә bir elә elmim olaydı ki, burada yatan ölülәrnәn danışa bilәydim! Ax! Әgәr olsa idi, üzümü tutardım bu qәbiristanlığa vә çağırardım: (çox ucadan). Ölülәr! (bir az alçaqdan). O vәdә hamı yatmışlar başlarını qәbirdәn çıxardıb, soruşacaq idilәr ki, “nә deyirsәn, a İskәndәr bәy?” Onda mәn bu rәhmәtliklәrә bir belә vәsiyyәt elәrdim; mәn bunlara deyәrdim: (üzünü qәbiristanlığa tutub çığırır). Ölülәr! (yenә bir az alçaqdan). Bir gün Şeyx Nәsrullah gәlib duracaq sizin başınızın üstündә vә bir dua oxuyub, uca sәslә çağıracaq: (ucadan). “Durun ayağa, ey allahın mömin bәndәlәri!” (Bir az dayanıb, bir az alçaqdan.) Ölülәr! Mәn sizә vәsiyyәt elәyirәm ki, şeyxin sözünә әmәl elәmәyәsiz. Gәlin bu kefli İskәndәrin sözünü bir yaxşıca düşünün vә nәsihәtini qәbul edin. Vә әgәr mәndәn soruşsanız ki, niyә?–Mәn sizә cavab vermәyә hazıram. (Bir az dayanıb, cibindәn bir tikә çörәk çıxardıb yeyir). Ay rәhmәtliklәr! İndi siz burada rahatca yatıbsınız; heç dünyadan xәbәriniz yoxdur. Amma, vallah, billah, and olsun sizin әziz canınıza elә ki, başınızı qәbirdәn çıxardıb durdunuz ayağa, lap peşiman olacaqsınız. Әgәr mәndәn soruşsanız ki, niyә?–Mәn sizә bu saat әrz elәrәm. Belә tutaq ki, siz, mәsәlәn, dirildiniz. Çox әcәb. Axı dirilәndәn sonra bu qәbiristanda ki, qalmayacaqsınız; istәyәcәksiniz ki, söz yox, dağılasınız evlәrinizә. Çox әcәb, dağıldınız. İndi bir deyin görüm, sizi hәlә evә qoyacaqlarmı? Vallah, billah, Şeyx Nәsrullahın başına and olsun, gedib görәcәksiniz ki, evlәrinizin qapıları bağlıdır. Bәli, nә eybi var, yerdәn bir daş götürüb, qapını döyәcәksiniz ki, gәlib açsınlar. Onda qapının dalına bir adam gәlib soruşacaq: (nazik sәslә) Ey, qapını döyәn, sәn kimsәn? Bәli, siz cavab verәcәksiniz ki, tez ol, aç qapını, mәnәm. (Nazik sәslә). Axı sәn kimsәn? Adın nәdi? Aç qapını! Mәn bu evin sahibiyәm. (Nazik sәslә). Cәhәnnәm ol, qoy get! Biz sәni tanımırıq–A kişi, necә tanımırsınız? Mәn Kәrbәlayı Hüseynquluyam, bu ev mәnimdi. Mәnim burada arvadım var, uşağım var. (Nazik sәslә). Çox danışma! İtil cәhәnnәmә! Sәnin burada heç zadın yoxdur! Qardaşın Hacı Fәrәc arvadını da alıb, evinә dә sahiblәnib, uşaqlarını da göndәrib naxıra.–A kişi, allah xatirәsi üçün, aç qapını, mәnim burada әrim var (yoğun sәslә). Çox danışma! Çıx qoy get! Bizә arvad-zad lazım deyil! Dünya doludu 9 yaşında qıznan. Sәnin kimi kaftarın yeri qәbirdi. İtil cәhәnnәmә! Haradan gәlmisәn, çıx qoy get ora! Bizә lazım deyilsәn. Xa, xa, xa!…  Xa, xa, xa!…  (birdәn sakit olub baxır qәbiristanlığa vә ucadan çağırır). Ölülәr! (bir az yavaş). Gәlin bu kefli İskәndәrin sözünü eşidin vә necә ki, yatıbsınız yatın! Allah sizә rәhmәt elәsin…

Hazırladı: Nərmin Heydərova

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +17 (from 19 votes)

Nərmin Heydərova

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook