NİKAH HÜQUQU – HETERO VƏ HOMOSEKSUAL MÜNASİBƏTLƏR

nikah-din-kilsəHüquq tarixinin böyük hissəsi ailə və nikah haqqında müfəssəl qanunvericiliyin olmadığı dönəmlərə aiddir. Bu münasibətlər tamamilə dinlərin və ictimai əxlaqın öhdəsinə buraxılmışdı. Milli dövlətlərin hələ formalaşmaqda olduğu şəraitlərdə hüquq sistemi dünyəviləşə və güclənə bilmirdi, ona görə də özəl həyat münasibətlərin hamısı və ictimai münasibətlərin xeylisi din, əxlaq və ənənəylə tənzimlənirdi.

Milli dövlət – (hər şeydən öncə) dünyəvi dövlətdir. Milli dövlət – (daha sonra) güclü mərkəzi hakimiyyəti olan dövlətdir. Milli dövləti ilk qurmuş ölkə Fransa olmuşdur. İnqilabdan sonra daxili çəkişmələr və qonşularla müharibələrə baş qarışmış Fransa’nın öz hüquq sistemini şəkilləndirməyə imkanı olmadı. Yalnız Napoleon’un hakimiyyətdə güclənməsindən sonra Fransa’da Mülki Məcəllə qəbul olundu və orada ailə-nikah münasibətləri tarixdə ilk dəfə müfəssəl şəkildə və dünyəvi tərzdə təsbit olundu. Fransa’nın təcrübəsi çox ölkələr üçün örnək oldu. Bəziləri ailə-nikah münasibətlərini mülki məcəllədə, başqaları isə ayrıca qəbul etdikləri ailə məcəlləsində nizamladı. Məsələn, bizim ölkə ikinci qrupa aiddir – bizdə mülki məcəllə və ailə məcəlləsi ayrıdır.

Ailə münasibətlərin dünyəviləşmədiyi dönəm və şəraitlərdə nikahın bağlanması, saxlanması və pozulması, eləcə də nikahda doğan və nikahın içində davam edən münasibətlərin tənzimlənməsi tamamilə dinin inhisarında idi. Ailə – tanrıya xoşgələn, tanrıdan xeyir-dua alan, tanrı tərəfindən izlənilən və qorunan, tanrının izniylə dünyaya uşaq gətirən özəl həyat birliyi sayılırdı. Dini təşkilatların, xadimlərin və ayinlərin rolu həlledici olub. Dindənkənar nikahlar qəbul olunmurdu. Bunun bir mənası eyni dinin içində tələb olunan mərhələ və mərasimlərdən keçmək, başqa mənasi isə – fərqli dinlərə aid olan adamların nikahına yol verilməməsilə bağlı olub. Ailələr bəzi dinlərdə poliqam (çoxarvadlılıq, ya da çoxərlik), bəzi dinlərdə monoqam, amma bütün hallarda heteroseksual olub. Bütün dinlər homoseksual əlaqələri günah sayıb, qadağan edib.

nikah-hüququ-tarixMilli dövlətlər qurulanda mərkəzi hökumətlər ictimai münasibətlərdən dini uzaqlaşdırmağa başladı. Buna rahat nail olmaq üçün özəl həyat sahəsində dinin nüfuzu hələ tanınırdı (kompromis kimi). Ona görə ailə münasibətlərində dövlətlər dünyəvi qanunlar yazanda, dinin də rolunu qəbul etməli olurdu. Fransa bu yanaşmanı birdəfəlik qıran ilk ölkə olmuşdur. Napoleon’un Mülki Məcəlləsilə “kilsə nikahı” qadağan olunmasa da, tələb olunmurdu. Dövlət ancaq “vətəndaş nikahını” – yəni, vətəndaş vəziyyətlərini qeydə alan qurumlarda qeydiyyatdan keçmiş nikahı tələb edirdi. Kilsə nikahı hər kəsin özəl həyat seçimi kimi qalırdı, amma dövlətlə münasibətlərdə ailənin tanınması üçün mütləq vətəndaş nikahı lazım gəlirdi.

Milli (dünyəvi) dövlətlərin nikaha belə yanaşması nəyə gərəkdir? Hüquqşünas olmayanların bəzilərinə burası qəribə gələ bilər, amma ailə münasibətlərini nizamlayan qanunlarda nə sevgi, nə mehribanlıq, nə sədaqət, nə də başqa bənzəri tələb var. Bu anlayışların heç birisinin hüquqtutumu yoxdur. Hüquq sevgi və onunla bağlı münasibətləri nizamlaya bilmir, çünki belə münasibətlərdə hüquq üçün önəmli olan üç əsas göstərici yoxdur – qarşılıqlıq, mənafelər və ölçüləbilənlik (sübutolunabilənlik). Sevgi çox vaxt qarşılıqsız olur, ən yaxşı halda hərə bir cür sevir. Sevgidə mənafelər olmur – yəni, sevən sevigisilə seviləndə heç bir öhdəlik yarada bilmir. Nəhayət, sevgi münasibətlərini ölçmək mümkün deyil. Ona görə də siz ailə-nikah qanunlarında belə sözlərə (“sevgi”, “sevmək” və s.) rast gələ bilməzsiniz.

Bəs, elədirsə, dövlətlər niyə ailə-nikah münasibətlərini nizamlayan qanunlar qəbul edir? Nəyi nizamlayır belə qanunlar? Ailə sevgi üzərində qurulumurmu? Evlənənlərin bir-birini sevməsi arzulanmırmı? Əlbəttə, qurulur da, arzulanır da. Amm hüquq üçün (yuxarıda göstərdiyim səbəblərdən) bunların heç birisinin önəmi yoxdur. Dövlətin də marağı yoxdur belə mövzulara.

Dövlət üçün ailə münasibətlərində ictimai maraq doğuran üç böyük mövzu var: 1) mülkiyyət; 2) vərəsəlik; 3) uşaq haqları. Hər yerdə ailə-nikah qanunlarında bütün nizamlama bu böyük mövzular üzərində qurulub. Yaş həddi, qarşılıqlı razılıq, nikah müqaviləsi, boşanma, valideynlik və uşaqların tərbiyyəsi və s. kimi qaydalar da bu üç böyük mövzunun açılmasına xidmət edir. Bir sözlə, dünyəvi qanunların gözündə ailə – əmlak münasibətlərinin nizama salınmasının bir formasıdır. Ailə qanunvericiliyində ülvi hisslər axtarmayın, yoxdur.

ailə-sevgi-nikahDini qanunlarda olduğu kimi, dünyəvi qanunlarda da ailə – heteroseksual birlikdir (son zamanlara qədər hər yerdə belə olub). Heteroseksual birlik təbiidir, nəsilartırandır, qəbuolunandır, anlaşılandır, əmək və məsuliyyət bölgüsü yaradandır, haqq və imtiyaz doğurandır, əmlak münasibətlərinə nizam gətirəndir.

Dünyəvi qanunların heteroseksual nikahlara münasibəti həmişə eyni olmayıb. Dünyəvi dövlətlər ilk növbədə poliqam nikahları qadağan etdi, çünki əmlak münasibətləri, xüsusilə vərəsəlik məsələsində ən çox çaşqınlıq yaradan poliqamiyadır. Sonra cehiz və gəlinpayı kimi münasibətlər hüquqdan çıxarıldı. Qadağan olunmasa da (buna görə cəza yoxdur), tələb də olunmadı. Daha sonra bakirəlik tələbi aradan götürüldü (dini qanunlarda, patriarxal cəmiyyətlərdə bakirəlik çox vacib tələb idi). Sonra valideynlərin icazəsi çıxarıldı. Nikah – ancaq evlənmək istəyənlərin qarşılıqlı razılığı əsasında bağlanırdı. Sonra “qanunsuz uşaqlar” məsələsi qadağan olundu. Əvvəllər ancaq nikahda doğulan uşaqların vərəsə olmaq haqqı tanınırdı, nikahdankənar doğularnlarınsa belə haqqı olmurdu, ona görə (mülkiyyət baxımından) onlara “qanunsuz uşaqlar” deyilirdi. Dünyəvi qanunlarda nikahdankənar doğulan uşaqların nikahda doğulanlarla eyni haqları var və onları dünyaya gətirən insanların valideynlik haqq və vəzifələri tamdır. Yəni, dünyəvi qanunlara görə, uşaq haqları baxımından nikahın olub-olmaması heç nəyi dəyişmir. Sonra boşanma qaydalarına da dəyişiklik edildi. Bir sıra dinlərdə boşanma qadağan olduğu halda, dünyəvi qanunlar buna icazə verməli oldu (yənə də əmlak münasibətləri baxımından). Nikah müqaviləsi, əslində, boşanmanın şərtləri haqqında öncədən (nikaha girərkən) bağlanan sazişdir.

Bütün bunlarla yanaşı, dünyəvi qanunlarda hələ də bir sıra məhdudiyyətlər qalırdı. Məsələn, uzunmüddət irqlərarası nikahlara qadağa vardı. Başqa dövlətlərin vətəndaşlarıyla nikaha girməyin də şərtləri çox çətin olduğu dönəmlər olmuşdu. Lakin, ümumilikdə, dünyəvi qanunlarda nikah münasibətləri getdikcə liberallaşırdı. Önəmli olan odur ki, liberallaşma həmişə heteroseksual çərçivədə qalırdı.

nikah-homoseksual-lgbtSon zamanlar nikah münasibətlərində liberallaşma heteroseksual çərçivəni aşmağa başlayıb və bu aşma getdikcə genişlənir (daha çox ölkəni əhatə edir). Bu prosesin getdiyi hər yerdə təəssüf, tənqid və etiraz doğuran da budur.

Homoseksuallığa qarşı olmağın bir anlamı yoxdur. Özəl həyat seçimlərinə hörmətlə yanaşılmalıdır. Məsələ sırf özəl həyat səviyyəsində qalsaydı, bu haqda danışmağa da dəyməzdi (heç bir problem olmayacaqdı). Amma burada söhbət homoseksuallığın ictimailəşdirilməsindən gedir (public manifestation of homosexuality).

Homoseksuallar bu məsələdə, əslində, nə istəyir? Onlara sekslə məşğul olmağa, bir yerdə yaşamağa mane olan yoxdur, hüquqda buna qadağa qoyulmayıb. Problem nədədir? Homoseksualların hədəfi başqadır. Onlar, nikahlarının rəsmiləşdirilməsi vasitəsilə, əmlak münasibətlərinin tanınmasını istəyir. Onlar da vərəsə olmaq, sığorta, ölmüş həyat yoldaşına görə müavinət almaq, uşaqları övladlığa götürmək və s. istəyir. Nikah onlara bunun üçün lazımdır. Nikahsız bunları edə bilmirlər.

Müəllif: Erkin Qədirli

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

AVERROES (İbn Rüşd)

 

İbn Rüşd

İbn Rüşd (Averroes) (Aprel 14, 1126 – Dekabr 10, 1198, Kordova, Əndəlüs)   –  Əbu əl Valid Muhamməd ibn Rüşd , Qərbdə Averroes kimi tanınan, Qərb intellektual tarixinin unikal dövründə yaşamışdır.  Dahi əndəluslu ərəb filosof , təbib, fəlsəfə, riyaziyat, fiqh və tibbin kamil bilicisi. O dövr müsəlman İspaniyasının Kordova şəhərində anadan olmuş İbn Rüşd Qərbi Avropada dünyəvi fəlsəfi fikrin banisi hesab olunur.

İbn Rüşd məntiq və bilgi nəzəriyyəsində Aristoteli təqib edir. İbn Rüşdün fikrincə, sadə duyğulardan, təxəyyül məhsullarından dərəcə-dərəcə əqli gerçəklərə doğru yüksəlməyə bir meyl və istək (şövq) vardır. Bizə mütləq gerçəyin məlumatı verilməmişsə də, ona çatmamız üçün istək və səyin verilmiş olması bundan daha sevindiricidir.

İbn Rüşd Qərbdə Aristotel fəlsəfəsini Avropaya təqdim etməsi səbəbindən hörmətlə anılır. Belə ki, 1150-ci ildən əvvəl Avropada Aristotelin latın dilinə yalnız bir neçə tərcümə olunmuş əsəri məlum idi. Yalnız İbn Rüşdün Aristotelin əsərlərinə verdiyi şərhlərin XII əsrdən etibarən tərcümə edilməsi ilə Orta Əsrlər Avropası bu əsərlərlə tanış ola bildi. Əsərlərinin yəhudi dilinə tərcümələri yəhudi fəlsəfi dünyagörüşünə və eyni zamanda İslam fəlsəfəsinə də əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. O, “Fəsl əl-Məqəl” (Yekun traktat) əsərində Quranın təhlilində əsas meyar kimi müxtəlif mənbələrdən gələn hədislərdən çox, analitik yanaşmaya üstünlük verilməsi təklifini irəli sürürdü. Bu əsərdə dini fəlsəfədən ayırmaqla İbn Rüşd müasir Qərbdə tətbiq olunan dini dövlətdən ayıran dünyəvilik prinsipinin ilk yaradıcısı sayılır. Platonun “Respublika”sına verdiyi şərh isə Orta Əsrlər Avropa fəlsəfəsinin əsas istinad etdiyi mənbə kimi istifadə olunurdu.

Böyük filosof Aristotelin əsərlərinə yazdığı şərhlərlə yanaşı o, bir çox kitabın da müəllifidir.

  1. Fəslü-l Məqal beynə-l Hikməti və-ş Şəriəti minə-l İttisal
  2. Əl-Kəşfu an Mənahici-l Ədillə
  3. Təhafutu Təhafutu-l Fəlasifə
  4. Təfsiru mə bədə-t Təbiə

İbn Rüşdə görə vəhyin qaynağının Allah olduğu kimi ağlın da qaynağı  Allahdır. Ona görə fəlsəfə və din arasında zənn olunan mübarizə yox,  tam tərsinə uyğunluq və bir-birini dəstəkləmə vardır. Çünki hər ikisi eyni  qaynaqdan gəlir. Eyni qaynaqdan gələn şeylərin bir-birinə zidd olması  mümkün deyil. İbn Rüşd Fəslu-l Məqal adlı əsərində dini məsələlərdə ağlı  işlətməyin din baxımından nə mənaya gəldiyini izah etməyə çalışmışdır.  O, belə bir sual verir:
Din, ağıl metoduna sadəcə olaraq icazə verirmi?
Yoxsa onu qadağan etmişdir?
Din ağıl işlətməyi əmr etmişdirmi?

Tanrının varlıq dəlilləri: inayət və ixtira

Dövrünün metodologiyasına nəzər salan İbn Rüşd, Tanrının varlığı haqqında dəlilləndirmədə heç birinin kifayət dərəcədə inandırıcı olmadığını qeyd edərək, özünün kosmoloji xarakterlə əsaslandırdığı inayət və ixtira adlı iki dəlilini irəli sürmüşdür. Tamamilə aləmdən (cosmos) hərəkət edərək, Allahın varlığını isbat etməyə çalışan bu iki dəlil həmçinin digər dəlillərlə ortaq xüsusiyyətlərə də sahibdir.

  1. İnayət dəlili

Filosof İbn Rüşd, inayət dəlilini əsaslandırarkən iki şeyə istinad edir:

– Dünyadakı bütün varlıqlar insanın varlığına uyğun olub, məqsədlilik ya da ilahi qayəlilik hər yerdə müşahidə olunmaqdadır. Aləmdə var olan  şəri və müsibətləri izah edərkən isə, bunu Allahın murad etmədiyini, lakin  ümumi nizam xatirinə ona icazə verdiyini bildirmişdir.

– Qeyd olunan bu nizam və qayəlilik (məqsədlilik) bir təsadüf olaraq yox, iradə sahibi olan Allah tərəfindən meydana gətirilmişdir. Bütün varlıqların insan varlığına uyğun olaraq yaradılması, məsələn, günəşvə ayın hərəkətləri, gündüz və gecənin vəziyyəti, fəsillərin dəyişməsinin nizami şəkildə davam etməsi, heyvanların, bitkilərin, canlı və cansızların formasının insan həyatına müvafiq olaraq yaradılması bunu göstərir. Buna görə də Allah haqqında ətraflı biliyə sahib olmaq istəyən, Quranın da bildirdiyi kimi, bütün mövcudat aləmini dərindən incələməlidir.

  1. İxtira dəlili

Bu dəlil də hamının başa düşə bildiyi iki əsasa dayanır.

-İxtira dəlili hüdus dəlilinə oxşar olaraq belə ifadə olunmuşdur: «Hər var olan şey, var edənə möhtacdır». Bu varlıqlar aləmi də yaradılma (ixtira) nəticəsindədir. Heyvanlar, bitkilər, cansız varlıqlar, qısacası bütün varlıq aləminin, bir var edəninin olması lazımdır ki, bu da Allah Təaladır.

-İkinci əsas isə «hər ixtira edilənin bir ixtira edəni var» ifadəsidir. Bu, birincisindən onunla fərqlənir ki, bu dəlilin qavranılması üçün dərin şəkildə ağıl yürütmə aparmaq lazımdır.

Filosofa görə bu iki dəlil Quran nəsslərinin ortaya qoyduğu əsaslara uyğundur. Çünki Qurani Kərim də Allahı izah edərkən bu metoddan istifadə etmişdir.

 Hazırladı:  Naz Ramizqızı

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +16 (from 18 votes)

Naz Ramizqızı

Fitret.az yazarı. Tələbə.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebook