KANT VƏ SƏBƏB-NƏTİCƏ QANUNU

kant-səbəb nəticəŞüurumuz elmi yolla, yəni məntiq-sübutla Tanrının varlığını-yoxluğunu anlamağa çalışır. Və ya istəyir belə suallara elmi doğruluğu olan cavablar tapsın: dünyanın başlanğıcı var, ya yox? Yoxsa nə başlanğıcı, nə də sonu var?
Kant yazır ki, Tanrının nə olduğunu, nə olmadığını, dünyanın başlanğıcını, ya sonsuzluğunu elmi yolla düşünə bilmərik. Çünki onları görüb-eşidə bilmərik, yəni onlar təcrübəmizin içinə girə bilmir, təcrübəmizin hədəfi olmur. Halbuki əsl elm duyulası, görüləsi şeylər dünyasında iş görə bilir. Yanılan kimi təcrübəyə baxıb, özünü düzəldir. Ona görə də yalnız təcrübəni elmi yolla düşünmək olar. Yalnız təcrübə ilə bağlı hamıya sübut olunan, deməli, hamının doğru kimi qəbul edəcəyi biliyi qazanmaq olar.
Kant, bax, belə biliyi, yəni hamının doğru saydığı, saya biləcəyi biliyi obyektiv adlandırır. Göstərir ki, təcrübəmizi düşünən bilincimiz bu işi anlayışlar vasitəsilə, məsələn, «səbəb-nəticə», «münasibət», «zərurət» kimi anlayışlar vasitəsi ilə görür. Belə şüuru o, təfəkkür də (ruscaya «rassudok» kimi çevirirlər) adlandırır.
Deməli, təfəkkürümüz anlayışlara əsaslanaraq təcrübəmizi düşündüyü üçün elmlə məşğul olur, anlaya bilir. Duyulması heç cürə mümkün olmayan hadisələri düşünməyə çalışan şüur isə bu işini ideyalar, məsələn, «Tanrı», «sonsuzluq», «azadlıq» kimi ideyalar vasitəsilə görür. Bu şüur forması ağıl, zəka və ya təmiz düşüncədir.
Kant yazır ki, bütün öncəki filosoflar arasında ona görə düşüncə barışmazlığı olub və ona görə onlar obyektiv (hamının doğru saya biləcəyi) fikrə gəlməyiblər ki, anlayışlarla deyil, təcrübəni deyil, ideyalarla transendent olanı (yəni həmişə təcrübədən «o tayda» qalanı) düşünməyə can atıblar. Fəlsəfə bu «dumandan» çıxıb, «ayılsa» elmə çevrilər.”

kant-səbəb nəticə2Sonra o, «təbiət» sözünü alışmadığımız şəkildə işlədərək yazır: təbiət bizdən xaricdə,bizdən uzaqda olan nəsnələr dünyası deyil, təcrübəmizin içidir, yəni qavrayışımıza düzülmüş görüntülər dünyasıdır. Təfəkkürümüz, anlayışlarla işini görən düşüncəmiz, təcrübəmizin içində axtarışlar aparır və bu zaman obyektiv düşüncələr tapır. Sonra Kant yenidən soruşur: bəs bu obyektivliyin, yəni hamı üçün doğru olmağın kökü nədədir? Və cavabı belə verir: məsələn, hamı inanır ki, səbəbsiz heç nə baş vermir, hər şey nəyinsə nəticəsidir. Əgər biz bu inamı dünyadan, təcrübəmizdən (və ya təbiətdən) alsaydıq, gərək bütün sonsuz şeyləri yoxlayaydıq. Yəni nə olubsa, nə olursa, nə olacaqsa, hamısının səbəb nəticəsində baş verdiyini yoxlayaydıq. Bu isə mümkün deyil, hər şeyi yoxlamağa bir ömür, bir cüt göz, qulaq bəs etməz. Deməli, təfəkkürümüzdə təcrübədən qabaq, təcrübədən asılı olmayan belə bir qanun var ki, «səbəbsiz heç nə olmur»

Mənbə: gazet.az
Hazırladı: Vüsləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KANT VƏ TANRI TƏSƏVVÜRÜ

fəlsəfə-din-kant-məhəmməd“İnsanlar işığı görmürlər, işıqla görürülər.” İmmanuel Kant

Əslində, fəlsəfə adlı bir okeanın incilərinə diqqətlə baxdıqda yaradan təsəvvürü çox daha şəffaflaşır. Nə peyğəmbərlərə filosof, nə də filosoflara peyğəmbər deyəcəm. Çünki bu qavramların hamısı blokadaya alınıb, xüsusiləşib və kateqoriyalaşıb. Mənə önəmli olan bu müdriklik aləmlərindən götürə biləcəyim paydır. Kantın yuxarıda yazdığım o gözəl sözünə yenə də ondan maraqlı bir sitat gətirəcəm:

“Gerçəklər (numenlər) bilinməz, görünənlər (fenomenlər) isə qanunlarla idarə olunur və bilinə bilər.” İmmanuel Kant

Bu iki fikirlə mən öz Tanrı təsəvvürümü belə təsvir edə bilərəm. Quran özü də Allahın nurunu taxçadakı qəndilə bənzədir. Hətta Musanın Onu görmək istəməsi, Onu görə bilməməsi, amma Onun nurundan dağın parçalanmasını görməsi, bu baxışın başqa bir dini metoforasıdır. Buradan yola çıxaraq din təsəvvürünü də bir neçə cümlə ilə xülasə ifadə etmək istərdim. Yenə Kant deyir:

“Davamlılıq, lazımlılıq, bilgi kimi anlayışlar bizə birləşmiş bir dünya bilgisini verir. Əxlaqi hərəkətlər “vəzifə duyğusu ” ilə formalaşır.” İmmanuel Kant

İnsanlar işığı görmürlər, işıqla görürülər.

İnsanlar işığı görmürlər, işıqla görürülər.

Davamlılıq– “İşlərin ən gözəli, davamlı olanıdır.” Məhəmməd peyğəmbər.
Lazımlılıq– Lazımlılıq dünya tarazlığı olaraq Quran süjetinin vacib ünsürüdür.
Əxlaq – Din, özlüyündə əxalqi normativlərin xatırlanması və  aşılanması sistemidir.
Bilgi– “Elm Çində də olsa arxasınca gedin.” Məhəmməd peyğəmbər.
Vəzifə duyğusu- Bu hissənin üzərində bir az xüsusi dayanardım. Vəzifə duyğusu- məsuliyyət fərqindəliyidir, məncə. İnsan özündən və ətrafdan, ətrafla ünsiyyətindən məsuldur və bəlli- lazımi bir vəzifəsi formalaşır, bununla. O üzdən bu vəzifə sistematik deyil, duyğu ilə birgə verilib Kant tərəfindən. Quran süjetində bu anlayışı TƏQVA ilə eyniləşdirə bilərəm, mahiyyət etibarı ilə. Əxlaqı cəmiyyət halına, ictimai şüura çevirən dindir. Din isə təqva ilə ayaqda durmaqdadır. İndi baxaq Kant bunu necə ifadə edir:

“Əxlaqi hərəkətlər “vəzifə duyğusu ” (təqva) ilə formalaşır.”

O zaman din təsəvvürünün ana sütünu olan təqva anlayışı ilə Kantın ifadəsini daha dolğun və praktik anlamaq mümükünləşir, mənimçün. Bir sözlə, yan-yana düzə biləcəyim Kantın bu 3 baxışı ilə indiyədək qavradığım Tanrı və Din təsəvvürümü təsnifləşdirməyə çalışacam:

Tanrı təsəvvürüm:
“İnsanlar işığı görmürlər, işıqla görürülər”. “Gerçəklər (numenlər) bilinməz, görünənlər (fenomenlər) isə qanunlarla idarə olunur və bilinə bilər.”

Din təsəvvürüm:
“Davamlılıq, lazımlılıq, bilgi kimi anlayışlar bizə birləşmiş bir dünya bilgisini verir.” “Əxlaqi hərəkətlər “vəzifə duyğusu ” ilə formalaşır.”

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +19 (from 23 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

MƏTNLƏR VƏ AYƏLƏR

10259716_10203587254263191_8903475392567357964_n

Yaradan deyiriksə, onu yaradılmışlardan anlayacağıq. Bir sənətkarı onun sənəti ilə tanıya bilərik. Kainata, ətraf aləmə baxdıqca bir Yaradan haqqında təsəvvür oyanır. Tarixin bütün zamanlarında insanlar kainatı oxuduqca onun yaradanı haqqında təsəvvürlər formalaşdırmış, özləri təkamül etdikcə Tanrı təsəvvürləri də kamilləşməyə doğru meyl etmişdir. Hər bir qövm, hər bir toplum bununla öz Tanrı təsəvvürlərini formalaşdırmış, özlərindən sonra böyük sivilizasiya və mədəniyyat, zəngin ədəbiyyat buraxmışdır.

Amma Yaradan bunların heç biri deyil. Bəli, Yaradan tarixdən də anlaşıla bilər, ama o tarix deyil. Yaradan daim inkişaf və dəyişimdə, dəyişdirməkdədir. Yaradan həmişə toplumların, kitabların anlatdıqlarından başqa olmuşdur, olacaq da. Əgər onu tarix və kitabda saxlasaq, ki istər Quran olsun, o zaman o Bütdür. Əslində isə o daim dinamikdir, yaradaraq dəyişər və dəyişdirər.

Biz mətnlərdən deyil, həyatdan anlayırıq Yaradanı. Ayə mətnlər deyil, o mətnlərdən ortaya çıxan və çıxacaq fenomenlərdir. Bu mətnlər gözəl və çirkin, xoş və naxoş, yumşaq və sərt, yaşam və ölüm-itim şəkillərində ola bilər. Çünki həyatdır, həyatdan bəhs edər. Bir aslanın ceyran balasını parçalaması da dəhşətlidir, amma təbiətin bir parçasıdır. Biz ordan mesaj və dərslər alırıq, orda da Yaradan var. Təbiət ən böyük ayədir, ayələrlə doludur.

Göylərdə və yerdə neçə-neçə ayələr vardır ki, insanlar onların yanından üzlərini çevirib keçərlər. (Quran)

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus