TANRI VƏ İNSAN

Xüsusi

tanrı-insanBizi bir tanrının yaradıb yaratmadığını bəlkə də heç bir zaman bilməyəcəyik. Yalnız  bəzimiz tanrının varlığına, bəzimiz də yoxluğuna inanacağıq. Amma qəti olan bir şey var ki, içimizdən bəziləri tarix boyunca bir çox tanrılar yaratmışdır. O qədər tanrılar var ki, içlərindən biri həqiqət olsa belə, bizim bütün insanlıq olaraq ona isabət etməyimiz bir lotoreya çəkilişindəki qədər aşağı bir ehtimal olardı hər halda. Yaxşı, XXI əsr insanları olaraq biz yeni bir tanrı profili çəksəydik, onu necə çəkərdik? Hamımız tək bir tanrı imici yaratma mövzusunda uzlaşsaydıq belə, eyni tanrını 7 milyard insanın 7 milyard fərqli şəkildə təsviri təəccüblü olardımı? Bəzimiz tanrının ədalətli olduğunu vurğulayar, hətta onu ədalətli olmaq məcburiyyətində buraxardıq, amma əlbəttə öz anladığımız adilliklə. Doyumsuz təbiəti önə çıxmış kəslər tanrını comərd bir varlıq olaraq xəyal edə bilərdi. Onlar istədiyi hər şeyi bağışlamaq məcburiyyətində olan bir tanrı profili çəkərdilər. Bəziləri sevgi və şəfqət işığı, bəziləri hökmran və qorxuducu, bəziləri sirrli, bəziləri isə yoldaş kimi aramıza qatılan bir tanrı təsviri edə bilərdi.

Nəfsani olaraq təmizlənmiş, həqiqi və obyektiv düşünən bir zehin də bir növ tanrı sayıla bilməzmi? Hər cür ənənədən, ideyadan, idealdan asılı olmayan düşünmə gücü də tanrısayağı bir hərəkət ola bilməzmi? Bizə dinlər tərəfindən izah edilən və min illərdir var olduğuna inanılan tanrı da eynilə belə azad bir varlıq deyilmi? Limitsiz gücə sahib olan o tanrını bağlayan bir qanun, hərəkətlərini məhdudlaşdıran bir əxlaqi mühakimə və yoxlama varmı? Yoxsa tanrısayağı gücün özüdürmü əxlaqı təyin edən? Dindar və könüldən bağlı olan biri: “Belə bir şeyi tanrıya yaraşdıra bilmədim, bunu ondan gözləməzdim, bunu etməyə haqqı yox idi”, ya da “bunu əsla edə bilməz, etməməlidir” deyə bilərmi? İnanca görə tanrını bağlayan, məhdudlaşdıran heç bir şey ola bilməz. Qərarlarında və hərəkətlərində tamamilə azaddır. Eynilə biz insanlardan bəziləri kimi… Onsuz da tanrıya inanan insanlar, dünyadakı hadisələri tanrıyla əlaqələndirdikdə tanrının nə qədər azad və əsassız olduğunu, istədiyini etdiyini görə bilərsiniz. Tanrının mərhəmətli və qoruyucu olduğunu söyləyərlər, amma 3 yaşında bir uşağın təcavüzə uğrayıb öldürülməsi qarşısında belə bir qoruyuculuq görə bilməyincə axirətdə mütləq ədalətin yerini tapacağını, o uşağa bunu edəni tanrının cəzalandıracağını söyləyirlər. Bunun üçün yalnız bir az gözləmək lazım olacaq. Qiyamət qopana qədər… Amma dünyadakı insan məhsulu olan hüquqa gəldikdə isə bir az uzun sürən işlə əlaqədar olaraq “gecikən ədalət, ədalət deyil” deyirlər. Nəticədə, tanrının vəkilliyini edənlərə tanrının ziddiyyətləri bulaşır.

aciz tanrıQədri-mütləq (mütləq güc, hər şeyə gücü yetən, hər şeydən məsul olan) bir tanrını müdafiə edən insan çox vaxt çətin vəziyyətə düşür. Dünyadakı insan qaynaqlı pisliklərə görə hər nə qədər insanı günahlandıraraq və işin içindən çıxa bildiklərini düşünsələr də, təbiət qaynaqlı pisliklər mövzusunda bir xeyli çətinliyə düşürlər. Şiddətli bir zəlzələdə, ya da bənzər şəkildə dağıdıcı digər təbiət hadisələrində uşaq-muşaq, yaşlı gənc bir çox insanın ölməsini belə bir tanrıyla əlaqələndirmək, içindən çıxılması çətin bir paradoksdur. Zehni, ya da fiziki əlil doğulan körpələr də eləcə. Bütün bunların səbəbi əgər tanrıdırsa, ilk ağla gələn onun bir də ədalətli və mərhəmətli olmadığıdır. Bu çıxmazın ən sonunda çarəsizliyin dəlili olan bu sözlər tökülür dillərindən: “Tanrının niyə belə etdiyini bizlər məhdud ağlımızla bilmərik. Onun mütləq bir bildiyi vardır. Bizə pis kimi görünən şeylər əslində bəlkə yaxşıdır. Orada ölən uşaq yaşasaydı, bəlkə də irəlidə Hitler kimi bir zalım olacaqdı, bir çox insan öldürəcəkdi” kimi fantastik qurğulara yönələrək daha betər batırlar. İnsan qaynaqlı pisliklərdə isə insanı günahlandırmaq ən asanıdır. Allah müdafiəçilərinə görə pislik edən insana mane olmayan tanrının məsuliyyəti, ya da günahı yoxdur bunda. Çünki tanrı azad iradəyə müdaxilə etməz. Amma insanı cəhənnəmlə qorxutmaqdan da çəkinməz. Digər tərəfdən yaxşılığı seçənlərə bir mükafatı da vardır. Bunlara baxmayaraq azad iradədən bəhs edirlər. Qorxuyla toqquşmuş bir zehindən nə qədər azad iradə çıxa biləcəyini bilməzlər. İnsanların; sırf cəhənnəm qorxusundan ya da sırf cənnət arzusundan ötrü yaxşılığı seçmələrinin səmimiyətsizliklə bağlılığından xəbərsizdirlər.

Allah özünü çarəsizcə müdafiə edən inanclı insanlara çox şey borcludur. İnanclı insanlar da tanrını ikinci plana atıb onun yer üzündəki səhvlərini düzəltməyə çalışan inancsızlara borclu qalırlar. İnanclılar təbiət hadisələrini tanrının bir cəzası, ya da xəbərdarlığı olaraq görüb bundan lazımlı dərslər (tanrıya daha çox ibadət edib səbr etmək) çıxarılmalı olduğunu söyləyərkən; tanrını hər işə qarışdırmayan və bunu adi bir təbiət hadisəsi olaraq görən elm adamları da başqa cür dərslər çıxarıb, lazımi tədbirlər görülməli olduğunu söyləyirlər. İronik olan budur ki, elmi və elm adamlarını tanrı düşməni olaraq görən din adamları ümumiyyətlə onların kəşflərindən faydalanmaqdan da çəkinməyiblər. Paratoner icad ediləndə ilk istifadə edən təşkilatlar arasında Almaniyadakı bəzi kilsələr vardı. Bir qismi isə ildırımın tanrıdan gəldiyinə inanmağa və yenə tanrıya güvənməyə davam etmiş; ancaq paratoner istifadə edən kilsələrin zərər görməyib, özlərininki zərər görəndə istifadə etməyə məcbur qalmışlar. Hal-hazırda İslam dünyasında da bənzər bir vəziyyət var. Qərbin dinsiz və əxlaqsız olduğunu, tanrının düşməni olduğunu, özlərinin isə əxlaqlı və namuslu insanlar olaraq bütün dünyaya dinclik və xoşbəxtlik gətirə biləcəklərini söyləyirlər. Ancaq nədənsə özləri dərhal heç bir şey icad etməyib o əxlaqsız (!) Qərbin tapdığı və çıxardığı hər şeyi satın alıb istifadə edirlər.

tanrı və insan-allahHəmişə bir tanrı axtarışında olanlardan, hər cür qəribə və axmaq hadisəni (sadə bir beyin oyunu olan yuxuları belə) bir şəkildə tanrıyla əlaqələndirməyə çalışanlardan soruşmaq istədiyim əsas sual budur: Elmi kəşflər  edən insan zehni də bir növ tanrılıq sifəti olmazmı? İnsan təbiətlə döyüşüb böyük ölçüdə onu nəzarət altına almasaydı, bu gün insanlar olaraq dünyada hələ var ola bilərdikmi? İlk olaraq necə var olduğumuzu qəti olaraq bilmirik, amma bu günlərə gəlməyimizi bir az da özümüzə borclu deyilikmi görəsən? Öz-özümüzün varlıq səbəbi ola bilmərikmi? Təbiətə bəzən etikadan kənar müdaxilə edən və təbiətin həssas nizamlarıyla oynayan insan da bir tanrı sayıla bilməzmi? Canlılara genetik müdaxilə yolu ilə “əcaib” deyə biləcəyimiz canlıların meydana gəlməsini təmin edən insan da bəzən nə etdiyini bilməsə də, tanrısayağı bir hərəkət etmirmi? Təbiətlə qaranlıq oyunlar oynayarkən ona verdiyi qorxunc bio-kimyəvi zərərlərlə bir canlı növünün populyasiya artımına səbəb olub bir dəyərinin yox olması nəticəsinə varanda o canlıların gözündən baxanda insan da bir tanrı sayıla bilməzmi?

İnsandan başqa bütün canlılar təbiətə uyğundur, təbiətə uyğunsuzluğu olan tək canlı insandır. Var oluş istiqamətiylə təbiətə uyuşa bilməyən insan, zəkasıyla təbiəti özünə uyğunlaşdırmağa, özü üçün yaşana bilər bir yer halına gətirməyə məcbur qalmışdır. Nəticədə insanın minlərlə ili, vəhşi və mərhəmətsiz təbiət qarşısında var olma mücadiləsi ilə keçmişdir. Bu gün isə təbiətlə döyüşüb nəzarət altına alma səyini də geridə qoyduq, artıq təbiəti şəkilləndirməyə başlayırıq. Kök hüceyrədən orqan yarada bilirik və orqan nəql edə bilirik. Genetika elmindəki inkişaflarla genetikası dəyişdirilmiş canlılar yarada bilirik. Yenə genetika sayəsində əlil doğulacaq bir körpəni əvvəlcədən təsbit edib lazımlı müdaxilələri edə bilirik. Bütün bunların etik istiqaməti, təbiətə və insana faydası, zərəri müzakirə oluna bilər. Ancaq nəticədə, bu gücə zəkamızla çatdıq. Yenə eyni zəkayla elmdəki səhv addımları və etik pozuntuları aşkar edib doğru istiqamətə yönələ bilərik. Nəticədə, bu kainatı bəlkə bir tanrı yaratdı, lakin onu artıq biz şəkilləndiririk. Allah buna mane olmadığına görə, güman ki, o da bu vəziyyəti problemə çevirmir.

Mənbə: tanrivarmi.blogspot.com
Hazırladı: Aygün Ələkbərzadə

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

“SANDIQ”LARIM

Xüsusi

savaş“SANDIQ”LARIM…

Mən sandım ki, bütün uşaqlar həmişə xoşbəxt olur… müharibənin ortasında ölüm qalım savaşı verən uşaqları görənə qədər..
Mən sandım ki, müharibələrdə ancaq haqsız tərəf itki verir..
Mən sandım ki, bütün atalar hamıdan güclüdür, “şəhid” atasının çarəsizliyini görənə qədər..
Mən sandım ki, anamı kimsə üzə bilməz, mənim ağladığımı görüb nə qədər üzüldüyünü görənə qədər..
Mən sandım ki, təsir həmişə əks təsirə bərabərdir, təsirin təsirsiz qaldığını görənə qədər..
Mən sandım ki, kimsə bir-birini incitmək istəmir..
Mən sandım ki, incidən hər kəs könül almasını da bilir..
Mən sandım ki, hər şey həmişə pis getməyə də bilər..
Mən sandım ki, dəyər verdiyi qədər dəyər görər insan, dəyər verdikcə dəyərsizləşdirənləri görənə qədər..
Mən sandım ki, hər kəs hər şeyi edər deyə bir şey yoxdur.. Bəzi insanlar bəzi şeyləri etməyəcək qədər çox sevir bizi..
Mən sandım ki, sevgi olan yerdə maneələr toz yığını qədər mənasızdır..
Mən sandım ki, “sevirəm” deyən hər kəs həqiqətən sevir..
Mən sandım ki, hiss edilməyən heç bir duyğu dilə gətirilmir..
Mən sandım ki, gerçək duyğuların olduğu yerdə “söz vermək” deyə bir şeydən söhbət gedə bilməz..
Mən sandım ki, bəzi insanlar “SÖZ”süz güvəniləcək qədər etibarlıdırlar..
Mən sandım ki, hesablamalar ancaq mühasiblərin işidir, münasibətlərdə “hesab-kitab” söhbəti olmur..
Mən sandım ki, “doğma olmaq ” qan qohumu olmaqla əlaqəli deyil.. Nə “doğma”lar var “yad” olduğumuz..
Mən sandım ki, əsl dostluqlar heç bitmir.. Ən yaxın dostumun mənə ayıracaq vaxtının olmadığını görənə kimi..
söz verməkMən sandım ki, tarix heç vaxt təkrarlanmır, eyni zərbəni eyni insandan təkrar- təkrar alana qədər..
Mən sandım ki, həyat bu qədər bəsit deyil.. bir gün hər kəs bunu anlayacaq..
Mən sandım ki, bir güllə də bahar olur.. yetər ki, “gül”üşümüz solmasın..
Mən sandım ki, qaranquş həmişə baharın xəbərçisidir, onun mənə payızı yaşatdığını görənə qədər..
Mən sandım ki, insan ancaq fiziki və zehni işləməkdən yorulur.. düşündüklərimin məni taqətdən saldığını görənə kimi..
Mən sandım ki, küsülü olsa belə sevdiklərim yenə məni düşünür, mənim onları düşündüyüm kimi.. )
Mən sandım ki, insan məfhumu 30% cisim, 70% ruhdan ibarətdir..
Mən sandım ki, dar günündə yanında olduğun insanlar xoş günlərində səni silib atmır..
Mən sandım ki, bəzi insanlar gülüşümdən daha dəyərlidir, məni ağladıb başqaları ilə gülə bildiklərini görənə qədər..
Mən sandım ki,insan özünü ancaq düşməndən qorumalıdır..
Mən sandım ki, bir gün hər kəs dəyişər, hər şey dəyişər,dünya tərsinə dönər amma bəziləri həmişə istisna olaraq qalar..
Mən sandım ki, həyat nə qədər çətin olsa da yenə də gözəldir..
Mən sandım ki, ölümlər ancaq cismən baş verir, ruhumu öldürənləri görənə qədər..
Mən sandım ki, ən çətin anlarda filmlərdəki kimi kimsə çıxıb bütün bunların zarafat olduğunu deyəcək..
Mən sandım ki, baş qəhrəmanlar nağıllarda olduğu kimi sonda xoşbəxt olur..
Sandım ki, həyat da nağıllar kimi “Happy End” ləri sona saxlayır. .
Mən sandım ki, qarşılıq görməyən bütün hisslər sönür, qarşılıq gözləmədən sevdiklərim gözümün önünə gələnə qədər..
Və Mən sandım ki, bütün bu “SANDIQ”larım hər kəs üçün keçərlidir, onların yalnız mənim “UTOPİYAM “da real olduğunu görüb məyus olana qədər..

Müəllif: Esmira Talıbova

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +22 (from 22 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı

PLASEBO EFFEKTİ

plasebo-5Plasebo– heç bir dərman təsiri olmayan, lakin təcrübədə istifadə edilib, dərmanın təsirlərini ortaya çıxaran bir haldır.
Plasebo- “məmnun edəcəyəm” anlamına gəlir.
Əslində plasebonun fiziki, farmakoloji baxımdan müalicəyə təsir edə biləcək bir tərəfi yoxdur. Mənası isə yalançı preparat və prosedurların vasitəsilə xəstədə özünü inandırma nəticəsində müsbət müalicəvi effekt verməsidir. Plasebo təsiri beyinlə fiziki bədən arasında möhtəşəm əlaqənin ən sadə sübutudur.

I Dünya Müharibəsində yaralılıar çox olduğu üçün dərman çatışmamazlığı yaranmışdı. Cərrahlardan biri çıxış yolu olmadığını görüb yaralılara heç olmasa mənəvi dəstək olmaq üçün morfin əvəzinə adi su vururdu. Təəccüblü olan o idi ki, bu adi su əsl narkotik effekti yaradır, xəstələr özlərini yaxşı hiss etməyə başlayırdılar.

Almaniyada vərəm dispanserində belə bir söhbət yayılmağa başlamışdı ki, bir qrup alim vərəmi sağaldan preparat hazırlayıblar. Bir müddət həblər haqqında, onun keyfiyyəti və möcüzəvi təsiri haqqında danışıldı. Sonra xəstələr bu həblərin klinika tərəfindən alındığı məlumatını aldılar. Həbləri qəbul edən xəstələrin 90%-i sağalmağa başladı. Əslində bu həblər adi aspirin idi. Amma xəstələri həb yox, ona olan inam sağaltmışdı.

Duanın özündə də plasebo təsiri var. İnsan həyata keçməsini arzu etdiyi hər şeyi dua vasitəsilə Allahdan istəyir, daxilən bir rahatlıq tapır.
Bəzi zamanlar heç bir xəstəliyi olmayan, lakin tez-tez müxtəlif şikayətlərlə həkimə müraciət edən “xəstəlik xəstələri”nin də tək dərmanı plasebodur.
Bu gün plasebonun həyata keçməsinə təsir göstərən mexanizmlər tam aydın olmasa da, bu aydındır ki, tək bir mexanizm deyil, bir neçə mexanizmin birləşməsi sayəsində plasebo meydana çıxır. Gözləntilər, əndişəni azaltma mexanizmləri, beyindəki mükafatlandırma sistemlərinin işə başlaması beyindəki neyrikimyəvi mexanizmləri həyata keçirərək xəstələrdə plasebo effektinin yaranmasına səbəb olur.
Plasebo effektini yaradan faktorlar arasında başlıca yeri gözlənti tutur. Xəstələr onlara verilən dərman və müalicə tapşırıqları səbəbiylə yaxşılaşacaqlırıyla bağlı gözləntilər yaşayırlar. Müalicə aparan həkimin həbin işə yarayacağına dair təlqini, xəstənin verilən dərmanın çox təsirli olduğunu düşünməsi  simptomların psixoloji olaraq, hətta qismən fizioloji olaraq da geriləməsinə səbəb olur. Ağ xalatlı həkimin “Bu dərmanlar sizə kömək edəcək, bir neçə günə bir şeyiniz qalmaz” deməsi ilə plasebo alan xəstələr, müalicə seansından sonra özlərini daha yaxşı hiss etməyə başlayırlar.
Bir xəstəyə ilkin olaraq plasebo tətbiq etdiyinizdə əvvəlcə plasebo effekti güclü olmur. İlk olaraq lazımı müalicə üsullarından istifadə edib, daha sonra plasebo tətbiq edilərsə daha yaxşı nəticə əldə olunar. Məsələn, ağrı kəsici kimi həftənin bazar ertəsi, çərşənbə axşamı, çərşənbə, cümə axşamı morfin istifadə edib, cümə günü adi sudan ibarət inyeksiyadan istifadə etdikdə ağrıların azalmasının şahidi olunub. Beləliklə, plasebonun necə yaranması tam məlim olmasa da, hansı durumlarda plasebo effektinin daha güclü olması artıq məlumdur.

plasebo effekti1Amerikalı alimlər bu sahədə apardıqları tədqiqatlar zamanı, xəstələrin plaseboya qarşı həssas olan genini müəyyən ediblər.
Tədqiqatçılar SOMT geninin müxtəlif variantlarına sahib olan insanlarda plasebo effektinin dərəcəsini araşdırıblar.O dofamin neyromediatorunun katobolizmində iştirak edən katexol-O- metiltransferaza zülalını kodlaşdırır. Dofamin öz növbəsində həzz və mükafatlandırma hissinə cavabdehdir. Dofaminin çox miqdarda istehsalı müsbət həyəcanlar zamanı baş verir.

Plosebonun tam tərsi olan nosebo haqqında da danışmaq istərdim.
“Nosebo” latın dilində “zərər verəcəyəm” deməkdir. Nosebo effekti zamanı insan ona zərər verə biləcəyini düşündüyü təsirə məruz qaldığında, bu təsir ona zərər verməsə belə, beyində artıq stimulyasiya olunaraq zərər verdiyini düşünməsidir. Qəbul etdiyimiz tam sağlam bir qida haqqında, bu qidanın kimisə zəhərlədiyini eşitdikdən sonra həqiqətən də, zəhərlənmiş kimi bir hal yaşaya bilərik. Zəhərli sarmaşığa qarşı allergiyası olan bir insanın qoluna adi bir yarpaq sürtüb, bunun sarmaşıq olduğunu desək, yarpaq toxunan nahiyədə qızartılar və qaşınma yaranacaq.
Əgər hər hansı bir dərmanın qəbulundan sonra heç bir əks təsir görməmisinizsə, lakin dərmanın təlimatını oxuyarkən əlavə təsir olaraq baş gicəllənmə, ürəkbulanma, qaşınma ola biləcəyini oxuyursunuzsa və sizdə bu təsirlər baş verirsə ,deməli, siz də nosebo effektini yaşadınız.

Müəllif:  Psixoloq Rübabə

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +25 (from 27 votes)

Psixoloq Rübabə

Fitret.az yazarı. Psixoloq.

- Sayt ünvanı