QURANDA BƏRABƏRLİK VARMI?

Xüsusi

“Quranda bərabərlik varmı?” sualı çox aktual bir müzakirə müstəvisinin nəticəsidir. Dindar qism bu məsələdə tərəddüd içindədir. Əslində bərabərliyi qəbul etməyən və səmimi şəkildə bunun əksini istədiyini etiraf edən tərəflər də var, bu günkü liberallıq içində itib-batan və dini müasir dünyaya uyğunlaşdırmağa çalışan tərəflər də var. İkinci tərəf iddia edir ki, Qurandakı bərabərlik ən idealıdır. Bu həqiqətənmi belədir? Çox da fəlsəfəyə girmədən, bu gün ümumişlək olan bərabərlik anlayışını ortaq anlayış olaraq ələ alaraq müqayisələr edək. İlkin olaraq, bərabərlik prinsipi İnsan Hüquqları bəyannaməsində bu şəkildə yer alır:

“Hər kəs, irq, rəng, cinsiyyət, dil, din, siyasi və ya başqa bir fikir, milli və ya sosial mənşə, əmlak, doğuş və ya hər hansı başqa bir ayrı-seçkilik güdmədən […] bütün hüquqlardan və bütün azadlıqlardan istifadə edə bilərlər. ”

Konstitusiyamızın 25-ci maddəsində də belə keçir:

I. Hamı qanun və məhkəmə qarşısında bərabərdir.
II. Kişi ilə qadının eyni hüquqları və azadlıqları vardır.
III. Dövlət irqindən, milliyyətindən, dinindən, dilindən, cinsindən, mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, qulluq mövqeyindən, əqidəsindən, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə mənsubiyyətindən asılı olmayaraq hər kəsin hüquq və azadlıqlarının bərabərliyinə təminat verir. İnsan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını irqi, milli, dini, dil, cinsi, mənşəyi, əqidə, siyasi və sosial mənsubiyyətə görə məhdudlaşdırmaq qadağandır.

İndi gələk Qurana. Quranda isə yaradılışdakı fərqliliklər bir imtiyaz olaraq ifadə edilir və bərabərsizlik normal bir vəziyyət olaraq görülür:

“Verdiyi nemətlərlə sınamaq üçün sizi yer üzünün varisləri edən və, birinizi digərinizin fövqündə dərəcə-dərəcə üstün edən Odur.” Ənam surəsi, 165; 

Allah ruzi baxımından birinizi digərindən üstün etmişdir. Üstünlük verilənlər kölələrinə öz ruzilərindən vermirlər ki, bu yöndən bərabər olsunlar. Belə olduğu təqdirdə onlar Allahın nemətini inkarmı edirlər? Nəhl surəsi, 71

Yəni, insanlıq üzərindən gördüyünüz bütün fərqliliklər, istər bioloji, istər sosioloji, insanın necə olması tamamilə Allahın iradəsi nəticəsində ortaya çıxmışdır. Eyni şəkildə Quranda bir çox surədə də Allah istədiyinin ruzisini artırdığını, istədiyininkini azaltdığını (Rum, 37), istədiyini də doğru yola çatdırdığını (Bəqərə, 213) söyləməkdədir.

köləAyrıca, kölələr Qurana görə aşağı bir sinifi meydana gətirən təbəqəni təmsil edir:

“Allah, heç bir şeyə gücü çatmayan və başqasının malı olan bir qulu və özünə verdiyimiz gözəl ruzidən gizli və açıq şəkildə sərf edən kimsəni misal göstərir: Heç bunlar bərabər olur mu? Öyülməyə layiq olan Allahdır, lakin çoxu bunu bilmir.” Nəhl surəsi, 75

“Allah sizə özündən bir misal verir: Sizə verdiyimiz ruzidən, sizə verilən kölələrin, xidmətçilərin sizinlə bərabər haqq sahibi olmalarına razı olur və bir-birinizdən çəkindiyiniz kimi onlardan da çəkindiyiniz şərikləriniz varmı? Biz ağılla düşünənlər üçün dəlillərimizi belə ətraflı izah edirik.” Rum surəsi, 28

Müasir dünyada kökəlik tarixə qovuşmuş bir durumdadır. Amma ümumbəşər və bütün zamanlara xitab etdiyi deyilən Quran köləlik tətbiqini ləğv etməmiş, insanı satılıq mal mövqeyindən insan mövqeyinə gətirməmişdir. Bəli, İslam dini kölə azad etməyə təşviq edir, ancaq köləlik tətbiqini aradan qaldırmamaqla bərabərlik baxımından əhəmiyyətli boşluqlar, pozuntular yaradır. Nazil olduğu dövrdə köləlik labüd olsa bütün zamanlara səslənmə iddiasında olan bir kitabın bu məsələdə öklü həll qoymaması nə dərəcədə normaldır? Quranda bəzi ayələrdə kölələrə yaxşı davranılması lazım olduğuna dair hökmlər də var, lakin bunlar kölələr lehinə deyil, kölə sahiblərinin xeyrinə işləyir; sırf kölələr, ağalarına qarşı üsyan gərəyini duymasınlar və yaxşı xidmət etsinlər deyə! Beləcə kölələrə, hallarına razılaşaraq dözmələri təmin etmişdir. Təəssüf ki, insan şərəfi və sağlamlığı ilə uyğun gəlməyən köləlik quruluşunu kökdən yox etməmişdir. Buna birbaş həll də gətirməmişdir.

Bu mövzuda Allahın bu vəziyyəti yavaş-yavaş qaldıracağı və ya qaldırdığı deyirlər, bu bağlmada kölə azad etmə kimi hökmlər qoymuş olmasını dəlil olaraq təqdim edərlər. Ancaq, Allah kölə əldə etməyi qadağan etmədiyi üçün, kölə azad etmənin də bir mənası ola bilməyəcəyini hesab edə bilmirlər. Yəni, kölə azad edən bir kimsənin, yenidən kölə almasına qarşı heç bir problem yoxdur. Bundan başqa, Allah ərəbləri bu kölə vərdişindən bir anda qurtacaq gücdə deyilmi?

cariyəBənzər sualları cariyəlik tətbiqi üçün soruşa bilərik, Quranda cariyə sözünü qarşılamaq məqsədiylə “sağ əlinizin altındakılar” kimi qəribə və ləyaqəti alçaldan ifadələr yer alır. Nökərlərin ərəblərin cinsi ehtiyaclarını qarşılamaq üzrə bir haqq olaraq təsvir edildiyi açıqca görülməkdədir, artıq sözə ehtiyac yoxdur:

“Döyüşdə məhbus olaraq əllərinizə keçən cariyələr istisna olmaqla, evli qadınlarla evlənmək haramdır.” Nisa surəsi 24; [Ayrıca bax: Məaric 29-30]

Gələk bərabərlik qanunun ən əhəmiyyətli vurğusu olan qadın kişi bərabərliyinə. Quranda yuxarıda verdiyimiz qanun konspetləri ilə uyğunlaşmayan qadın-kişi ayrı-seçkiliyinə, kişilərin üstünlüyü ifadəsinə tez-tez rast gəlinir. İnsanlığa xitabı davamlı kişi üzərindəndir və bütün sanksiyalar kişi mərkəzlidir. Qurana görə şahidlik 2 kişi və ya 1 kişi 2 qadın olması lazımdır. Miras bölüşdürülməsində isə kişiyə 2 pay düşdüyü halda qadına 1 pay düşür. Məsələn:

“…Əgər iki kişi olmazsa, razı olduğunuz şahidlərdən bir kişi və iki qadını (şahid tutun) ki, (qadınlardan) biri unutduqda, o birisi onun yadına salsın….” Bəqərə surəsi, 282

“Allahın onlardan birini digərindən üstün etdiyinə və öz mallarından xərclədiklərinə görə kişilər qadınlar üzərində hakimdirlər.” Nisa surəsi, 34

kol%c9%99-cariy%c9%99-islamİslamçılar tərəfindən davamlı alçaldılan, cahiliyyə deyə təyin olunan dövrdə qadınlar daha yüksək hüquqlara sahib idi, qadınlar kişilər kimi yoldaşını boşama haqqına sahib idi, yalnız kişinin qadına sanksiyalarından bəhs edilmirdi. İslam isə qadını boşama haqqından məhrum edib bu haqqı tək kişinin öhdəsinə buraxmaqla, kişilərin qadınlar üzərindəki səltənətini asanlaşdırmışdır. (Bax; Bəqərə 226-233, Nisa 220).

“Əgər kişi qadını üçüncü dəfə boşayarsa, ondan sonra qadın bir başqa kişilə evlənmədikçə onu alması özünə halal olmaz.” Bəqərə surəsi, 230

Quranda kişinin xanımına üç dəfə “talaq” deməsi onunla boşanması üçün kifayətdir. Məhəmməd peyğəmbər özünə bu mövzuda da imtiyaz tanımışdır, özünü bu mövzuda istisna tutmuşdur. Bəqərə aurəsi, 230-cu ayədə ifadə edildiyi kimi boşanan kişinin xanımını təkrar ala bilməsi üçün, qadının başqa bir kişilə evlənməsi, onunla cinsi münasibətdə olması və sonra o adamının o qadını boşamasını gözləməsi lazımdır. Və ancaq bu halda kişi boşamış olduğu qadınla yenidən evlənmə ehtimalına qovuşar.

Görüldüyü kimi, belə bir sistemin ağla və vicdana uyğun bir istiqaməti olmadığı, həm qadın və həm də kişi baxımından əzab verici istiqamətləri olduğu açıqca ortadadır.

Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KOMMUNİSTİN 33 CAVABI

Xüsusi

kommunist

İşçi! Milli sərvətin tək və gerçək yaradıcısı. Ən dahi alim beyninin layihəsi belə sənin əməyin tətbiq edilmədiyi müddətcə dəyərsiz kağız parçasıdır. Yalnız sənin əməyin ölüyə can verən dirilik suyu kimi sirayət etdiyi hər yerdə sərvət və gerçək dəyər yaradır. Bütün ölkə, bəşəriyyət ancaq sənin əməyinin hesabına tərəqqi və inkişaf edir. Bu o əməkdir ki, sən onun hesabına sosializim dövründə pulsuz səhiyyə, pulsuz təhsil, pulsuz mənzil və saysız hesabsız güzəştlər almışdın. Bu günsə sənin bu hüquqların əlindən alınmış və bir parça çörəyə, əzələni satacaq bir işə və ən dəhşətlisi isə kimlərinsə mərhəmətinə möhtacsan. İndi sənin əlindən alınmış hüquqların (mənzil fondun, təhsil fondun, səhiyyə fondun) sərvət şəklində harın sahibkarların cibinə axır. İndi sən özünü, övladını müalicə etdirmək üçün televiziya ekranlarından göz yaşları içərisində mərhəmət dilənirsən. Sənin əməyini mənimsəyib şişənlər isə sənin hesabına sərvət gölündə üzürlər. Sən qan qusanda onlar bank hesablarına yığın-yığın sərvət «qusurlar». Məhkum edildiyin daxmadan başını çıxarıb ətrafında ucalan göydələnlərə, villalara bax. Onlar sənin oğurlanmış hüquq və azadlıqlarındır. Onlar nə qədər böyük və dəb-dəbəlidirsə, sən bu dəb-dəbənin fonunda bir o qədər cılız, təhqir olunmuş və hüquqsuzsan. Bu hüquqsuz və miskin həyatına baxıb dəhşətə gəl.

Hər cür sərvətin yeganə mənbəyi – işçi! Sənin əməyin qul əməyi kimi istismar olunur. Hər şey sənin əməyinlə yaranır, amma sən bunun müqabilində heç bir təminat almırsan. Bax! Mövcud rejimin «sütun»larına, bax onların dəb-dəbəli həyatına. Onlar sənin zəhmətinin nəticəsini yeyir. Bax! Vəkillərə, polisə, orduya, onlar da sənin əməyindən bəhrələnir. Bax! Şou-biznes təlxəklərinə, bir gecədə göbək atıb avtomobil qazananlara, bax onların göbəyinə dollar basanlara. Zənginlərin iti-pişiyi belə səndən daha yaxşı həyat sürür. Bu quruluşun, bu rejimin nəzərində sənin it qədər də dəyərin yoxdur. kommunistUniversitetlərdə «qaz» kimi yolunub ütülən tələbə! Universitet sənin cibini qırxandan sonra sənə əl boyda bir karton parçası verib ardından da bir təpik vurub tullayacaq təminatsız həyatın ağuşuna. Darvazanın kandarından sənin ümidsiz, sabahı məchul acı taleyin başlayacaq. Həyatın acı zərbələri addımbaşı hər tində sənin mənliyini əzib, ayaqlayıb, mənəviyyatını eybəcərləşdirəcək. Simasızlaşmış, daxilən eybəcərləşmiş, mənən sınmış həyat sənin alın yazın olacaq. Təminatsız həyatın sərt sillələri; işsizlik, yoxsuzluq, ehtiyac, xəstə mühit sabahkı günə olan ümidlərini aşındırıb yox edəcək. Cəmiyyətin 5-10% zəngin təbəqəsi lüks içərisində yaşasın deyə, hansısa biznesmen milyonlarla dollarlıq villada, 100-150 min dollarlıq avtomobillərdə qudurğan bir həyat yaşasın deyə sən istismar olunursan. Gəncliyini cəmiyyətin tərəqqisinə qurban vermiş təqaüdçü, bütün mənalı ömrünü cəmiyyətin maariflənməsinə həsr etmiş müəllim, ömrü boyu insanların sağlamlığı keşiyində duran həkim, bilik və bacarığını quruculuğa sərf etmiş mühəndis, bu deyilən acı həqiqətlər sənin də aqibətindir. Problemlər çox, onların qurbanları daha çox, çıxış yolu isə təkdir:

Hər kəsi kapitalizmin «oğru qanunlarına» YOX deməyə çağıraq!

Mənbə: “Çağırış” qəzeti

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 6 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

NİKAH HÜQUQU – HETERO VƏ HOMOSEKSUAL MÜNASİBƏTLƏR

nikah-din-kilsəHüquq tarixinin böyük hissəsi ailə və nikah haqqında müfəssəl qanunvericiliyin olmadığı dönəmlərə aiddir. Bu münasibətlər tamamilə dinlərin və ictimai əxlaqın öhdəsinə buraxılmışdı. Milli dövlətlərin hələ formalaşmaqda olduğu şəraitlərdə hüquq sistemi dünyəviləşə və güclənə bilmirdi, ona görə də özəl həyat münasibətlərin hamısı və ictimai münasibətlərin xeylisi din, əxlaq və ənənəylə tənzimlənirdi.

Milli dövlət – (hər şeydən öncə) dünyəvi dövlətdir. Milli dövlət – (daha sonra) güclü mərkəzi hakimiyyəti olan dövlətdir. Milli dövləti ilk qurmuş ölkə Fransa olmuşdur. İnqilabdan sonra daxili çəkişmələr və qonşularla müharibələrə baş qarışmış Fransa’nın öz hüquq sistemini şəkilləndirməyə imkanı olmadı. Yalnız Napoleon’un hakimiyyətdə güclənməsindən sonra Fransa’da Mülki Məcəllə qəbul olundu və orada ailə-nikah münasibətləri tarixdə ilk dəfə müfəssəl şəkildə və dünyəvi tərzdə təsbit olundu. Fransa’nın təcrübəsi çox ölkələr üçün örnək oldu. Bəziləri ailə-nikah münasibətlərini mülki məcəllədə, başqaları isə ayrıca qəbul etdikləri ailə məcəlləsində nizamladı. Məsələn, bizim ölkə ikinci qrupa aiddir – bizdə mülki məcəllə və ailə məcəlləsi ayrıdır.

Ailə münasibətlərin dünyəviləşmədiyi dönəm və şəraitlərdə nikahın bağlanması, saxlanması və pozulması, eləcə də nikahda doğan və nikahın içində davam edən münasibətlərin tənzimlənməsi tamamilə dinin inhisarında idi. Ailə – tanrıya xoşgələn, tanrıdan xeyir-dua alan, tanrı tərəfindən izlənilən və qorunan, tanrının izniylə dünyaya uşaq gətirən özəl həyat birliyi sayılırdı. Dini təşkilatların, xadimlərin və ayinlərin rolu həlledici olub. Dindənkənar nikahlar qəbul olunmurdu. Bunun bir mənası eyni dinin içində tələb olunan mərhələ və mərasimlərdən keçmək, başqa mənasi isə – fərqli dinlərə aid olan adamların nikahına yol verilməməsilə bağlı olub. Ailələr bəzi dinlərdə poliqam (çoxarvadlılıq, ya da çoxərlik), bəzi dinlərdə monoqam, amma bütün hallarda heteroseksual olub. Bütün dinlər homoseksual əlaqələri günah sayıb, qadağan edib.

nikah-hüququ-tarixMilli dövlətlər qurulanda mərkəzi hökumətlər ictimai münasibətlərdən dini uzaqlaşdırmağa başladı. Buna rahat nail olmaq üçün özəl həyat sahəsində dinin nüfuzu hələ tanınırdı (kompromis kimi). Ona görə ailə münasibətlərində dövlətlər dünyəvi qanunlar yazanda, dinin də rolunu qəbul etməli olurdu. Fransa bu yanaşmanı birdəfəlik qıran ilk ölkə olmuşdur. Napoleon’un Mülki Məcəlləsilə “kilsə nikahı” qadağan olunmasa da, tələb olunmurdu. Dövlət ancaq “vətəndaş nikahını” – yəni, vətəndaş vəziyyətlərini qeydə alan qurumlarda qeydiyyatdan keçmiş nikahı tələb edirdi. Kilsə nikahı hər kəsin özəl həyat seçimi kimi qalırdı, amma dövlətlə münasibətlərdə ailənin tanınması üçün mütləq vətəndaş nikahı lazım gəlirdi.

Milli (dünyəvi) dövlətlərin nikaha belə yanaşması nəyə gərəkdir? Hüquqşünas olmayanların bəzilərinə burası qəribə gələ bilər, amma ailə münasibətlərini nizamlayan qanunlarda nə sevgi, nə mehribanlıq, nə sədaqət, nə də başqa bənzəri tələb var. Bu anlayışların heç birisinin hüquqtutumu yoxdur. Hüquq sevgi və onunla bağlı münasibətləri nizamlaya bilmir, çünki belə münasibətlərdə hüquq üçün önəmli olan üç əsas göstərici yoxdur – qarşılıqlıq, mənafelər və ölçüləbilənlik (sübutolunabilənlik). Sevgi çox vaxt qarşılıqsız olur, ən yaxşı halda hərə bir cür sevir. Sevgidə mənafelər olmur – yəni, sevən sevigisilə seviləndə heç bir öhdəlik yarada bilmir. Nəhayət, sevgi münasibətlərini ölçmək mümkün deyil. Ona görə də siz ailə-nikah qanunlarında belə sözlərə (“sevgi”, “sevmək” və s.) rast gələ bilməzsiniz.

Bəs, elədirsə, dövlətlər niyə ailə-nikah münasibətlərini nizamlayan qanunlar qəbul edir? Nəyi nizamlayır belə qanunlar? Ailə sevgi üzərində qurulumurmu? Evlənənlərin bir-birini sevməsi arzulanmırmı? Əlbəttə, qurulur da, arzulanır da. Amm hüquq üçün (yuxarıda göstərdiyim səbəblərdən) bunların heç birisinin önəmi yoxdur. Dövlətin də marağı yoxdur belə mövzulara.

Dövlət üçün ailə münasibətlərində ictimai maraq doğuran üç böyük mövzu var: 1) mülkiyyət; 2) vərəsəlik; 3) uşaq haqları. Hər yerdə ailə-nikah qanunlarında bütün nizamlama bu böyük mövzular üzərində qurulub. Yaş həddi, qarşılıqlı razılıq, nikah müqaviləsi, boşanma, valideynlik və uşaqların tərbiyyəsi və s. kimi qaydalar da bu üç böyük mövzunun açılmasına xidmət edir. Bir sözlə, dünyəvi qanunların gözündə ailə – əmlak münasibətlərinin nizama salınmasının bir formasıdır. Ailə qanunvericiliyində ülvi hisslər axtarmayın, yoxdur.

ailə-sevgi-nikahDini qanunlarda olduğu kimi, dünyəvi qanunlarda da ailə – heteroseksual birlikdir (son zamanlara qədər hər yerdə belə olub). Heteroseksual birlik təbiidir, nəsilartırandır, qəbuolunandır, anlaşılandır, əmək və məsuliyyət bölgüsü yaradandır, haqq və imtiyaz doğurandır, əmlak münasibətlərinə nizam gətirəndir.

Dünyəvi qanunların heteroseksual nikahlara münasibəti həmişə eyni olmayıb. Dünyəvi dövlətlər ilk növbədə poliqam nikahları qadağan etdi, çünki əmlak münasibətləri, xüsusilə vərəsəlik məsələsində ən çox çaşqınlıq yaradan poliqamiyadır. Sonra cehiz və gəlinpayı kimi münasibətlər hüquqdan çıxarıldı. Qadağan olunmasa da (buna görə cəza yoxdur), tələb də olunmadı. Daha sonra bakirəlik tələbi aradan götürüldü (dini qanunlarda, patriarxal cəmiyyətlərdə bakirəlik çox vacib tələb idi). Sonra valideynlərin icazəsi çıxarıldı. Nikah – ancaq evlənmək istəyənlərin qarşılıqlı razılığı əsasında bağlanırdı. Sonra “qanunsuz uşaqlar” məsələsi qadağan olundu. Əvvəllər ancaq nikahda doğulan uşaqların vərəsə olmaq haqqı tanınırdı, nikahdankənar doğularnlarınsa belə haqqı olmurdu, ona görə (mülkiyyət baxımından) onlara “qanunsuz uşaqlar” deyilirdi. Dünyəvi qanunlarda nikahdankənar doğulan uşaqların nikahda doğulanlarla eyni haqları var və onları dünyaya gətirən insanların valideynlik haqq və vəzifələri tamdır. Yəni, dünyəvi qanunlara görə, uşaq haqları baxımından nikahın olub-olmaması heç nəyi dəyişmir. Sonra boşanma qaydalarına da dəyişiklik edildi. Bir sıra dinlərdə boşanma qadağan olduğu halda, dünyəvi qanunlar buna icazə verməli oldu (yənə də əmlak münasibətləri baxımından). Nikah müqaviləsi, əslində, boşanmanın şərtləri haqqında öncədən (nikaha girərkən) bağlanan sazişdir.

Bütün bunlarla yanaşı, dünyəvi qanunlarda hələ də bir sıra məhdudiyyətlər qalırdı. Məsələn, uzunmüddət irqlərarası nikahlara qadağa vardı. Başqa dövlətlərin vətəndaşlarıyla nikaha girməyin də şərtləri çox çətin olduğu dönəmlər olmuşdu. Lakin, ümumilikdə, dünyəvi qanunlarda nikah münasibətləri getdikcə liberallaşırdı. Önəmli olan odur ki, liberallaşma həmişə heteroseksual çərçivədə qalırdı.

nikah-homoseksual-lgbtSon zamanlar nikah münasibətlərində liberallaşma heteroseksual çərçivəni aşmağa başlayıb və bu aşma getdikcə genişlənir (daha çox ölkəni əhatə edir). Bu prosesin getdiyi hər yerdə təəssüf, tənqid və etiraz doğuran da budur.

Homoseksuallığa qarşı olmağın bir anlamı yoxdur. Özəl həyat seçimlərinə hörmətlə yanaşılmalıdır. Məsələ sırf özəl həyat səviyyəsində qalsaydı, bu haqda danışmağa da dəyməzdi (heç bir problem olmayacaqdı). Amma burada söhbət homoseksuallığın ictimailəşdirilməsindən gedir (public manifestation of homosexuality).

Homoseksuallar bu məsələdə, əslində, nə istəyir? Onlara sekslə məşğul olmağa, bir yerdə yaşamağa mane olan yoxdur, hüquqda buna qadağa qoyulmayıb. Problem nədədir? Homoseksualların hədəfi başqadır. Onlar, nikahlarının rəsmiləşdirilməsi vasitəsilə, əmlak münasibətlərinin tanınmasını istəyir. Onlar da vərəsə olmaq, sığorta, ölmüş həyat yoldaşına görə müavinət almaq, uşaqları övladlığa götürmək və s. istəyir. Nikah onlara bunun üçün lazımdır. Nikahsız bunları edə bilmirlər.

Müəllif: Erkin Qədirli

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

HÜQUQ NƏDİR?

Hüquq nədir?Cəmiyyətin ümümi yararını təmin etmək üçün qoyulan və ictimai güc ilə dəstəklənən qaidə, haqq və qanunların bütünüdür. Fərdlərin bir-biri ilə, cəmiyyətlə və dövlətlə münasibətlərini yoluna qoyar. Qısaca, “Cəmiyyət hakimiyyəti ilə təmin edilən nizam” dır, deyə bilərik. Hüquq normaları, mövcud  olduğu cəmiyyətin dəyər mühakimələrini daşıyar. Buna görə, insanın davranışlarına nəzarət edər. Hər kəs üçün doğru olanı məqsəd qoyar amma heç bir zaman ümumi-keçərli olmamışdır. Hər zaman müzakirə olunmuş, zaman içində çox fərqli şəkillərdə qəbul edilmişdir.

Qəti gerçəklərə deyil, mövcud anlayışa söykəndiyi deyilə bilər. Nisbi olduğunu: müxtəlif hüquqi nizamlardan, mühakimə etmə quruluşundan, milyonlarla məhkəmə faylından anlaya bilərik. Onsuz da, ümumi keçərli bir hüquqi baza olsaydı, məhkəmələr olmazdı.  Vəkillər isə faydalı işlərlə məşğul olmaq məcburiyyətində qalardı. Hüquq: əxlaq, din və adət-ənənə kimi cəmiyyəti tənzimləyici qaydalardandır. Yalnız dövlət tərəfindən qorunmaya alınmağı və cəbri sanksiyalara sahib olması ilə bunlardan ayrılır.

Din qaydaları: İnsanın tanrı ilə münasibətini nizamladığı kimi, fərdlər arası və fərd-toplum münasibətlərinə də təsir edir. Dini qaydalar: mütləq riayət edilməyi lazım olan, dəyişkən olmayan qaydalardır. Sanksiyası, mənəvidir.

Əxlaq qaydaları: İnsanın özünə və başqalarına qarşı məsuliyyətləridir. Qınamaq, ayıblamaq, təcrid edilmək kimi sanksiyalara malikdir.

Ədəb qaydaları: Cəmiyyətdə riayət edilməsi lazım olan hörmət və incəlik qaydalarıdır. Yazılı deyil. Sanksiyası, mənəvidir. Cinayət təşkil etməz, ancaq qınamaq, ayıblamaq kimi sanksiyaları vardır.

HÜQUQ ANLAYIŞININ NÖVLƏRİ:

1. Pozitiv (müsbət ) hüquq:  Ölkədə qüvvədə olan yazılı və ya yazısız hüquq qaydalarının bütünüdür. Konstitusiya, qanun, nizamnamə, məhkəmə ictihadları olduğu kimi, ənənə və adətlər də bu çərçivədədir.
2. Qanunvericilik ( məktub) hüququ: Ölkədə, müəyyən bir dövrdə qüvvədə olan hüquq qaydalarının sadəcə yazılı olanlarıdır. Qanun, qanun hökmündə qərarnamə, nizamnamə kimi qaydalar qanunvericilik adını alır.
3. İdeal ( təbii) hüquq:  Ədaləti ən uyğun şəkildə qarşılayacağı düşünülən hüquq növüdür. Ən mükəmməl, ideala uyğun olan hüququ təmin etməyə çalışır.
4. Tarixi hüquq:  Keçmişdə tətbiq olunan və hal-hazırda praktikada olmayan hüquq qaydalarıdır.
5. Obyektiv hüquq: Cəmiyyət həyatında tətbiq olunması zəruri olan qaydalardır.
6. Subyektiv hüquq: Şəxslərlə bağlı, subyektə aid qaydalardır.

HÜQUQ QAYDALARININ NÖVLƏRİ:

1. Əmredici hüquq qaydaları: Uyulmağı məcburi olanlardır. Konstitusiya, nizamnamə, istiqamətvericilik kimi cəmiyyətin ümumisini düşünür və ümumi əxlaqa istiqamətlidir.
2. Tamamlayıcı hüquq qaydaları: Ortaya çıxan boşluqları dolduran qaydalardır. Bir müqavilədə, faiz nisbəti müəyyən olunmamış isə, qanuni faiz nisbətləri keçərlidir. Bu, tamamlayıcı bir qaydadır.
3. Təsviri hüquq qaydaları: Hüquqi bir anlayışın təsvirini edərlər. Bir terminin qanuni tənzimləmə baxımından nə anlama gəldiyi göstərilir. Təsviredici qaydalarla qanunvericinin iradəsi ifadə edilir. Təsviredici qaydalarla ifadə edilən anlayışların əksi iddia edilə bilməz.
4. Şərhçi hüquq qaydaları: Tərəflərin iradələri ilə açıq şəkildə ifadə edə biləcəkləri halda, ifadə edə bilmədikləri, bir mövzunun aydınlığa qovuşdurulmasını və ya bəyan və ya hərəkətin ixtilaf halında nə anlama gələcəyini göstərən qaydalardır.

HÜQUQ QAYDALARININ KEÇƏRLİ OLMAĞININ QAYDALARI

Hüquq qaydalarının da qaydaları vardır. Filosoflar tərəfindən, müxtəlif şəkildə ifadə edilmiş, hüququn ümümi bir formasına çatılmağa çalışılmışdır. 20-ci əsr hüquqçularından olan Lon Fuller belə bir sıralama edib:

1. Qanunlar ümüumi olmalıdır.
2. Qanunlar, vətəndaşların bağlı olacaqları standartları bilməklərinə imkan vermə üzrə elan edilməlidir.
3. Keçmişə doğru gedən qaydalar və tətbiqlər, minimuma endirilməlidir.
4. Qaydalar, anlaşıla bilən olmalıdır.
5. Qaydalar, bir-bir ilə ziddiyyət təşkil etməməlidir.
6. Qaydalar, xitab etdikləri insanlardan, qabiliyyətlərini aşan davranışlar ehtiva etməməlidir.
7. Qaydalar, nisbətən sabit olmalıdır. ( Tez-tez dəyişdirilməməlidir )
8. Elan edilən qanunlarla, onların feli şəkildə tətbiq olunmağı arasında bir uyğunluq olmalıdır.

HÜQUQUN TƏNQİDİ:

Hüquq, ərəbcə ( huqüq) haqqlar deməkdir. Haqq isə, “doğru, uyğun, gerçək” deməkdir. İngiliscə, “law” kəlməsi, proto-alman dillərində, “yerləşdirmək-nizamlamaq”  anlamına söykənir. Hüququn ictimai güclə təmin olunan nizam anlamının xaricində: “haqqlar və ya dostluq münasibətləri” kimi  anlamları da vardır.

“Hüquq nədir?” sualına ictimai gücə söykənən nizam cavabını veririksə, cəmiyyətin istəkləri, ən əhəmiyyətli mövzudur. Cəmiyyətə əsaslandığına görə, bəs cəmiyyət necə bir doğru anlayışına sahibdir? Bunu sorğulayaraq, hüququn və qanuni nizamın keçərli bir izahını edə bilərik. Cəmiyyətə əsaslansaq, bütün qanuni nizamlar məntiqə uyğun olmaqdadır. Məsələn, şəriətə uyğun və ya sekulyar nizamlar xalqa görə haqlı və ya haqsız ola bilər. Hüquqda, gerçəkdən çox, “gerçək görünən”in olduğunu; haqlıdan çox, “haqlı çıxan”ın olduğunu, minlərlə illik haqq anlayışından görə bilərik. Buna görə, ümumi keçərli bir anlayışdan çox, uyğun olanını hədəfləmək, bizim insanlığa olan borcumuzdur. Başqaları üçün doğru olanı etməkdənsə, azadlığa və fərqliliyə hörmət edərək, fürsət vermək yoluna getməliyik.

Fəlsəfə, hər nə qədər doğruya və gerçəyə çatmağa çabalasa da, bunun öncəsində sorğulama fəaliyyəti vardır. Hər şey sorğulmağa açıqdır və hər baxış ifadə edilməyə layiqdir. Buna görə də hər kəsi, hüququn ümumi bir sorğulamasını etməyə dəvət etmək gərəkdir. Toplumdakı insanları bir arada tutan, bir-birinə güvənməkdir. Ədalətin təmin     ediləcəyi fərziyyəsi ilə ilə yaşamaqdayıq. İctimai gücün haqları təslim  edəcəyinə olan inancımız, bizi bir çox zərərli hərəkətdən saxlayar. Buna görə də, fərqli haqq anlayışlarının necə təmsil edildiyini düşünməliyik. Hal-hazırda, din işlərini, dövlət işlərindən ayrı tuturuq, ancaq şəriət nizamının da xalqın tələbinə görə yaşanması gərək deyilmi? Əgər xalq, şəriət nizamına uyulacağını sanaraq qanun gücünə tabe olursa, başqa cür davranmağın keçərliliyi nədir? Bəlkə populist bir hüquq sistemi ilə haqqını axtaran çarəsiz insanların zərərləri aradan qaldırılar.

İllərlə ədliyyələrdə etdiyim müşahidələr nəticəsində, hüququn nisbiliyini təcrübə etdim. Ədliyyələrdə gördüyüm şey, vəkillərin özgüvəninə qarşılıq olaraq, sadə insanlar nə edəcəklərini bilmirdilər. Bürokratiya ilə əlaqəsi olmayan, qanunlarla uğrHüquq nədir?aşmamış insanlar fərqli bir hüquq dünyasında yaşayırdı.  Vəkil tuta bilənlər, vəkilin insafına qalmışdı.  Haqqı, doğrunu axtaran bir düzənin insanı bu dərəcə möhtac vəziyyətə salması çox maraqlı idi. Minlərlə səhifəlik qaydalar, ictihadlar, praktikalar haqq axtarışını əngəlləyir və haqqı pulla bağlı bir mövzuya çevirirdi.  Cəmiyyətin nizamını təmin etməyə istiqamətli bir fəaliyyətin cəmiyyətə uyğun olmaması vəziyyətində, əzilənin daha da əzilməsi; əzənin də daha da güclənməsi deməkdir.

Siz də ədliyyələrə gedərək məhkəmələri dinləyə bilərsiniz. Əksi ifadə edilmədiyi təqdirdə məhkəmələr hər kəsə açıqdır. Lakin müraciətlər zamanı bəzən çətinliklər ola bilir. Böyük ədliyyələrdə şansınızı yoxlayın. Ya da bununla bağlı, “Məhkəmə”, “12 hirsli adam”, “Bül-bülü öldürmək”, “Şeytanın vəkili” kimi filmləri izləyə bilərsiniz. Eyni adlı kitabları və ya ümumi şəbəkədəki  məhkəmə protokolları da düşüncənizə köməkçi olacaq.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Fidan Aslanova

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 16 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

MƏN YƏMƏNLİ BİR QIZAM…

Mən ona yaxınlaşanda o otağın küncündə bardaş qurub oturmuşdu; sadəcə gözlərini görürdüm (niqabda olduğu üçün). Məni görən kimi pəncərəyə doğru getdi və heç bir neçə saniyə çəkmədi ki, mənə tərəf dönüb danışmağa başladı…

Ən son nə zaman pəncərədən ətrafa baxdığımı unutmuşam. Nəinki baxmağı, hətta deyərdim ki, qız olduğum üçün varlığımı belə unutmuşam. Yəməndə qız olmaq heç bilirsən necədir?! Düşüncəsi belə sənin ruhuna və ağlına ağırlıq edər, elə ağırlıq ki, onu ya göz yaşlarınla çıxarmalısan, ya da oturub dərin-dərin nəfəs almalısan…  Amma sən də hamı kimi edəcəksən. Bilirəm… Sadəcə mənim üçün bir neçə dəqiqə, yaxud bir neçə saat üzülüb unudacaqsan… Mən isə yenə bu həyatı yaşamağa davam edəcəyəm. Əslində, heç “davam edəcəyəm” sözünün mənasını dərk edə bilmirəm, çünki davamlılıq üçün varlığımın və var olmağımın qəbul olunması lazımdır. Bəs mən qəbul edilirəmmi bu cəmiyyətdə?! Mən qız doğulduğum üçün mənə insan hüquqlarını tanıyırlarmı bu ölkədə?! Nə edim, qadın olduğum üçün utanımmı?! Gülümsəmək istəyirəm bu kəlməni deyərkən amma… Yenə amma… Yəqin ki, artıq bu “amma” kəlmələri ilə yordum səni. Sənə deyim ki, mən heç zaman qadın olmaqdan utanmadım, usanmadım… Bəlkə bunu söyləməm üçün yaşımın az olduğunu deyəcəksən… Yanılırsan! Mən yaşımla deyil, mənə yaşadılanlarla, gördüklərimlə böyümüşəm. Mənim üçün gülmək, danışmaq, düşüncələrimi dilə islam-qadın-örtügətirmək günaha çevrilibdir. Bilirəm heç 18-i görmədən məni də bir kişiyə satacaqlar, elə başqa yəmənli qızlar kimi… Bunun adına evlənmək deyə bilmərəm, biz burada satılırıq, nə fikrimizi soruşan var, nə qəlbimizə qulaq verən. Mən ağlasam, mən qarşı çıxsam, nə dəyişəcək?! Çox uzağa getsəm, amansız şəkildə məni öldürəcəklər, necə ki, qonşu ölkədə- İranda təcavüz edildiyi üçün iffətini qorumaqdan ötrü öldürdüyü adama görə edam edilən 19 yaşlı Reyhanə kimi. Tez-tez divarın bir küncünə sıxılıb qadın olduğu üçün əzab çəkən, ağlayan, saçlarına zamanından öncə dən düşmüş anama baxıram, həyatını düşünürəm və “məgər məni dəmi o sonluq gözləyir?!”- sualını ağlımdan keçirmək belə ruhumu ürpərdir. Bilirsən, burda qadınların oxumaq hüququ yoxdur, işləyib özünə baxmaq hüquqları da artıq sıradan çıxıb. Bir qadın bir kişi ilə eyni işdə çalışırsa, kişi 100 alanda, qadına 30 verirlər. Düşün, burada qadınların kimlik almaq haqları belə yoxdur; ancaq ya atalarının, ya da ərlərinin icazəsindən sonra ala bilərlər. Hər 4 qadından biri aclıq, yoxsulluq çəkir, onlar ehtiyaclarını ödəmək üçün hətta bədənlərini satmaq məcburiyyətində qalırlar. Bir qadının öz iffətini satışa çıxarması bilirsən nə deməkdir?! Özünü məcbur et buna, düşünməyə məcbur et, özünü o qadınların yerində hiss et! Yum gözlərini, yum, canlandır beynində hiss edərək… Məcbur et, özünü. Səni alçaltmaq deyil niyyətim, məni yanlış anlama, məqsədim var sadəcə. Sənin də bunu hiss etməyini istəyirəm ki, bəlkə, ruhunun ən dərinliyində sənə çata bildim, vicdanına toxuna bildim. Bu, mənim üçün və bütün yəmənli qızlar üçün nə qədər önəmlidir, bir bilsən. Sən ordasan, bir başqa ölkədə, başqa şərtlər altında, rahat  həyatın var və hətta mənə, bizə yardım edə bilmək gücün var. Mənim üçün dünyaya səslənə bilərsənmi? Yəməndə qız doğulmağın nə qədər acı olduğunu, nə qədər arxa planda qaldığını, dəyərsizləşdiyini, insani hüquqlardan məhrum edildiyini deyə bilərsənmi?! Bir qadının şiddət görməsini düşün, dilənçiliyə, fahişəliyə, hətta narkotik satıcısı olmağa məcbur edilməsini düşün, dinləmə (oxuma) sadəcə, bu dediklərimi düşün… İndi isə sənə çıxış yolunu anladacağam. Ya bizə xilaskar olacaqsan, ya da bizə bu həyatda: “Həyatına davam elə”, -deyənlərdən. Hansı ki, biz davam etməyin nə olduğunu belə hələ dərk edə bilmirik.  Çoxları zənn edir ki, bu həyatı yaşamağımıza səbəb bizim dinimizdir. Yox, bu, belə deyil. Düzdür, mən oxumağı və yazmağı bacarmıram, amma mənim babam mənə həmişə dinimizin mükəmməl olduğunu izah edərdi, mənə Quran oxuyardı, əslində, dinimizdə qadınların nə qədər dəyərli olduğunu deyərdi. Hətta o, mənə bəzi ayələri əzbərlətmişdi: “Allah`ın onlardan birini digərindən üstün etdiyinə və öz mallarından xərclədiklərinə görə kişilər qadınlar üzərində himayəçidirlər…” (Nisa Surəsi, 34). Babam mənə deyirdi ki, kişiyə qadını qorumaq vəzifəsi verilmişdir. Hətta bu ayədə keçən “kavvam” kəlməsi ərəbcədən “qoruyan, göz-qulaq olan” demək imiş. Əslində, demək istəyirəm ki, əsl Quranda əmr edilən din yaşansaydı, nə mən, nə anam, nə də başqa yəmənli qadınlar bu həyatı yaşayardı. islam-qadın-örtüYəməndə kişi və qadın bərabərsizliyi çox üstün səviyyədədir, ancaq Quranda Allah əmr edir ki: “Mənim qatımda ən üstün olanınız irqiniz, cinsiniz deyil, təqvaca üstün olanınızdır”. Bax, əslində, mən bu həyatın arzusundayam, cinsiyyətin fərq qoyulmadığı, eyni hüquqlara sahib cəmiyyət istəyirəm. Bəlkə də bir çox yerdə əsl islam yaşanmır, elə buradakı kimi. Amma biz daha acınacaqlı vəziyyətdəyik. Sizdən istəyim bizim üçün birləşməyinizdir… Əgər dünyada əsl İslami birlik yaradılarsa, heç kimsə müsəlman bir qardaşının , bacısının zülmünə, əziyyətinə göz yummaz və mütləq bizləri bu vəziyyətdən, çətinlikdən xilas edər. Bax, mən bu örpəyimi çıxarsam, mənim üz cizgilərimə diqqət etsən, vicdanın titrəyər. Ona görə yox ki, mən döyülmüşəm. Üzümün yaralarından deyil, sadəcə üz cizgilərim o qədər dərinləşib ki, ruhumdakı yaralar üzümə əks olunub. Ağlamıram, ağlamayacağam, səbirlə məni dinləyən dünyanı, müsəlmanları gözləyirəm, sən də məni dinlədin və bunları yazmağını, səsimi hər kəsə duyurmağını istəyirəm. Unutma, mən qadınam və mənim yerimdə hər hansı bir qadın ola bilərdi. Biz mədəni şəkildə zindan həyatı yaşayırıq. Yardım üçün son dəfə hər müsəlmana səslənirəm, bizim üçün İslamı yaşayın və bizi də xilas edin.

Mən bu yazını, əslində, öz düşüncələrim əsasında yazdım, amma bunu yazmağıma vadar edən yəmənli qadınların həyatını araşdırmağım oldu. Yəni həqiqətdə mən Yəmənli bir qızdan müsahibə almamışam, sadəcə onlar haqqında oxuyub öyrəndiklərim mənə o qədər təsir etdi ki, onu ancaq ən gözəl bu şəkildə izah edə bilərdim. Düşündüm ki, bu şəkildə qələmə alsam, insanlar daha çox diqqət edər. Əslində, sadəcə diqqət etmələrini istəmirəm, yuxarıda deyildiyi kimi, həll yolu üçün müsəlmanların birləşərək əziyyət görən hər müsəlman qadını, hər bir müsəlmanı zülmdən xilas etməsini istəyirəm. Nəinki şiddət və əzab görən müsəlman qadınlar, hətta dinindən və irqindən asılı olmayaraq, hər qadının, hər insanın gözəl həyat yaşamağa haqqı var və kimsənin də bu haqqı onun əlindən almaq hüququ yoxdur! Mənim üçün tək çıxış yolunun təkcə müsəlmanların deyil, bu həyatı yaşayan hər kəs üçün həll yolunun məhz əsl İslam, əsl Quran olduğunu düşünürəm.

Müəllif: Züleyxa Sultan

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 6 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus