İQTİSADİ BÖHRANIN İNSANLAR ÜZƏRİNDƏKİ TƏSİRİ

Xüsusi

iqtisadi böhran-ekonomik krizBöhranın insan üzərində yaratdığı ilk təsir “şok dövrü” adlanır. Bu iqtisadi böhranda insanlar əvvəlcə inanma çətinliyi yaşayacaq və bu hadisənin təsiri ilə nə edəcəklərini bilməz bir halda hərəkətsiz qalmağı üstün tutacaqlar. Bu dövrü təqib edən “reaksiya dövrü” isə “şok dövründən” sonra bir neçə gün ərzində baş qaldırır. Bu dövrdə artıq hadisələr haqqında şərhlər verilməyə başlayır, sistemə iradlar, barışa bilməmələr, rədd etmələr və buna səbəb olan amillərə qarşı təpkilər artmağa başlayır. Və nə edə biləcəyi barədə qərarlar qəbul olunmağa və bunun ardınca da monotonluqdan çıxıb, hərəkət etməyə başlanılır. Bu dövrün nəticəsində də baş verən bu böhrana qarşı “uyğunluq dövrü” yaranacaqdır. Vəziyyətə uyğunlaşıb həyatına davam edənlər qədər, bu böhranın yaratdığı təsir ilə özünə və ətrafına zərər verə biləcək şəxslər də yaranacaqdır. Bu dövrlərdən yola çıxaraq iqtisadi böhranların insanın üzərində yaratdığı psixoloji təsirləri daha detallı bir şəkildə sizlərlə bölüşməyə çalışacağam.

İqtisadi böhranlar, insanların gələcəyə yönəli çətinlik və narahatlıqlarını artırır. İnsan gələcəyini zəmanətə almaq və gələcəyə güvənmək istəyir. Gələcəyin onun əsas ehtiyacları üçün nə kimi çətinliklər yaradacağı üzərində düşünməyə başlayır. Gələcəyini təhdid edən hər bir hadisəyə qarşı qorxu ilə baxır. Bu barədə Maslovun “Ehtiyaclar Nəzəriyyəsindən” bəhs etmədən keçməyəcəyəm. İnsan, “tələbat nəzəriyyəsində” var olan fizioloji tələbatlarını ödəyə bilməyəcəyi fikrinin narahatlığına görə, digər ehtiyacları ilə də məşğul olmayacaqdır. Həyatını və ehtiyaclarını təhdid altında hiss edən insan özünü inkişaf etdirmək üçün səy göstərməyəcəkdir. Maslov iyerarxiyasında ən son kateqoriya olan “özünü gerçəkləşdirmədə” problemlər yaşanacaq. Buradan yola çıxaraq deyə bilərəm ki, insan əsas ehtiyaclarını qarşılamaqda problem yaşayanda daha aqressiv və təcavüzkar ola bilər.

QLOBAL BÖHRANIN YARADACAĞI MÜMKÜN PROBLEMLƏR

1) İş həyatında yarana biləcək problemlər,
2) Ailə daxili problemlər,
3) Fərdi psixoloji və fiziki sağlamlıq problemləri,
4) Digər insanlarla sosial əlaqə problemləri

İŞ HƏYATINDA YARANA biləcək PROBLEMLƏR

İş yerlərində çalışanlar arasında rəqabət başlayacaq və çalışanlar işlərini itirməmək üçün digər insanları keçməyə çalışacaq və ya özü işdə qalmaq üçün digər insanların ayağını büdrətməyə çalışacaqdır. Hər gün işə gedərkən “bu gün kim işdən çıxarılacaq, görəsən, yoxsa mənmi?”, deyə düşünən və işdən atılma riskini daşıyan bir insan, işə gedərkən həyəcanlı, gərgin və narahat olacaq. İş həyatı və işdən götürülən qazanc insanın özünü təhlükəsizlikdə hiss etməsinə səbəb olur. Bunları itirəcəyini düşünməsi isə insanın iş səmərəsini aşağı salacaqdır. İşə diqqət verməyəcək, gördüyü şeylərə konsentrasiya olmasını əngəlləyəcəkdir. İş yerində yaşanacaq problemlər təkcə iş səmərənin azalması ilə bitməyəcək. İş yerindəki dostları ilə əlaqələrinə də təsir edəcəkdir. Bir-birini rəqib kimi görməyə başlayan insanlar, bir-birilərinin etdiklərinə mane olacaq, ya da bir-birilərinin qüsurlarını taparaq, öz yerlərini möhkəmləndirməyə çalışacaqdır. İş yerində baş verəcək inamsızlıq insanların bir-birləri ilə əlaqələrini də əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaqdır. Rabitə də etimad problemi, paylaşmalara mane olur. Keçmişdə aldığı kreditləri ödəməyən və ya təcrübələri birjaya ya da fərqli yerlərə yatıran adamlar özlərini zəmanətdə hiss etməyəcəkdir. Daim veriləcək xəbərləri dinləməyə yönələcək və özünü idarə etməsi lazım olan işə kökləməyəcəkdir.

AİLƏ DAXİLİ PROBLEMLƏR

İş yerindəki gərginliyə səbəb olan bu qayğı və həyəcanlı vəziyyət, insanların şəxsi həyatında da əks olunacaqdır. Ailə fərdlərinə qarşı əsəbi və təcavüzkar bir rəftar nümayiş etdirilə bilər. Evə maddi xeyir verən şəxsin işlərinin pozulması, ailə üzvlərinin ona qarşı davranışlarının mənfi istiqamətə yönəlməsinə təsir göstərə bilər. Uşaqların böhrandan əvvəlki kimi yaşamaq istəmələri, ailədə qarşıdurmalara səbəb ola bilər. Uşaq əvvəlcədən malik olduğu istəklərinə maneə qoyulmasını istəməyib reaksiya göstərə bilər. Yaşadığı vəziyyət onun yoldaşları arasındakı yerini və əhəmiyyətini də poza bilər. İtki yaşayan uşaq hirsini ailəsinin və dostlarının üstünə tökə bilər.
Həyat yoldaşı arasında ünsiyyət pozula bilər. Gələcəyin dərdi ilə yaşayan fərd özünə etibarını da itirə bilər. Özünə inamını itirən fərd isə heç bir şey etmək istəməyəcəkdir. İstəksiz və motivasiyası əskik olan şəxs həyat yoldaşı ilə problemlər yaşamağa başlaya bilər.

FƏRDİ, FİZİKİ VƏ PSİXOLOJİ PROBLEMLƏR

İş həyatının və maddi qayğıların yaratdığı problemlər insan həyatının digər sferalarına da təsir edə bilər. Bundan başqa, etmək istədikləri şeylərdə tərəddüdlər yaşayacaq və risk etməkdən çəkinəcək. Risk etmək istəmədiyi və özünü zəmanətdə hiss etmədiyi üçün pulunu xərcləməyəcəkdir. Bu da iqtisadiyyatı çıxılmaz vəziyyətə sürükləyəcəkdir. İstehsal və istehlakın olmadığı bir iqtisadiyyat isə düşünülə bilməz. Kiçilmə və istehsalın azalması işsizliyi artıracaq. İşsiz qalan insan da istehlak etməkdən çəkinəcəkdir. İnsan sahib olmaq istəyən bir varlıqdır. İstehlak da insanın sahib olma ehtiyacını dəstəkləyən bir hadisədir. Sahib olmamaq və ehtiyaclarının xaricində bir şey almaması insanın psixoloji tarazlığını pozacaqdır. Psixoloji olaraq depressiya və qorxu simptomları müşahidə ediləcəkdir. Bundan başqa, psixoloji mənşəli fiziki şikayətlər də ortaya çıxa bilər. Baş ağrısı, mədə ağrısı, ürək bulanması və gərginliklə bağlı bədənin müxtəlif yerlərində ağrılar başlaya bilər. İnsanlar baş verən böhranla bağlı çarəsizlik hissləri də yaşaya bilər. Bu vəziyyətdən necə xilas olacağı və necə bacara biləcəyini düşünməyə başlayır, çarələr axtarır. Çarəsizlik hiss edən insan isə ya problem yaradan vəziyyətdən qaçmağa, ya da problemin içində mübarizə aparmağa çalışacaqdır. Problemdən qaçma yolunu seçən insan, içində olduğu vəziyyətlə bacara bilməyib, özünə zərər verə bilər. İş həyatının və şəxsi həyatın itirilməsi kimi anlar yaşana bilər.

DİGƏR İNSANLARLA SOSİAL ƏLAQƏ PROBLEMLƏRİ

Gözləntilərin qəbuledilməz səviyyəyə gəlməsi insanları bir-birindən uzaqlaşdırar. Bir çox insan özünü ictimai həyatdan təcrid edə bilər. Keçmişdəki maddi imkanlarını itirən insan özünü digər insanlardan uzaqlaşdırdığı kimi, digər insanlar tərəfindən də tərk edilər. Böhranla bağlı mənfi fikirlər şəxslərin qayğı, qorxu, qəzəb, həyəcan, gərginlik, tənhalıq, çarəsizlik, risk etməmək, narazılıq, natamamlıq və inamsızlıq, eləcə də motivasiya azalması şəklində hiss və davranışlarını artıracaqdır. Böhran şəxsiyyətin xüsusiyyətlərinə bağlı olaraq, hər insanın üzərində müxtəlif təsirlər də yaradacaqdır. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə yanaşı, insanın sosial-iqtisadi quruluşunu da istisna etmək olmaz. Psixoloji təsirlərdən bəhs edərkən bir fərdi bütöv şəkildə nəzərə almağımız lazımdır. Psixoloji quruluşun təşkilində ictimai ölçünü yox saymaq mümkün deyil. İnsanlarda meydana gələn bu dəyişikliklər cəmiyyətin dəyər mühakimələrinə də təsir edəcəkdir.

Hazırladı: Coşqu İsmayılzadə

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DÜNYANI KİM İDARƏ EDİR

Dünya, kainatdakı milyardlarla qalaktikadan birində adi bir ulduz ətrafında dönən kiçik bir planetdir. Müəyyən bir hakimi yoxdur. İnsanlar hakim olduqlarına inansa da nə biokütlə, nə say, nə də haqq olaraq belə bir şeyə sahib deyillər. Xalqlar öz-özlərini idarə etdiklərini  sanırlar. İnsanlar nümayəndə olaraq hökumətdə olduqlarını sanırlar. Əslində bir çoxu bunun həqiqət olmadığının fərqindədir. Dünyanın çarxlarını çevirən bəziləri var.

Xalqlar öz özlərini idarə etdiklərini filan sanırlar. Dünyanın çarxlarını çevirən bəziləri var.

Xalqlar öz özlərini idarə etdiklərini sanırlar. Dünyanın çarxlarını çevirən bəziləri var.

Çox zaman gizlilik nəzəriyyəsi olaraq inkişaf edən bu fərqindəlik nədir? Bəzən şübhələndiyimiz bu gizli “xarici alışqan” kimlərdir? Köklərdən başlayaq. İlk dövlətlərdən bəri insanlığın əksəriyyəti həmişə idarə olunmuşdur. Cəmiyyətə rəhbərlik edən insanlar əvvəlcə gücə söykənərək, sonraları da Tanrının seçdiyi adı ilə fərdlərin gücünü özlərində birləşdirmişlər. Güc ya da dinlə başa keçmək yalnış gələ bilər, amma heç olmasa müəyyən bir səbəbiyyət vardır. Görünən bir təhlükə mövcuddur. Müasir zamanlarda bu da yoxdur. Bu gün bir çox xalq öz özünü idarə etdiyini zənn edir. Bu cəmiyyətlər güc və din istismarına söykənən insanlar tərəfindən qurulub irəliləmiş, sonra nəzarət xalqlara mı verilmişdir? Xeyr. İstismar sadəcə pərdənin arxasına keçmişdir. Demokratiya müasir zamanların ən böyük yalanı halına gəlmişdir.

Yaxşı, qəbilə şefləri və krallar mı qaldı? Xeyr. Görünməyən təhlükə, bunun başındakıları belə dəhşətə sala biləcək bir şeydir. “Pul” icadından bəri kimsəyə faydalı olmamışdır. Malları bir-biriylə mübadilə etmək yerinə imzalı kağızlardan istifadə asan olaraq görünsə də tam bir tələdir. Beləliklə bütün insanlığın gücü bir qrupa əmanət edilmişdır. “Pula nəzarət edənlər” dünyaya nəzarət edər hala gəlməkdədir. Bu gün dünyanı idarə edənlər “pula nəzarət edənlərdir”. Maraqlı olan isə “pul” da pulu idarə edənləri idarə etməkdədir. Pul dinamikası o qədər qəribə, manipulyasiyaya açıqdır ki, pulu idarə edənlər ona uyğun gəlmək məcburiyyətində qalır. Hökumətlərdə aşkar şəkildə iştirak edən sərmayələr vardır. Halbuki onlardan gözlənilən yalnız iqtisadiyyatı istiqamətləndirib xalqın cibindəkiləri sümürməkdir.

Pulu xalq deyil, sahibləri istehsal edir.

Pulu xalq deyil, sahibləri istehsal edir.

Bundan başqa, pulu xalq deyil, sahibləri istehsal edir ki, ikidə bir iqtisadi böhran yaşadır. Məsələn, 2008-ci ildəki qlobal böhranı xatırlayaq. Böhranın səbəblərindən biri “Lehman Brothers” adlı şirkətin batmasıydı. Bir şirkət batanda dünya nədən böhrana girdi? Təbii bir neçə faktor daha var idi, amma böhranın simvolu bu kriz idi. Tarixdəki ən böyük şirkət iflası gerçəkləşmişdir. 691 milyard dollarlıq bir varlıq idarə edən Lehman Brothers batmışdır. Bu şirkətın fəaliyyəti nə idi? Bankçılıq və maliyyənin idarə edilməsi. Yəni pul satar, pul yığıb, bunlarla sərmayə edərlər. Pulu idarə edənlərin biridir. Pulun, sahiblərinin belə nəzarət edə bilmədiyi bir dəli dana halına gəldiyinin nümunəsidirlər. Ortada aşkar bir səbəb yox ikən, 2008-ci ildəki kimi öhdəsindən gələ biləcək borc yükləri yaranmışkən, çox komik bir şəkildə pulun idarəsini itirirlər. Böyük bir bank vətəndaşlardan kreditini geri istəsə, çıxıb desə ki: vəziyyətimiz yaxşı deyil, o zaman vay vətəndaşın halına! Gerçək filan olmasına ehtiyac yoxdur. Bir şərh ya da bir söz-söhbət yetər.  Bu gün dünyanın ən möhtəşəm kağızı olan 100 dolların üzərindəki Benjamin Franklin “banklar ordulardan təhlükəlidir” sözünü boşa söyləməmişdir.

Xalq ən çox bağıranı seçdikce bu proses beləcə davam edər.

Xalq ən çox bağıranı seçdikce bu proses beləcə davam edər.

Pul sahibləri kənardan gələn bəzi monarxiya, kapitalist, müstəmləkəçi müəssisələrdir. Bir də insanların pulunu, sığorta ödənişlərini, zəmanətlərini yığan fondlar vardır. Trilyon dollara çatan bu fondlar bir ölkəni bir gündə vəzir də edər, rəzil də. Pulun məmləkəti də yoxdur. Maliyyə təşkilatların əksəriyyəti ABŞ qaynaqlı olmasına baxmayaraq bir gecədə tərki-diyar eyləyib ABŞ dollarına 4 % dəyər itkisi verə bilərlər. Bir gün içində ölkələr bata və ya meydana gələ bilməkdədir. Hər zaman batan bir şey vardır- xalq. Kütlə heç bir zaman qazanmaz. İmtiyazlı seqmentin idarəsindəki pulun heç bir şəkli xalqa fayda verməz. Pul mərkəzli kapitalist hökumətlər də ancaq xalqı aldatmaq üçün vardır. Hökumətlər mətbəədə pul basar və bunları qlobal oyunçulara təslim edər. Maliyyə təşkilatları dövlətlərdən aldığı dəstək və pul ilə xalqa öz varlığını satar. Xalq ən çox bağıranı seçdikcə bu proses beləcə davam edər.

Xalqın bir şey etməyəcəyi ötən iki yüz ildə aydın oldu. İş yenə pul atalarına düşür. Bəlkə onlar pulun hər kəs üçün təhlükə olduğunu, dünyanı bir gündə məhv etdiyini qavrayar və bir tədbir görərlər. Etməyin, eləməyin atalar, kəfənin cibi yox, ağ axça qara gün üçündür. Zəngin avtomobilini dağdan aşırır, yoxsul düzənlikdə yolunu itirər, pul ilə imanın kimdə olduğu müəyyən olmaz.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +23 (from 23 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus