QLOBAL BORC PİRAMİDASI

Xüsusi

10491250_10204021648522776_3743247053425576805_nBu sadə tarixi həqiqətdir ki, hər hansı intellektual toplumdakı intellektual kültür o, toplumdakı üst sinifin mənafeyini güdür. Köləliyin olduğu bir toplumda insan haqlarına yönəlik inanclar təbii ki, kölə sahiblərinin ehtiyaclarını əks etdirəcək. Daha geniş çaplı baxsaq, psixologiyaya, sosiologiyaya, tarixə, iqtisadiyyata və siyasətə hopmuş fikirlər əslində seçkin kütlənin mənfəətlərini əks etdirməkdədir və onlara qarşı olan hər şeyə qarşı qoruma mexanizmləri yaradılmışdır.

Respublikaçı deyilsinizsə demokratsınız. Xristian deyilsinizsə müsəlman yaxud… Bütün bunların ən hiyləgəri əgər sərbəst iqtisadiyyat tərəfdarı deyilsinizsə azadlığa qarşısınız. Azadlıq kəliməsinin demokratiya deyilən şeylə eyni cümlədə işlədilməsi içimizi rahatladır. Bu gün insanlar dövlətə verdikləri səslə təsir edə biləcəklərinə inanırlar. Əslində, keçərli tək səs pulun səsidir. Əslində, siyasət bazar sistemi içində digərlərindən fərqli olmayan ticari bir işdir. Biriləri bəlli bir nöqtəyə qədər azadlığın lazımlı olduğunu (gözəl göründüyünü) bilirlər və azadlıq hiyləsi bu insanlara hər il səs vermə günü verir.

Heç kim azad olduğuna inanan birindən daha çox kölə ola bilməz. (Goethe)

Tez-tez Stalin, Mao, Hitler öldürdüyü insan sayını söyləyirik. Bu adamlar nə qədər despot olur olsun iş ölüm oyununa gələndə, yaxud toplu qətliama gələndə tarixdəki heç bir hadisə bizə bu gün edilənlə qarşılaşdırıla bilməz. Qıtlıq – ən azından son yüz illik tariximiz  boyunca qida əksikliyindən dolayı olmadı. Afrikada hər gün aclıqdan və AİDS-dən insanlar ölür. Qandi bunu gördü və dedi ki, “Şiddətin ən ölümcül şəkli yoxsulluqdur”. Yoxsulluq tarixdəki bütün savaşlarda ölənlərdən daha çox insan öldürdü.

neft erasıNeft sivilizayiyanın hər dönəmində var idi və sivilizasiyanın təməlidir. Sənayeləşmiş dünyada yediyimiz hər kaloridə 10 kalorilik hidrokarbon- neft və qaz enerjisi var. Suni gübrələr təbii qazdan əldə edilir. Kənd təsərrüfatı malları neftdən əldə edilir. Hər sahədə istifadə etdiyimiz neftlə işləyən maşınlar, nəqliyyatdan tutmuş qidaları paketlədiyimiz plastikə qədər (bütün plastik məhsullar) neftdən hazırlanır.

Neft sayəsində bu gün dünyada 7 milyard insan yaşayır. Artıq elə bir nöqtədəyik ki, ucuz enerji istehsalına imkan qalmayıb. Zirvədə, neft istehsalının alt yamacındayıq. Dəyişən neft qiymətlərinin təsiri ilə demək olar dibdəyik və bu bütün dünyada belədir. Bu 2009-cu ildə də yaşandı və keçdi. Son vəziyyət onu göstərir ki, maliyyə və iqtisadi çöküş yaşanır. Çünki iqtisadiyyat yox olmaq üzrə olan şeyin üzərində qurulub.

Bu gün dünyada 2,8 milyon insan qıtlıq içində yaşayır və bu 2030-cu ilodə 4 milyon insanı əhatə edəcək. Kənd təsərrüfatına əlverişli sahələrimn 30 %-i əlverişsiz hala salınmışdır. Hidrokarbonların, içməli suyun, neftin və bu kimi yaşamı dəstəkləyən qaynaqların get-gedə yox olması balansın pozulmasına yol açacaq. Bütün bu çöküşlərə baxıldığında maddi olaraq bunun altından qalxa biləcək ölkə olacaqmı? Qlobal borc piramidası dünyanı yavaş-yavaş əlinə alır. Günü-gündən artan işsizlik artıq normal qarşılanır. 1970-ci ildən 2010-cu ilə qədər işsizlik və qıtlıq 2 dəfə artmışdır və bu andan etibarən bu vəziyyətin get-gedə pisləşdiyi müşahidə olunur.

Son olaraq iqtisadiyyat və dünyadakı qaynaqlar arasında bağlantı olmalıdır. Əks halda bu iqtisadi paradiqmaya çevriləcək və son insanı da öldürənə qədər davam edəcək.

Mənbə: Zitgeist – Moving Forward
Hazırladı: Şahanə Nuriyeva

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +17 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

MÜASİR İQTİSADİYYAT TARİXİ

Dünya Savaşı

Savaş üçün iqtisadiyyat ilə birlikdə iqtisadiyyat üçün savaş da başlamışdı.

Müasir iqtisadiyyat tarixi necə idi? Müasir – yəni çağdaş, nisbi bir anlayışdır. Biz “müasir” olmağı, iqtisadi baxımdan qloballaşmanın ən böyük inkişafının yaşandığı, dünya müharibələri dönəmindən etibarən hesaba alacağıq. Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) ilə müharibələr bütün planetə yayılan bir fəlakətə çevrildi. Müharibələrin qloballaşması ilə birlikdə iqtisadiyyat və pul sistemi də qloballaşdı. Artıq dünyanın bir yerində bir şeylər oldumu, “digərləri” inə daha çox təsir edirdi. Fəlakətlər, pul və iqtisadiyyat eyni nisbətdə inkişafa davam etdi. Dünya müharibələri ilə möhkəmləndirilən bir iqtisadi savaş başladı. Artıq savaş üçün iqtisadiyyat ilə birlikdə iqtisadiyyat üçün savaş da gündəmdə idi. İstismar olunacaq yerləri işğal etmə yarışında gec qalan Almanlar və heç bir zaman kifayətlənməyən İngiltərə, Fransa və sairə kapitalistlər savaşa qaçınılmaz olaraq girdilər. Osmanlı Dövləti istismar etməyə uyğun coğrafiyada olması üzündən güclü tərəfdə ola bilmədi. Böyük qüvvələr Osmanlını artıq savaş başlarkən bölüşmüşdü. Nəhayət Osmanlı almanlara meylləndi. Birinci Dünya Savaşında Almaniya və Osmanlı çox ağır şərtlərlə təslim oldu.

hitler almaniyası

Almanlar alçaldılmanın verdiyi təsirlə milliyyətçiliyə yönəldilər.

Birinci Dünya Savaşının ağır və alçaldıcı şərtləri İkinci dünya müharibəsini hazırladı. Almanlar alçaldılmanın verdiyi təsirlə milliyyətçiliyə yönəldilər. Əvvəlki döyüşün iqtisadi ölçüsündə xalq-millət tanımayan tacirlər almanları qəzəbləndirmişdi. Bunların böyük qismi isə yəhudi idi. Yəhudilərə, köhnə düşmənlərə və kommunizm adıyla Slavyan təbliğatı edən kommunistlərə böyük kinləri vardı. Çöldən baxanda ağıl almayan bir müharibə başlatdılar. Bütün dünya çaşdı. Çünki dünyanın ən böyük 5 qüvvəsindən dördünü bir ildə hopdurub və hələ də bir çox cəbhədə irəliləyirdilər. “Savaş iqtisadiyyatı” və “İldırım savaşı” bütün dünyanı çaşdırdı. Bütün dünya almanları pisləsələr də hərəkətləri hərbi tarixə mal oldu. İngiltərə, İspaniya və İsveçrə xaric Avropanın hamısı Almaniya və tərəfdarlarına aid idi.

Almaniyanın müttəfiqi Yaponiya da özünün 10 qatı əhaliyə sahib Çin və daha bir çox ölkəni ələ keçirmişdi. Daha da böyüməkdə idi. Heç bir təbii resursuı olmadan bu gücə çatan Yaponlar indi sahib olduqları qaynaqlarla daha nələr edəcəklər? Bütün dünya qarışıqlıqla olanları izləyərkən müharibənin taleyini dəyişdirən yenə iqtisadi səbəblər oldu.

İqtisadi baronlar, pul ataları, tacirlər gedişatdan məmnun deyildi.

İqtisadi baronlar, pul ataları, tacirlər gedişatdan məmnun deyildi.

İqtisadi baronlar, pul ataları, tacirlər gedişatdan məmnun deyildi. Antanta dövlətləri davamlı döyüşürdü. Müharibə iqtisadiyyat üçün çox da yaxşı bir şey deyil. Hələ bir də, iqtisadiyyatı əlində tutanlar Nasistlərin baş düşmanlardırsa və ABŞ-ı döyüşə razı edə bilərdilərsə ordular bu gücün qarşısında dayana bilməzdi. Yalan xəbərlər, təşviqlər, xalqı hiddətə gətirmələrlə ABŞ savaşa girdi. Dünyanın ağası olaraq qalmaq istəyirdisə girməliydi. Həm, dünyadakı tacirlərin 90%-i Almanların-Yaponların işğal etdiyi ya da düşmən olduğu ölkələr idi. Hər nə qədər yəhudi tacirlər belə nasistlərlə ticarət etmişdisə də, gələcək alman olmayanlara parlaq görünmürdü. Buna görə tacirlər həm Almaniyaya məhsul satdılar, həm də bütün ölkələri onlara qarşı qaldırdılar.

Dünyanın dörd yüz illik nizamı dəyişmək üzrəykən ticarətini və gücünü itirmək istəməyən ABŞ-ın təsiriylə vəziyyət dəyişdi. Bir ildə Avropanı ələ keçirən Almanlar olduqları yerdə durmadılar. Bu bir az qəribədir. Çünki bərabər gücdəki orduları iki ayda yox edən böyük bir güc onu qorumaq üçün məcbur edilməməlidir. Bununla yanaşı Almanlar silinib getdi. Bunu əsgərlər etdi görünsə də, iqtisadiyyat etmişdir. Pulun nizam, güc, siyasət, ulus, ideologiya və sairə şeylərin üstündə olmasının gözəl bir nümunəsi yaşanmışdır. Hitler “tanrı bizi tərk etdi” demişdir, amma əsl tərk edən puldur. Alman və yaponlardan ibarət bir dünya heç vaxt iqtisadi olmadı. Əvvəlki pul ataları yerini tərk etmək məcburiyyətində qalacaq. Ayrıca, dünyanın daha çox istismar edilməsi, parçalanma və iqtidar mübarizələrinə bağlıdır. Müharibəni tərk edən pis deyə tərk etməmişdir, qazanclı olmadığı üçün tərk etmişdir.

Dünyanın daha çox istismar edilməsi, parçalanma və iqtidar mübarizələrinə bağlıdır.

Dünyanın daha çox istismar edilməsi, parçalanma və iqtidar mübarizələrinə bağlıdır.

Dünya savaşı bitdi, atəşkəs edildi. Çox deyil 20 il sonra nə oldu? Almaniya hələ ən böyüklərdən. Yaponiya hələ Asiyanın ulduzu. Bu gün ikisinin də olduğu qitələrin ən böyük iqtisadi gücü olduğunu söyləmək lazımdır. Yaxşı, atom bombaları atılan Yaponiyaya, hardasa bütün böyük orduların atəşiylə yanan Almaniyaya nə oldu? Cavab sadədir. Əslində Almaniya filan yox. Pul var. Çıxar əlaqəsi var. Qlobal nizamın bu böyük çarxları heç sevilməsi də onlarsız olmadı. Çarxlar döndü, pul yerini tapdı. Elmə ən böyük töhfəni Almanlar etmişdi, davam etdilər. Sənayenin möcüzəvi bir nümunəsi olan Yaponlar da inkişafını köhnəsindən daha yaxşı hala gətirdi. 70-ci illərdə ordusu olmayan bu iki ölkənin dünyanı ələ keçirəcəyinə qəti gözlə baxılırdı. Təbii hər kəs artıq “cəbhə döyüşləri”nın bir şey ifadə etmədiyini bilirdi. Dünyanı ələ keçirmənin yolu iqtisadi olanı idi.

Qloballaşma və kapitalizm “inkişaf” küləyini dünyanın çox yerinə əsdirdidi. Bir çox ölkələrə bunlarda sonra “inkişaf etməkdə olan ölkələr” deyildi. 1960-cı illərdə müharibə sonrası yenidən qurulma deyə adlandırılan dövrə daxil olundui. ABŞ bu əsnada uçan quşa belə kömək etdi. Hər ölkədə, hər yerdə ABŞ adı xatırlandı. ABŞ bir marka oldu. ABŞ-ı quranların dediyinin tam tərsinə gedildi. Öz ölkələrində öz işlərinə baxmaq yerinə dünyanın hər yerində bir səfirlik, bir konsulluq açmağa çalışdılar.

Sovet Sosialist Respublikalar Birliyi və müttəfiqləri dünyanın yarısına sahib idi, amma pula sahib deyildilər.

Sovet Sosialist Respublikalar Birliyi və müttəfiqləri dünyanın yarısına sahib idi, amma pula sahib deyildilər.

Bu əsnada sosializm adı altında bir diktatorluq icra edən ruslarla mübarizəyə girişdilər. Əslində diktatorluq də olsa kapitalizmdən yaxşı bir nizam meydana gətirən rusları, üstəlik dünyanın bütün imkanlarına sahibkən, dayandıran nə idi? Təbii ki, yenə pul söz mövzusu. Sovet Sosialist Respublikalar Birliyi və müttəfiqləri dünyanın yarısına sahib idi, amma pula sahib deyildilər. Pul ilə işləri yox idi. Pulun da onlarla işi olmadı. Nəhəng bir orduya və planlı bir iqtisadiyyata baxmayaraq Sovetlər parçalandı. Dünyanın xüsusi mülkiyyətinə sahib olduğunu sanan kapitalistlər buna çox sevindi. Bəzi ruslar da bayram etdi. Sosialist Sovetlərin altından oliqarxiya çıxdı. Bu gün dünyanın ən ədalətsiz gəlir bölüşdürülən yerləri keçmiş Sovet ölkələridir.

Bu əsnada 20-ci əsrdə kompüter, internet, televiziya kimi bir çox texnoloji, sənaye icadı və yenilik ortaya çıxdı. Bunlar sivilizasiya baxımından əhəmiyyətli inkişaflar kimi görünsə də istisnalar xaric hamısı istehlak həvəslərimizin bir əks olunmasıdır. Yenilik və inkişaf adı altında yeni istismar və inkişaf etmiş müstəmləkəçilik yaratdıq. Bu gün ətrafımızda gördüyümüz bütün məhsullar, sənaye varlıqlar şübhəsiz bir istismara əsaslanır. Əvvəlcə təbiətin, sonrasında da insanın istismarı ilə yaradılan “müasir” həyat milyardlarla illik tarixin utanc verici bir dayanma dövrüdür. Bütün müasirlik pafosları köləlik və təbiətin manipulyasiya üzərinə quruludur.

modern

Daha yaxşı həyat yalanıyla gələcəyimizdən oğurladıq.

Bugün müasir iqtisadiyyat əksəriyyətini meydana gətirən Avropalılar dünyanın qalan hər yerini istismar edərək əldə etdikləri firavan həyatlarına davam edirlər. Bütün dünya onların inkişaf yalanını mənimsədi. Daha yaxşı həyat yalanıyla gələcəyimizdən oğurladıq. Ədalət və sivilizasiyanın beşiyi kimi görünən Qərbin digər xalqları istismar edərək bu günlərə gəldiyi unuduldu. Dünyanın çoxu müasir yalanlara inandı və istehlak mədəniyyətini mənimsədi. Sonunda artan əhali və azalan resurslar ilə nələr yaşanacağını ancaq xəyal gücü geniş olanlar anlaya bilər. Resurs arayışındaki müasir və mədəni irəli cəmiyyətlər, Avropalıların Amerikanın kəşfində etdiklərinə baxmaq lazımdır. Bugünkü mədəniyyət anlayışının mənbəyindəki Avropanın keçmişdə etdiklərinə baxsaq insanlığın gələcəyini görə bilərik. Gələcək indiki halıyla heç də parlaq deyil, təbii ki, biz onu dəyişdirməyə cəhd etməzsək. Müasir iqtisadi yalanlara, istehlak cəmiyyətinə və siyasətçilərə aldanmayın.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +18 (from 18 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KİTAB, MİZAN VƏ DƏMİR

Bu üç sözü Qurandakı üç simvol olaraq düşünürəm:

Kitab-mədəniyyətin, intellektuallığın və təhsilin;
Mizan-bərabərliyin, doğruluğun və ədalətin;
Dəmir-maddi gücün (mədəniyyət, sənaye və hərbi qüvvə, fərdi və ictimai güc kimi) simvoludur.

Bu üç sözün yerinə eyni zamanda bu üç sözü də istifadə edə bilərsiniz: Mədəniyyət, Ədalət və Güc. Xüsusilə bu üç söz, Quran sətirlərində arxa arxaya göründüyündə, məqsəd yalnız bir fərdə deyil, bununla tək bu üç şeyə ehtiyac duymaqda olan bir cəmiyyətə bütün olaraq bir məna qazandırmaqdadır. Harada bu üçündən biri zəif olursa, o cəmiyyətdəki insanlar əskik və çətinlikdə olacaqlar. Tarix açıq-aşkar göstərir ki, insanın mədəniyyəti və cəmiyyətlər, insan cəmiyyətinin mükəmməlliyi və yetişməsi üçün lazımlı olan bu üç ana yoldan birinin yoxluğu səbəbiylə əzilib çökmüşlərdir. Hind dəmirə sahib deyildi, Roma tarazlığa, bəzən də nə kitaba nə tarazlığa, nə də dəmirə sahib ola bilmişdir.

islamtarihi2pp3 “İdeal Quruluş”-un bu üç təməl üzərinə möhkəmcə qurulmuş bir cəmiyyət olduğunu söyləyə bilərik. Görülməkdədir ki, günümüz dünyasındakı ziyalılarının araşdırmaları; üç sütunlu və kitabın, tarazlığın, dəmirin (mədəniyyət, ədalət, güc) divarları ilə qurulacaq gələcəyin insan quruluşu üçündür. İnsanoğlunun ən böyük əməli, Cənnət, sonsuza qədər bu üç divar arasında görünür və bütün pisliklərdən qorunmuş olacaq. Bu sözlərin görüldüyü nizamın Quranda, gözəl bir məntiqi olduğu qədər qüsursuz olması da bir həqiqətdir.

“And olsun ki, biz peyğəmbərlərimizi açıq-aşkar dəlillərlə göndərdik. Və onlarla birlikdə kitab və insanlar aralarında ədaləti icra etsinlər deyə mizanı endirdik. Və özündə, şiddətli sərtlik və insanlar üçün mənfəətlər olan dəmiri də endirdik. Çünki Allah (bununla) özünə və peyğəmbərlərinə qiyabən kimlərin kömək edəcəyini müəyyən edəcək. Həqiqətən, Allah yenilməz qüvvət sahibi, qüdrət sahibidir!. “(57/25)

Əvvəl hər şeyə qarşı prioriteti olan kitabdır; sonra mizan və nəticədə də dəmir gəlməkdədir. Kitab bəşəriyyətin təməli və cəmiyyəti çevrələyib tutan başlıca şərtdir. Lakin dəmir kitabdan dərhal sonra gəlməməlidir. Kitab və dəmirin yerləri bir-birinə bitişik olmamalıdır; kitab dəmirin yanında olunca təxrib edilməkdə, dəmir kitabı cırıb dağlayır; bu səbəblə bu ikisi birlikdə ola bilməzlər. Əgər belə bir şeyə qərar verilsə kitab gedərək dəmirin uşağı vəziyyətinə gələr. Belə bir halda hansı cinayət bundan daha pis ola bilər? Son iki dünya müharibəsi bu ikisinin – kitab və dəmirin – birlikdə olmaqlarıyla doğurduğu bir nəticədir. Kitabın və dəmirin bir-biriylə razılaşması və işlərindən ötəri, bu gün belə insanlığın ətrafı fəlakətlər və ağrılar tərəfindən əhatə edilmişdir. Bu uğursuz birliyin qanunsuz uşağı deyildimi Faşizm? Kitabın və dəmirin əməkdaşlıqla İslam və Zərdüştlük pozulmadı mı? Günümüzün sivilizasiyası bu uğursuzluq tərəfindən ələ keçirilmişdir və biz bu mövzuda nəyin edilməsi lazım olduğundan xəbərdar bir şüur içindəyik. Bizim, hər zaman aralarına tarazlığı qoyaraq kitabı və dəmiri qorumamız lazımdır. Mizan, dəmirin hücumuna qarşı kitabı qoruyar; dəmirin insan və kitab üstündə hakimiyyət qurmasını maneələr; onu, ətrafını çevrələyərək bir adacıq halına salar, əhliləşdirər və söz anlar bir hala gətirər.

foundations-history-of-scienceAmma Kitab və Mizan, Dəmir olmadan nə edə bilərlər? Heç bir şey! Yalnız çevrilən səhifələr arasında “ölü sözləri”-nə bürünəcəklər. Kitab və tarazlıq yerlərini bir-birlərinin yanında aldıqları zaman, dəmirin kitaba xidmət üçün hazırlanması və tarazlığa qulaq verməsi lazım olan əldə olunmuş olunur.

Dəmir inadçı və qürurludur, gedərək mizanın eşiyində əhliləşər və alçaq könüllü olar, hörmət içində baş əyər və tarazlığın sarayında itaətlə onun qapısını qoruyar. Bunlar Quran sətirlərində təqdim edilmiş olan sözlərin çəkdiyi yoldan öyrəniləcək nöqtələrdir. Nəticədə Quran; anlama, təhsil, ədalət, bərabərlik və güc ilə təchiz; eyni zamanda kitabın, mizan və dəmirin praktik həyata keçirilməsi nəticəsində, həyatın və cəmiyyətin məqsədi olan, güclü və irəli mədəniyyətin ruhunu və son hədəfini göstərir.

Müəllif: Əli Şəriəti
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +17 (from 21 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İQTİSADİYYAT TARİXİNƏ QISA SƏYAHƏT

dünya iqtisadiyyatına qısa səyahətƏkinçilik inqilabı əvvəlindəki cəmiyyətlərdə köçəri həyat tərzi hakim idi. Yəni insanlar yeməyin arxasınca oradan-oraya köçürdü . Ovçuluq və yığıcılıqla yüz minlərlə il keçirildi. 500.000 il əvvələ qədər tarixlənən bəzi qalıqlarda insanların yemək, vasitə-vəsait mübadiləsi etmiş ola biləcəyi deyilməkdədir. Primitiv insanların ehtiyacları üçün mübadilə etməsi oturaq həyata keçənə qədər diqqətə çarpan olmayacaq. Yəni həyat mübarizəsi, iqtisadi fəaliyyət göstərmənin önündədir. Çox vaxt cəmiyyət təsirindən müstəqil bir təbiət mübarizəsi vardır. İnsanlar təbiətə, heyvanlara və xəstəliklərə qarşı səy verərkən bir-biriylə ticarət əlaqəsindən söz etmək çətindir. Yenə də ticarət Paleolit ​​dövrdə mövcuddur.

Əkinçilik inqilabı dediyimiz miladdan əvvəl 10.000 tarixindəki bir inkişaf insanlıq tarixində yeni bir səhifə açmışdır. İnsanlar düşənləri yığmaq yerinə bir şeylər əkmiş və onu məhsul etmişdir. Beləliklə bir yerdə yerləşib, mədəniyyət təcrübəsinə başlanmışdır. Bəzi heyvanlar əhilləşdirilmiş və bu günki pul kimi mübadilədə istifadə edilməyə başlanmışdır. Neolit ​​çağda (mö. 8.000 – 3.000) inək, qoyun kimi heyvanlar digər mallarla mübadilə məqsədiylə istifadə edildi. Əkinçilik cəmiyyətləri ehtiyacdan çox məhsullarını digər cəmiyyətlərilə ticarətdə istifadə etdi.

Mö. 3500 ilə mö.1500 arasındakı bürünc çağının başında Şumer və Babil şəhər dövlətləri gözə çarpır. Toplumlar artıq şəhərlər meydana gətirməyə başlamışdır. Bugünkü İraqda məhsuldar torpaqlar minlərlə adamı bəsləyəcək taxıl və bitki yetişdirilməsinə icazə verirdi. Bu sırada müəyyən ölçüdə ayrılmış arpa və buğda mübadilə vasitəsi kimi istifadə edilməyə başlandı. İlk faiz və kredit əməliyyatları də Yaxın Şərqdəki bu dövlətlər əsnasında meydana gəlmişdir. Yazının kəşfi mö.3000 sıralarında və Şumerlərə aid edilir. Yazını kəşf edilməsi inkişaf edən ticarətin idarə olunmasında fayda təmin etdiyi bilinir. Mesopotamyadakı bu iki zirvə nöqtəsindən sonra Anadoluda iqtisadi bir yenilik olur.

Bir əkinçilik dövləti olan Frigyalıların yerinə qurulan Lidyalılar Miladdan əvvəl 7-ciəsrdə Qərb Anadoludan başlayaraq Anadolunun içlərinə doğru yayılmışdır. Egeydəki Yunan koloniyalarıyla yaxşı bağları olan bu insanlar ticarəti önəmsəmiş və nəticəsində yeni bir mübadilə vasitəsi olan “pul”u tapmışlar. Qızıl kimi nadir olan faydalı qazıntıların preslənərək mübadilə vasitəsi olaraq istifadə edilməsi ilk olaraq bu dövrə rast gəlir.  Sonra Böyük İskəndər dövründə Makedoniyalıların çox millətli ticarəti əmələ gətirirlər. Hindistandan Makedoniyaya yayılan bir sintez meydana gətirən İskəndər eyni zamanda böyük bir alver şəbəkəsini da qurmuş oldu.

dünya iqtisadiyyatına qısa səyahət

Sonra Romalılar gəldi. Min illik bir imperatorluq quraraq dünya tarixini çoxu sahədə təsir etdi. Asiya, Avropa və Afrika Roma ilə ticarət etmək üçün imperatorluq sərhədlərinə axın edirdi. Çindən gələn ipək yolu və ipək ticarəti şərqin dolanışıq qaynağı idi. Roma İmperatorluğu aradakı tacirləri qaldırıb ipəyi ucuzlatmak üçün İraqa qədər gəlmişdi. Dünya artıq əkinçiliklə birlikdə ticarətlə də inkişafa başlamışdı.

Orta çağda dünya iqtisadiyyatı yavaşca böyüdü. İpək və ədviyyat yolları təsirli olmağa davam etdi. İtalyan şəhər dövlətləri ortaya çıxdı və ilk bankçılıq-maliyyə sistemlərini ortaya qoydular. Bu vaxt Çində ilk kağız pul istifadə edilməyə başlandı. Yeni çağda Avropada da kağız pul istifadəsi başladı. 18-ciəsrin sonunda sənaye inqilabını başladan bir icad edildi. James Uatt, kömür enerjisiylə çalışan buxar maşınını icad etdi. Bir çox insanın etdiyi işi bir az kömürlə edə bilən bu maşın dünyaya yayılmağa başladı. Dəyişik formalar və enerji qaynaqları tapıldı. Müasir mənada iqtisadi anlayış sənaye inqilabından sonra meydana gəldi. Dünyanın ən böyük imperatorluğu olan Britaniyanın meydana gətirən da bu sənaye həmləsidir.

20-ci əsrə gəlindiyində İngiltərə köhnə gücünü qorumağa çalışırdı. Fransa, İtaliya, Portuqaliya, Hollandiya koloniyalar qurmuş, dünyanı sümürürdülər. Böyük imperiyalar bu sümürücülükdə  iştirak üçün bir-birini yeyirdi. Birinci dünya müharibəsi müstəmləkəçi ölkələr arasındakı bu etirazsız icra meydana gəlmişdir. Müasir iqtisadiyyat anlayışı, yəni qloballaşmanın mərkəzi dünya savaşlarıdır. Savaşların ölkələr arası olmaqdan çıxıb dünyaya mal olması kimi, pul da bəziləri arasındakı alverdən çıxmış qlobal bir güc halına gəlmişdir. Bu gün, dünyanın idarəsini əlində tutanlar pulu əlində tutanlardır .

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İSTEHSAL ETDİKCƏ ÖZÜNƏ YADLAŞAN İNSAN.

944629_756252431066862_678582329_n

Ağılı mərkəzə alaraq din və ənənəni rədd edən modernizm(1),ağlın nüfuzunu da sorğulamağa başlayınca yerinə qoyacağı hər hansı bir qaynaq tapmadı. Bunun yerinə qismən çözümlər təqdim edən və relativizmin(2) xeyir-dua verdiyi postmodern(3) düşüncələr inkişaf etməyə başladı.Əslində bu, Qərb mədəniyyətinin insanlığa təqdim etdiyi tək istiqamətli ontolojik(4) anlayışın epistemolojiyə(5) əks olunması idi. İnsanı yalnız ağla çərçivəsinə salan və ağılla ümumbəşəril doğruların tapılacağını iddia edən bu dünyəvi ontolojik anlayış, özü ilə pozitivlik yaradan bir epistemoloji gətirdi. Lakin ağılın özünün də ictimai quruluşda formalaşdığını irəli sürən postmodern düşüncələrin meydan oxumasına lazımlı cavabları verə bilmədi. Digər tərəfdən postmodern düşüncələr də irrasyonalığın və cüzi, bir-biriylə ardıcıl olmayan həllər çıxarmanın irəlisinə gedə bilmədi. Bu gedişat təbii olaraq Qərb cəmiyyətlərini partlayış edərkən, buna bağlı olaraq dəyərlər böhranına gətirib çıxardı. Artıq yalnız ağılla ümumbəşər doğrulara çata bilməyəcəyini anlayan və beləcə ağlı mütləq nüfuz saymayan, amma eyni zamanda dinlə və ənənə ilə bağlarını kəsmiş olan Qərb cəmiyyətləri tam bir ontolojik güvənlik problemi ilə qarşı-qarşıyadır.
Makro səviyyədəki bu inkişaflar mikro səviyyədə mənlik və şəxsiyyət problemləri olaraq özünü göstərdi. İstər ultra və ya radikal müasirlik, istər postmodernizm deyək, Qərb mədəniyyətinin çatdığı ha-hazırki dönəm fərdləri bir tərəfdən öz şəxsiyyətini bir proyekt olaraq meydana gətirməyə yönəldərkən, digər tərəfdən bu layihəni formalaşdırmaq üçün lazımlı ontolojik və epistemolojik qaydalarını təqdim etmədi. Daha da pisi, insanoğlunun varlıq suallarına cavab verə biləcək və beləcə yaranmasını həm anlamlandıracaq, həm də özünə yadlaşmasına maneə törədəcək ontolojik və epistemolojik qaydalar yerinə fərdi əyləndirici, özünə daha da yadlaşmasına təşviq edici, həzzçi yanaşmaların ortaya çıxmasını təşviq etdi. Beləcə həzzçi yanaşma ruhsuz Qərb mədəniyyətində əslində insanların özünə yadlaşmasını artıran, bir növ tiryək rolunu oynadı. Walter Benjaminin deyişiylə, müasir insan Jungun “yuxular aləmi” ifadəsinin bir oyanıqlıq uyğunlaşdırmasında həyatını davam etdirməyə başladı. Şəhər və fərdi əhatə edən ictimai mühit,fərdlər üçün böyük bir yatan gövdə rolunu oynayarkən, fərdlər də həmişə birlikdə onun yatan beynini meydana gətirməyə qoyuldular. Bu vəziyyət ironiyanı da özü ilə gətirdi. Bir tərəfdən fərdi şüur artıq daha çox özünə cəmlənərkən, digər tərəfdən ictimai şüur fərdi şüuru yuxunun daha da dərinliklərinə itələməyə başladı.

Kapitalist dünya sisteminin keçirdiyi böyük dönüş bu vəziyyəti tam bir ictimai proyektə çevirdi. J. K. Galbraithin ifadə şəkliylə, kapitalist sistem kasıblığın və qeyri-kafi qaynaqların bir nəticəsi olaraq ortaya çıxan ehtiyac və istəkləri qarşılamaq üçün istehsal mərkəzli bir ictimai və siyasi formalaşma dövrünü geridə buraxaraq, istehlak mərkəzli ehtiyac və istəklərin yaradılması və idarə olunmasına əsaslanan bir ictimai təşkilata yönəldi. Belə bir ictimai formalaşma, istehsal vasitələrini əlində olan insanlığın ehtiyac və arzularının təyinatında nüfuzlarını artıraraq, yaradılmış ehtiyac və istəkləri ortaya çıxardı. Heç şübhə yox ki, istehsal mərkəzli bir formadan istehlak mərkəzli bir formaya keçid,ictimai məzmunda əhəmiyyətli təsirlərə gətirib çıxardı. 19-cu əsrdə Friedrich Nietzschenin Qərbin dəyərlər böhranına yönəltdiyi həzzçi fərdi təsiri, 20-ci əsrdə kapitalist sistemin struktur bir çevrilmə keçərməsiylə birlikdə, artıq bir ictimai layihə olaraq istehlak cəmiyyətini fəth edirdi.

İstehlak cəmiyyətində gerçək istək və ehtiyacların yerini, media vasitəsilə reklam agentliklərinin meydana gətirdiyi süni istək və ehtiyaclar aldı. İnsanoğlu susuzluğunu su ilə deyil, kolalarla aradan qaldırmağa başladı. Beləcə insanoğlu susamağı unudaraq kola həvəskarı oldu. Bu süni ehtiyac və istəkləri qarşılayan istehlak malları zamanla müəyyən bir həyat stilini, prestiji, lüksü və gücü ifadə edən müəyyən bir işarə dəyəri (brend) qazandı. Beləcə insanlar istehlak mallarını istək və ehtiyaclarını qarşılamaq üçün deyil,süni olsa belə, bu malların özlərinə təmin etdiyi işarə dəyəri üçün satın almağa başladılar. Belə bir sistemdə işarə dəyəri daha yüksək olan istehlak mallarını əldə edən fərd orda daha yüksək mövqeyi əldə edirdi. Roleks marka saatın işarə dəyərini əldə etmək üçün fərd, artıq ya istifadə dəyərindən bəlkə də yüzlərlə qat çox bir sərvəti nəzərdən çıxarır ya da Phone Booth (Telefon Kabin) filmindəki baş rol oyunçusu Collin Farrellin canlandırdığı xarakterin etdiyi kimi saxtasını satın alaraq şəxsiyyətinin bir parçası halına gətirirdi Baudrillardın deyişiylə, sözlər necə dil sistemindəki mövqeyinə görə məna qazanırsa, işarə dəyərləri də prestij və status sistemindəki mövqeyinə görə məna qazanırdı.

Varlıqlarıyla fərdlərin prestij, şəxsiyyət və duruş qazana biləcəyini ictimai bir həqiqət kimi fərdlərə sırınan istehlak mallarının bu dözülməz işarə dəyərləri, əslində şəxsiyyətini necə meydana gətirəcəyi haqqında hər hansı bir ip ucuna möhtac, ontolojik və epistemolojik bazadan məhrum olan Qərb insanına tapılmaz bir fürsət verdi. Beləcə Qərb insanı dəyərlər sisteminə söykənən bir şəxsiyyət və duruş yerinə,işarə dəyərlərinə görə satın alınan istehlak malları şəxsiyyətini və duruşunu meydana gətirməyə yönəldi. Buna bir də Campbellin ifadə etdiyi, həzzçiliyin başdan çıxardıcı illüzyialar əlavə olununca, Qərb insanı bir sonra alacağı istehlak malını mütləq xoşbəxtliyini və şəxsiyyətini əldə edəcəyini zənn etdi. Lakin hər yeni alınan istehlak malı bu xoşbəxtliyi bir sonrakına həvalə edərək insanın arxasından süründürüldüyü sonsuz bir dövrü meydana gətirdi. Bu sonsuz dövr anlıq həzzlər meydana gətirərək insan övladını əyləndirsə də, uzun vədədə insanlığın varlıq suallarına cavablar verə bilmədiyi üçün Qərb mədəniyyətinin bu anda içində olduğu dəyərlər böhranını daha da dərinləşdirir.

İşin faciəvi-komik tərəfi Qərb mədəniyyətinin bu içi boşaldılmış istehlak qəliblərini, bir üst mədəniyyətin istehlak qəlibləri iddiasıyla, dəyərlər böhranı ilə birlikdə digər mədəniyyətlərə ixrac etməsi və bu qəlibləri universallaşdırmağa çalışmasıdır. Bu səthi istehlak qəlibləri ilə insanlığın varlıq suallarına cavablar verilə bilməyəcəyi, daha da pisi,bu istehlak qəliblərinin suallara verilən cavabların önünü tıxadığı artıq gün kimi aşkardır.
İnsanoğlunun şəxsiyyətini və şəxsiyyətini meydana gətirməsinə imkan təmin edəcək, güc mexanizmlərinin çata bilmədiyi bir qaynaqdan gələn ontolojik və epistemolojik bazaların istiqamət verdiyi bir dəyərlər sisteminə hər zamankından daha çox ehtiyac duyulduğu bir dövrə şahidlik edirik.

Müəllif: Dr. İsmail DEMİREZEN

(1)Modernizm– Müasirlik.  XIX əsrin sonunda və XX əsrin başlanğıcında sənət və ədəbiyyatda realizmə zidd mürtəce cərəyan. modernizm köhnə ədəbiyyatın və incəsənətin bütünlükdə inkarından ibarətdir

(2)PostmodernizmXX əsrin ikinci yarısında fəlsəfədə,incəsənətdə və ədəbiyyatda inkarı inkar nəticəsində yaranmış cərəyan.Bir vaxtlar modernizm klassik, akademik dəyərləri inkar edib yeni bədii formalar yaratdığı kimi postmodernizm (almanca “moderndən sonra gələn”) də modernizmi inkar edərək ədəbiyyatda xaos, elementlər müxtəlifliyi yaradır. Postmodernist amerika yazıçısı Con Bartın fikrincə, postmodernizm – keçmişin mədəniyyətindən şirə çəkən bədii təcrübədir.

(3)Relativizm– Gguya bütün biliklərin nisbi olduğuna görə, varlığın obyektiv surətdə dərk oluna bilməsini inkar edən idealist fəlsəfi nəzəriyyə.

(4)OntologiyaYaxud Ontoloji prizma sosioloqun cəmiyyətə hansı prizmadan baxdığını bildirir. Varlıq haqqında, özünün xüsusi növlərindən asılı olmayan varlıq haqqında təlimdir. Obyektivism cərəyanının nümayəndələrinə əsasən insanlar və onların təşkil etdiyi cəmiyyət təbiətin qanunları tərəfindən idarə olunur, və öz hərəkətləri üzərində az dərəcədə hökmranlıqları var..

(5)Epistomologiya– fəlsəfənin məlumatın təbiəti, əhatəsi və qaynağı ilə maraqlanan bölməsidir. Məlumat fəlsəfəsi olaraq da adlandırılmaqdadır.

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus