FƏLSƏFƏSİZ MÜASİR ELM

Xüsusi

elm-fəlsəfə

“Elm nədir?” deyə soruşduq və filosofların suallarına söykəndik. İlk filosoflardan bəri həyatı müşahidə etmək və ümumi bir ifadəylə dilə gətirmək fəlsəfə adı ilə müdrik bir məşğuliyyət oldu. Zamanla suallar çeşidləndi və fərqli ixtisas sahələri meydana gəldi. Bu gün yalnız fəlsəfə adı bütün sualları əhatə etmir. Təbiət filosofları olaraq ayrılmağa başlayan alimlər zamanla filosof olmaqdan da çəkildi. Sual etmək və mahiyyətə varmaq cəhdi olan fəlsəfənin yanında elmi sahələr meydana gəldi. Müasir dövrdə elm ilə fəlsəfənin bir əlaqəsi olmadığını düşünürlər. Elmlə məşğul olanlar təməl intizam olan fəlsəfədən bixəbər çalışır sanki.

İlk filosofları və alimləri özündə birləşdirən Qədim Yunan sivilizasiyasını digərlərindən ayıran şey mədəniyyəti sistemli bir şəkildə transfer etməsi idi. Mesopotamiya və Asiya sivilizasiyalarında da müdriklik və düşünmə fənləri mövcud idi. Yalnız təqibçisi olan, yığılan və sistemin parçaları halında inşa edilən bir iş Yunan ilə ortaya çıxdı. Əslində elm və ya fəlsəfə eyni suallardan qaynaqlanırdı. İnsanlar həyatı anlamaq və izah etmək istəyirdi. İlk filosof sayılan Fales kainatın nədən meydana gəldiyini düşünürdü. Sokrat həyatı necə yaşamaq lazım olduğunu, Platon gerçək bilgiyə necə çatmağı, Aristotel həyatın işləmə mexanizmi, qanunları ilə ilgilənirdi.

Fəlsəfə və elm, fəlsəfənin öndərliyi ilə bir maraqlanma, mühakimə etmə cəhdinin tərəfləridir. Hər ikisi bir intizama – sual etmək və gerçəkləri mühakimə etməyə söykənir. Müasir dünyamızın problemlərindən biri də bu əlaqənin göz ardı edilməsidir. Elm, fəlsəfə gövdəsindən törəyən bir budaq olduğu halda müasir insanlar fəlsəfə ilə ilgilənmirlər. Elm üçün olan sualların kök nümunələrinin fəlsəfədə olduğu gözdən qaçırılır. Belə olunca da elmi işlər həyatın ümumi bir görünüşünü vermək yerinə həyata məhsul vermək mənasını gəlir. Artıq elm qayğı və maraq deyil, qazanc ilə gündəmə gəlir. Bu da fəlsəfədən uzaqlaşma ilə əlaqədardır. Fəlsəfədən başlayaraq kommersiya mərkəzli bir sual-cavab sisteminə doğru təkamül edən bir elmdən söz edirik.

ELM-FƏLSƏFƏ-SUALElm adamlarının fəlsəfəni göz ardı etməsi elmin heyrət, maraq və qayğılanmaqdan çıxıb kommersiyaya yönəlməsi ilə nəticələnmişdir. Onlar elmin fəlsəfədən törədiyini unudubar. Sistematik düşünmə fəsliyyəti həyatın bütününə aid suallar soruşan filosoflardan miras buraxılmışdır bizlərə. Günümüz elm adamları elmin məhsul satmasına o qədər bağlanıblar ki, elm maraq etmək deyil, yenilik çıxarmaq mənasını gəlmişdir. Artıq həyatı anlamaq deyil, satıla bilən məhsul istehsal etmək üçün elmlə məşğuluq. Bir şirkət formasında olmasa belə, elmi ticarət üçün istifadə etməkdəyik.

Trilyon dollarlar xərclənən kosmosda həyat axtarışı da bunun bir göstəricisidir. Əslində kənarda həyat tapmağa ehtiyac yoxdur. Bu dünyanı elmin məhsulları ilə yox etməyək, yetər. Di gəl ki, istehlak cəmiyyəti yeni bir şeylər istəyir. Artıq maraq deyil, cəmiyyətin yenilik tələbinə ərz etmək təməl motivimiz oldu. Elm adamları həyatı anlamaq yerinə cəmiyyətin satın ala biləcəyi yeni şeylər çıxarmaq yolundadır. Bu da inkişafın gövdəsi olan müdrikliyi və fəlsəfəni göz ardı etməyi tələb edir. Artıq mühakimə və sual soruşma yerinə satın alma fəaliyyətinə fokuslanmış vəziyyətdəyik. Bu da çarənin elmdən deyil, onun qabaqcılı olan fəlsəfədən gələ biləcəyini sərgiləyir. Elm indiki vaxtda yalnız satın ala biləcəyimiz şeyləri verə bilər. Suallar üçün fəlsəfəyə baxmamız lazımdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

SAVAŞ NƏDİR?

Xüsusi


xerosima naqasaki-nüvə savaşıSavaş
kəliməsi  qarşıdurma və mübarizə mənalarına gəlir. Hərbi termin olaraq: təşkilati güclər arasındakı qarşıdurmadır. Təşkilati güc:  bir dövlət, yaxud insanlar üzərindən idarə edilən bir qurum ola bilər. Önəmli olan fərdləri aşan bir quruluş tərəfindən nəzarət edilməsi və təşkilati şəkildə inkişaf etməsidir. Kütlələri sövq edən bir hadisə olduğu üçün “siyasi şiddət” olaraq da təyin olunmuşdur. Müasir zamanlarda siyasi birliklərin silahlı toqquşması mənasını verir. Kəlimə olaraq mənası çoxdur və müxtəlifdir. Hərbi termin olaraq öz içində bir çox anlama malikdir. Nümunə üçün bir neçəsini açıqlayaq:

Ənənəvi savaş: Açıq döyüş yolu ilə düşmən tərəfin zərərsizləşdirilməsi cəhdidir. Dövlətlər arasında elan edilir. Nüvə, kimyəvi, bioloji silahlar istifadə edilməz. Cəbhə döyüşü olaraq da bilinir. Cəbhələrdə, odlu silahların istifadəsi ilə formalaşan döyüş növüdür. Qarabaş Savaşı buna misaldır.
Qeyri-ənənəvi savaş: Qələbənin silahsız yöntəmlə təmin edilməsidir. Beyət, təslimiyyət, gizli dəstək və kapitulyasiyalar yolu ilə mübarizə aparmaqdır. Soyuq Savaş və Amerikan-Sovet çəkişməsi buna nümunədir.
Nüvə savaşı: Nüvə silahları ilə edilən müharibə. Döyüşün taleyini nüvə gücü təyin edir. Tarixdə nüvə savaşı yaşanmayıb, ancaq Xerosima və Naqasakinin bombalanması nümunə ola bilər.
Daxili savaş – Vətəndaş müharibəsi: Savaşan güclərin eyni ölkə, ya da eyni siyasi mühitə mənsub olduğu qarşıdrumadır. Ümumiyyətlə inqilab deyilə biləcək yenilənmə hərəkatlərında, ya da imperialist güclərin ölkə siyasətinə müdaxiləsi ilə ortaya çıxır. İspan Vətəndaş müharibəsi, Amerika Vətəndaş Müharibəsi buna nümunədir.
Asimmetrik savaş: Hərbi tutumu bir-birindən fərqli qruplar arasında olan müharibə. Asimmetrik döyüşlər ümumiyyətlə partizan savaşı ilə nəticələnir. Bu da, tutumu qeyri-kafi qrupun birbaşa vuruşmadan qaçaraq böyük qrupun boşluqlarını axtarışıdır. Beləliklə kiçik, amma təsirli olan belə döyüşlər çox uzun sürür. ABŞ-İraq müharibəsi buna nümunə verilə bilər.

LÜĞƏTDƏ SAVAŞ  NƏDİR

1. Dövlətlərin diplomatik əlaqələrini kəsərək girişdikləri silahlı mübarizə
2. Uğraşma, döyüş, mübarizə.
3. Heyvanların bir-birləriylə etdiyi mübarizə
4. Bir şeyi aradan qaldırmaq, yox etmək məqsədiylə girişilən mübarizə

Tarix termini olaraq: Bir cəmiyyətin başqa bir cəmiyyətə, istəyini mənimsətmə məqsədiylə bütün imkanları və gücləriylə etdikləri nizamlı hücum.
Sosioloji termin olaraq: Başqa cəmiyyətləri, toplumları istismar etmək üçün, ya da onların istismarından azad olmaq üçün insan cəmiyyətlərinin, toplumların girişdikləri silahlı döyüş.

Mənşəcə: Sav (söz) kəliməsinə artırılan +Aş əlavəsi ilə törədiyi ehtimal olunur. Bu minvalla döyüş, mübarizə, münaqişə mənalarına qədər təkamül edir.
Qarşılığı: Hərb: <Ərəbcə <Aramicə χarbā qılınc və ya mizraq <İbranicə χəreb <Akaddca χarbu kəsici alət; Müharibə: Ərəb muHārabat- döyüşmə <Aramicə Haraba-döyüşdü; Cəng: Farsca Cang جنگ döyüş = Ave yang- böyük hadisə, hadisə, həngamə; Cidal: Ərəbcə qarşıdurma, mübarizə, müzakirə <Aramicə cadala جدل burdu, ip hördü, qüvvətlə gərdi kəlimələridir

savaşan spermaNƏ ÜÇÜN SAVAŞIRIQ?

Dövlət, insanlar üzərindəki təşkilati güc formasında ortaya çıxmışdır. Savaş, insanlığın təməlindəki bir impuls ola bilər. Təbii ki, savaşa hansı tərifi verməmiz çox əhəmiyyətlidir. Savaş bir mübarizə, bir fəaliyyətdirsə, o zaman bütün canlılarda mövcuddur. Savaş digərlərini öldürmək mənasını gəlirsə; bu insan istisna olmaqla, təbiətin heç bir tərəfində yoxdur.

Savaşı mübarizə mənasıyla ələ alsaq, bütün təbiət savaş halındadır. Atom altı parçacıqların mübarizələri, elementlərin fərqliliyi, fiziki reaksiyalar, hüceyrənin meydana gəlməsi, mutasiya, genetik fərqlər və s. bütün hadisələr əleyhdar hərəkətlərin qarşıdurmasına səhnə olur. Döyüşü digərlərini yox etmək olaraq ələ alsaq; bu təbiətin heç bir yerində yoxdur və yalnız insanın anlayışına məxsusdur. Təbiət bir şeyi yox edər görünsə də, bu, mübadilə və digərlərini yaşatmaq üçündür. Halbuki insan yox edəndə bu yalnız öldürmək məqsədini daşıyır. Hər insan da deyil, müasir insan bunu etməkdədir. Döyüşlər milyonlarca ildir davam edir, ancaq XX əsrdən etibarən heç əlaqəsi olmayan insanlar ölməkdədir. Savaşla əlaqəsi olmayan, hər hansı bir məsuliyyəti olmayan şəxslərin öldürülməsi müasir insanın savaş anlayışıdır.

II Dünya Savaşından sonra sadəcə məğlub olan tərəf mühakimə edilmişdir. (c)

II Dünya Savaşından sonra sadəcə məğlub olan tərəf mühakimə edilmişdir.

MODERN İNSANLAR ÜÇÜN SAVAŞ NƏDİR?

İkinci Dünya müharibəsində təxminən 70 milyon insan ölmüşdür. Bunun 70% -i sivil (dinc əhali) ölümlərdir. Yəni hərbi təyyarələr evində oturan insanların üstünə bomba yağdırmışdır. 1980-ci illərdən sonra isə, döyüşlərdəki ölümlərin 90% -i sivildir. Get-gedə artan bir axmaqlıq görməkdəyik. Ən köhnə çağlarda yalnız döyüş meydanında, hətta bəzən ən yaxşı döyüşçülərin təmsilçiliyi ilə həll edilən qarşıdurmalar, zamanla günahsız insanlara yayılmışdır. Bu gün Fələstin və Pakistanda terrorla mübarizə adı ilə bombardumanlar edilir, pilotsuz təyyarələr və mərmilərlə çoxlu dinc sakinlər öldürülür. Və bunları dünyanın ən inkişaf etmiş ölkələri edir.

Savaşlar qaynaqların idarəsi üçün başladı. İlk öncə qida, ya da su qaynağı, indi isə enerji qaynaqları. Bu minvalla gələcəkdə səbəb yenə qida qaynaqları olacaq. Müasir olmaqla öyünən, aydınlanmış insanlıq hələ də milyonlarla illik bir fəaliyyəti davam etdirməkdədir. Üstəlik gedərək daha əxlaqsız bir şəkildə. Əvvəllər rəqibini belə öldürməyən insanlar, indi əlaqəsi olmayan insanları öldürməkdən çəkinmir. İlk öncə həyati ehtiyaclar üçün savaşmışdıq. Daha sonra bunu daha da artırmaq üçün döyüşdük. İndi yalnız bir heçlik üçün əlaqəsiz insanları öldürürük. İlk əkinçilik dövlətlərində kafi məhsul toplaya bilməyən insanlar qarın doyurmaq üçün qonşu dövlətlərə hücum edirdilər. Daha sonra bir az daha irəli getdik və müqəddəslik, yaxud iqtidar adı altında daha çoxuna meyl etdik. Bu azmış kimi, sənaye ortaya çıxdı və problem yalnız istehlak oldu. İstehlak üçün heç bir məlumatı – əlaqəsi olmayan iki qitəni qətl edərək istismar etdik. İstismar az gəldi və köhnə qitədə da iki dünya müharibəsinə yol açdıq. İndi müasir insan ənənəvi savaşları buraxmış görünür. Nüvə bombası ilə dəqiqələr içində bütün insanlığı yox etmə təhlükəsi varkən, ənənəvi savaşın olmaması anlaşılandır. Ancaq heç bir şeydən xəbəri olmayan günahsızların öldürülməsi artaraq davam etməkdədir. Nə hikmətsə, bu, inkişaf ilə paraleldir.

İŞİD-terrorTERROR adı verilən və çox nisbi olan bir fəaliyyəti ələ alaq. Terroru günahsız insanlara qəsd edən zərərli fəaliyyət olaraq görürük. Yəni bir məqsədi olan insanlar o məqsəd uğruna, o məqsədə aid olmayan insanları öldürməkdədir. Müasir döyüşlərdəki günahsız insanlara qəsd etmə tutumu burada da özünü göstərir. Ən inkişaf etmiş dövlətlər belə bunu edərkən, üç- beş vəhşinin də bunu etməsi gözlənilən bir şeydir. Nəticə olaraq siyasi liderlərin qəbahətini cəmiyyətə ödətdirən inkişaf etmiş dövlətləri və iddialarından xəbərsiz günahsız insanları öldürən terroristləri görməkdəyik.

Terrorist cahil olduğu üçün bunları edir. İdeologiyasına zidd insanları öldürmənin özünə zərər olduğunu bilmir. İnkişaf etmiş dövlətlər isə bu cahilliyi aydınlanma adı ila edir. Yüksək, müqəddəs hədəflər üçün; mədəniyyət adına insanları yox edir. Məsələn, ABŞ. İraq və Əfqanıstanda Azadlıq Əməliyyatında 1 milyon vətəndaşı öldürərək necə mədəniyyət aparmağı planlaşdırır? İnsan özünü belə düşünməməyə başlamışdır. Bunu həmişə xatırlamaq lazımdır: Hər hərəkətin bir qarşılığı vardır. Müasir insanın cinayətləri yanına qalmayacaq. Hər şeyin bir qarşılığı, bir hesabı yoxsa, niyə yaşayaq ki?

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 7 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DAVİD HARVEY”DƏN KAPİTALİZMƏ QARŞI MÜBARİZƏ FORMULU

Xüsusi

kapitalizm nədir?Qırx ildən uzun bir müddətdir dərslərində Marksizmi izah edən, ictimai hərəkatlara aktiv olaraq dəstək verən, tanınmış ictimai alim David Harvey “Sərmayənin Sərhədləri və Antikapitalist Hərəkat” başlıqlı seminarında kapitalizmin dinamik quruluşunu vurğulayır və mübarizənin əhatəli yanaşmayla mümkün olacağını söyləyir.

“Kapitalizm ilə mübarizə edəcəksənsə kapital yəni sərmayə nədir bilməlisən” deyir Harvey, “Problemi həll etmək istəyirsənsə əvvəl problemin nə olduğunu anlayacaqsan və sonra təyin edəcəksən” deyə əlavə edir.

Sərmayə nədir? Harvey, bu sualı Marksın dünyagörüşüylə cavablayır. Marks sistemdəki dövrlərə baxmağı təklif etməkdədir. Klassik pul-iş güc-istehsal-əmtəə axışını təhlil edir. Pul sərmayəsi öz dövrünə malikdir. İstehsal və iş qüvvəsi sərmayəsinin öz dövrü vardır. Eyni şəkildə ticari məhsulların da öz dövrü mövcuddur. Bu üç dövr iç-içə keçmiş, bir-birlərinə bağlı bir quruluşa malikdir. Məsələn, pul dövrü olmadan istehsal və ticari məhsul dövrləri işləya bilməz. Bənzər şəkildə istehsal dövrü pul və ticari məhsul dövrlərinə bağlıdır.

Yenidən “sərmayə nədir” sualına dönsək, sərmayə puldurmu? Xeyr, Marksa görə pul sərmayə deyil. İş qüvvəsi sərmayədirmi? Marks yenə xeyr deyir çünki pul ilə iş qüvvəsi dəyişimi bir çox cəmiyyətdə minlərlə ildir onsuz da edilməkdədir. Ticari istehsaldırmı? Marks yenə xeyr deyir, çünki ticari məhsullar bazarlarda mübadilə edilə bilər. Marksa görə kapitalizmdə sərmayə, xidmət dəyərinin istehsalıdır. Buna görə, antikapitalist hərəkatın vəzifəsi “xidmət dəyəri istehsalını” dayandırmaq olmalıdır.

Niyə kapitalizmə qarşı olmalıyıq?

Bir çox adam kapitalizmin işçini istismar etdiyini söyləyir. Amma işçilər başqa cəmiyyətlərdə fərqli zamanlarda istismar edilmişlər. Sərmayənin əhəmiyyətli bir xüsusiyyəti dinamik olmasıdır. Sistem davamlı yeni bir şey yaratmaqdadır. Cib telefonlarınızı, ipadlarinizi buraxıb, Orta Çağdakı kimi yaşamaq istəyərsinizmi? Kapitalizm fərqli bir dünya yaratmışdır və yaratdığı hər şey pisdir deyə bilmərik. Bu səbəblə kapitalizm ilə mübarizədə istehlakı pisləyərək inqilab edə bilmərik.

kapitalizm-uzerine-en-guzel-karikaturler_514455Harveyə görə, kapitalist əleyhdarı arqument, sistemin davamlı böyümə ehtiyacı üstünə qurulmalıdır. Çünki sərmayə yaşaya bilmək üçün davamlı artmalı, böyüməlidir. Böyüməzsə, qazanc yox deməkdir və yox olar. Bu səbəblə, sistem cəmi xidmət dəyərini davamlı böyütməyə və qatlayaraq artırmağa çalışar. Ortalama illik böyümə sürəti təxminən yüzdə üçdür. Bu nisbət, bəlkə 18-ci əsrdə problem olmazdı. Lakin bu gün önümüzdəki 100 il üçün yüzdə üç böyümə nisbəti hədəfləsək bu ciddi problemlər yaradacaq. Burada Harvey davamlı iqtisadi böyümənin qeyri-mümkünlüyünü göstərərək sərmayənin də bir sərhədi olduğunu xatırladar. Bu nöqtədə “Böyümənin Sərhədləri” kitabına göndərmə etmədən keçmək olmaz. David Harveyin nəzərdə tutduqlarının, Donella və Dennis Meadows ilə bir qrup MIT-li alim tərəfindən 1972-ci ildə nəşr olunan məşhur “Böyümənin Sərhədləri” kitabında izah edilən fikirləri tamamladığını düşünmək olar. “Böyümənin Sərhədləri”, istehsal və əhalinin davamlı olaraq artmasının, fiziki sərhədləri olan dünyamızda mümkün olmadığını izah edir. Harvey də sərmayənin söykəndiyi davamlı böyümə hədəfinin qeyri-mümkünlüyünü söyləyir. Harveyin Marksın “Capital”ından yola çıxaraq kapitalizm ilə mübarizə üçün meydana gətirdiyi düsturun təməl dayağı olan iqtisadi böyümə əleyhdarlığı, Nicholas Georgescu-Roegenin iqtisadi kiçilmə və Herman Daly’s sabit iqtisadiyyat yanaşmalarına paralleldir.

Harveyin vurğuladığı bir başqa gerçək, son 30 ildə, gerçək istehsala gedərək daha az, fiktiv sərmayəyə daha çox sərmayə qoyulmasıdır. Fiktiv bazarlarda gerçək sərmayə yoxdur. Karbon bazarlarında alınıb satılan karbon səhmlər fiktiv sərmayəyə gözəl bir nümunədir. Maddi sistemdəki varlıqların şişirildiyinə də toxunan Harvey, spekulyativ hərəkətlərin artdığını vurğulayır. Bu inkişafların bir nəticəsi fövqəladə ölçüdə gəlir bərabərsizliyi yaratmasıdır. Məsələn; New Yorkda əhalinin yarısı ildə 30 min dolların altında qazanarkən eyni şəhərdə spekulyativ fondları idarə edənlərin adam başı illik gəlirləri 3 milyard dollar ətrafındadır.

Harvey siyasi gücü iqtisadi gücə bağlayır. Seçkiləri qazanan milli iradə kimi görünsə də əslində pul, yəni sərmayədir. ABŞ-da da sərmayə hər iki partiyanı idarə edir. Böyük pul eyni zamanda hüquq sistemini də idarə edir. Bu sistem günümüzün ciddi problemləri olan;

– Gedərək artan ədalətsiz gəlir dağılımı,

– Təbiətin pozulmasından qaynaqlı problemlər,

– Sonsuza qədər ildə yüzdə üç böyümə nisbətinin yaradacağı nəticələrlə əsla üzləşməz.

karlmarx_460x276Marks iç-içə keçmiş pul, istehsal və iş qüvvəsi dövrlərinin idarəsini lazımlı hesab edir. İdarə, pulun təbiətinin, əmtəələşdirmə və iş qüvvəsinin təşkilatı mövzularında köklü bir çevrilmə ilə mümkündür. Harveyə görə kapitalist əleyhdarları bu mövzularla maraqlanmalıdır. Çıxarmaq üçün istehsal, saxlamaq üçün təcrübə etməkdən imtina edilməlidir.
Kapitalist əleyhdarı mübarizə uzun bir müddətdir və heç olmasa bir qurşaq sonra tamamlana bilər. Bu müddət ərzində yaxşı və pis olaraq təsnif etdiyimiz istehsallar olacaq və nə yaxşıdır nə pisdir müzakirə edilməyə başlanacaq. Bu an bir çox məhsul önümüzə hazır gəlir və fiziki olaraq bunlar harada, necə çıxarılır bilmirik. Bu səbəblə o tələbələrinə “Yediyin nahar necə çıxarılır?”, “İstifadə etdiyin şəkər haradan gəlir?”, “Dişlədiyin alma haradan, necə gəlir?” suallarını soruşduğunu izah etdi.

Kapitalizm ilə mübarizə edə bilmək üçün, kapitalizmin ölçülərini və qurub inkişaf etdirdiyi, bəsləyib böyütməyə davam etdiyi sistemi doğru oxumağa çalışmalıyıq. Bunun üçün atılacaq ilk addım, gündəlik həyatımızda üzərində heç düşünmədən istehlak etdiyimiz məhsul və qidalarla əlaqədar “harada və necə çıxarılır” suallarına cavab axtarmaq və “yaxşı istehsal” ilə “pis istehsal”ı təyin etməyə çalışmaqdır.

Hazırladı: Müşviq Osmanlı

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

İQTİSADİ BÖHRANIN İNSANLAR ÜZƏRİNDƏKİ TƏSİRİ

Xüsusi

iqtisadi böhran-ekonomik krizBöhranın insan üzərində yaratdığı ilk təsir “şok dövrü” adlanır. Bu iqtisadi böhranda insanlar əvvəlcə inanma çətinliyi yaşayacaq və bu hadisənin təsiri ilə nə edəcəklərini bilməz bir halda hərəkətsiz qalmağı üstün tutacaqlar. Bu dövrü təqib edən “reaksiya dövrü” isə “şok dövründən” sonra bir neçə gün ərzində baş qaldırır. Bu dövrdə artıq hadisələr haqqında şərhlər verilməyə başlayır, sistemə iradlar, barışa bilməmələr, rədd etmələr və buna səbəb olan amillərə qarşı təpkilər artmağa başlayır. Və nə edə biləcəyi barədə qərarlar qəbul olunmağa və bunun ardınca da monotonluqdan çıxıb, hərəkət etməyə başlanılır. Bu dövrün nəticəsində də baş verən bu böhrana qarşı “uyğunluq dövrü” yaranacaqdır. Vəziyyətə uyğunlaşıb həyatına davam edənlər qədər, bu böhranın yaratdığı təsir ilə özünə və ətrafına zərər verə biləcək şəxslər də yaranacaqdır. Bu dövrlərdən yola çıxaraq iqtisadi böhranların insanın üzərində yaratdığı psixoloji təsirləri daha detallı bir şəkildə sizlərlə bölüşməyə çalışacağam.

İqtisadi böhranlar, insanların gələcəyə yönəli çətinlik və narahatlıqlarını artırır. İnsan gələcəyini zəmanətə almaq və gələcəyə güvənmək istəyir. Gələcəyin onun əsas ehtiyacları üçün nə kimi çətinliklər yaradacağı üzərində düşünməyə başlayır. Gələcəyini təhdid edən hər bir hadisəyə qarşı qorxu ilə baxır. Bu barədə Maslovun “Ehtiyaclar Nəzəriyyəsindən” bəhs etmədən keçməyəcəyəm. İnsan, “tələbat nəzəriyyəsində” var olan fizioloji tələbatlarını ödəyə bilməyəcəyi fikrinin narahatlığına görə, digər ehtiyacları ilə də məşğul olmayacaqdır. Həyatını və ehtiyaclarını təhdid altında hiss edən insan özünü inkişaf etdirmək üçün səy göstərməyəcəkdir. Maslov iyerarxiyasında ən son kateqoriya olan “özünü gerçəkləşdirmədə” problemlər yaşanacaq. Buradan yola çıxaraq deyə bilərəm ki, insan əsas ehtiyaclarını qarşılamaqda problem yaşayanda daha aqressiv və təcavüzkar ola bilər.

QLOBAL BÖHRANIN YARADACAĞI MÜMKÜN PROBLEMLƏR

1) İş həyatında yarana biləcək problemlər,
2) Ailə daxili problemlər,
3) Fərdi psixoloji və fiziki sağlamlıq problemləri,
4) Digər insanlarla sosial əlaqə problemləri

İŞ HƏYATINDA YARANA biləcək PROBLEMLƏR

İş yerlərində çalışanlar arasında rəqabət başlayacaq və çalışanlar işlərini itirməmək üçün digər insanları keçməyə çalışacaq və ya özü işdə qalmaq üçün digər insanların ayağını büdrətməyə çalışacaqdır. Hər gün işə gedərkən “bu gün kim işdən çıxarılacaq, görəsən, yoxsa mənmi?”, deyə düşünən və işdən atılma riskini daşıyan bir insan, işə gedərkən həyəcanlı, gərgin və narahat olacaq. İş həyatı və işdən götürülən qazanc insanın özünü təhlükəsizlikdə hiss etməsinə səbəb olur. Bunları itirəcəyini düşünməsi isə insanın iş səmərəsini aşağı salacaqdır. İşə diqqət verməyəcək, gördüyü şeylərə konsentrasiya olmasını əngəlləyəcəkdir. İş yerində yaşanacaq problemlər təkcə iş səmərənin azalması ilə bitməyəcək. İş yerindəki dostları ilə əlaqələrinə də təsir edəcəkdir. Bir-birini rəqib kimi görməyə başlayan insanlar, bir-birilərinin etdiklərinə mane olacaq, ya da bir-birilərinin qüsurlarını taparaq, öz yerlərini möhkəmləndirməyə çalışacaqdır. İş yerində baş verəcək inamsızlıq insanların bir-birləri ilə əlaqələrini də əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaqdır. Rabitə də etimad problemi, paylaşmalara mane olur. Keçmişdə aldığı kreditləri ödəməyən və ya təcrübələri birjaya ya da fərqli yerlərə yatıran adamlar özlərini zəmanətdə hiss etməyəcəkdir. Daim veriləcək xəbərləri dinləməyə yönələcək və özünü idarə etməsi lazım olan işə kökləməyəcəkdir.

AİLƏ DAXİLİ PROBLEMLƏR

İş yerindəki gərginliyə səbəb olan bu qayğı və həyəcanlı vəziyyət, insanların şəxsi həyatında da əks olunacaqdır. Ailə fərdlərinə qarşı əsəbi və təcavüzkar bir rəftar nümayiş etdirilə bilər. Evə maddi xeyir verən şəxsin işlərinin pozulması, ailə üzvlərinin ona qarşı davranışlarının mənfi istiqamətə yönəlməsinə təsir göstərə bilər. Uşaqların böhrandan əvvəlki kimi yaşamaq istəmələri, ailədə qarşıdurmalara səbəb ola bilər. Uşaq əvvəlcədən malik olduğu istəklərinə maneə qoyulmasını istəməyib reaksiya göstərə bilər. Yaşadığı vəziyyət onun yoldaşları arasındakı yerini və əhəmiyyətini də poza bilər. İtki yaşayan uşaq hirsini ailəsinin və dostlarının üstünə tökə bilər.
Həyat yoldaşı arasında ünsiyyət pozula bilər. Gələcəyin dərdi ilə yaşayan fərd özünə etibarını da itirə bilər. Özünə inamını itirən fərd isə heç bir şey etmək istəməyəcəkdir. İstəksiz və motivasiyası əskik olan şəxs həyat yoldaşı ilə problemlər yaşamağa başlaya bilər.

FƏRDİ, FİZİKİ VƏ PSİXOLOJİ PROBLEMLƏR

İş həyatının və maddi qayğıların yaratdığı problemlər insan həyatının digər sferalarına da təsir edə bilər. Bundan başqa, etmək istədikləri şeylərdə tərəddüdlər yaşayacaq və risk etməkdən çəkinəcək. Risk etmək istəmədiyi və özünü zəmanətdə hiss etmədiyi üçün pulunu xərcləməyəcəkdir. Bu da iqtisadiyyatı çıxılmaz vəziyyətə sürükləyəcəkdir. İstehsal və istehlakın olmadığı bir iqtisadiyyat isə düşünülə bilməz. Kiçilmə və istehsalın azalması işsizliyi artıracaq. İşsiz qalan insan da istehlak etməkdən çəkinəcəkdir. İnsan sahib olmaq istəyən bir varlıqdır. İstehlak da insanın sahib olma ehtiyacını dəstəkləyən bir hadisədir. Sahib olmamaq və ehtiyaclarının xaricində bir şey almaması insanın psixoloji tarazlığını pozacaqdır. Psixoloji olaraq depressiya və qorxu simptomları müşahidə ediləcəkdir. Bundan başqa, psixoloji mənşəli fiziki şikayətlər də ortaya çıxa bilər. Baş ağrısı, mədə ağrısı, ürək bulanması və gərginliklə bağlı bədənin müxtəlif yerlərində ağrılar başlaya bilər. İnsanlar baş verən böhranla bağlı çarəsizlik hissləri də yaşaya bilər. Bu vəziyyətdən necə xilas olacağı və necə bacara biləcəyini düşünməyə başlayır, çarələr axtarır. Çarəsizlik hiss edən insan isə ya problem yaradan vəziyyətdən qaçmağa, ya da problemin içində mübarizə aparmağa çalışacaqdır. Problemdən qaçma yolunu seçən insan, içində olduğu vəziyyətlə bacara bilməyib, özünə zərər verə bilər. İş həyatının və şəxsi həyatın itirilməsi kimi anlar yaşana bilər.

DİGƏR İNSANLARLA SOSİAL ƏLAQƏ PROBLEMLƏRİ

Gözləntilərin qəbuledilməz səviyyəyə gəlməsi insanları bir-birindən uzaqlaşdırar. Bir çox insan özünü ictimai həyatdan təcrid edə bilər. Keçmişdəki maddi imkanlarını itirən insan özünü digər insanlardan uzaqlaşdırdığı kimi, digər insanlar tərəfindən də tərk edilər. Böhranla bağlı mənfi fikirlər şəxslərin qayğı, qorxu, qəzəb, həyəcan, gərginlik, tənhalıq, çarəsizlik, risk etməmək, narazılıq, natamamlıq və inamsızlıq, eləcə də motivasiya azalması şəklində hiss və davranışlarını artıracaqdır. Böhran şəxsiyyətin xüsusiyyətlərinə bağlı olaraq, hər insanın üzərində müxtəlif təsirlər də yaradacaqdır. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə yanaşı, insanın sosial-iqtisadi quruluşunu da istisna etmək olmaz. Psixoloji təsirlərdən bəhs edərkən bir fərdi bütöv şəkildə nəzərə almağımız lazımdır. Psixoloji quruluşun təşkilində ictimai ölçünü yox saymaq mümkün deyil. İnsanlarda meydana gələn bu dəyişikliklər cəmiyyətin dəyər mühakimələrinə də təsir edəcəkdir.

Hazırladı: Coşqu İsmayılzadə

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İNSANLIQ PROBLEMİ. EVİMİZİ QORUYAQ.

insan və kainat nə üçün var?1300 ildir dünyanın bütün qitələrində yaşayırıq. Kiçik bir qrup çılpaq heyvandan, qlobal güclər yaratdıq. Hər yeri ələ keçirdik. Həm təbiəti, həm də özümüzü məğlub etdik. Bir-birimiz üzərində qələbələr elan etdik. Bu, tarixin başlanğıcından bəri vardı. Ancaq zamanla, hər hərəkətin özümüzə təsir etdiyini görə bilmədik. Hər hərəkət bir şəkildə qarşılığını bizə verir. İnsanlar inkişaf etdikcə bunu unutdu. Əvvəllər fərqindəydik, amma BİZ  deyərkən  dediyimizin nə olduğunu unutduq. Bizi bəsləyən təbiəti, parçası olduğumuz canlılığı, zaman keçdikcə yox etməyə başladıq. İnsanlığın inkişafı, yox edici gücünün də inkişafı oldu.

Yüz min illik təbiət tariximizdə yalnız 300 ildə kompensasiyası qeyri-mümkün olmayan problemlər yaratdıq. 18- ci əsrdəki sənaye inqilabı və inkişaf bəhanəsi, öz ölümümüzü başladan gözəl bir bəhanəydi. Bugünkü inkişaf anlayışımız sənaye deyilən yox edici xoşbəxtlik tərəfindən formalaşdı. Dağ, daş, su və meşə ruhlarına inanan; hər şeyi bir canlı kimi görən atalarımızın əksinə heç bir şeyin həyat hüququna inanmaz olduq. Sənayenin istehlak ehtiyacını doyurmaq üçün, üzərində yaşadığımız dünyanı yox etməyə başladıq. Əslində inqilabın bir günahı yoxdur.  İnsan nə qədər maddi olaraq inkişaf etdisə, o qədər cəhalətin içinə batdı, mənəviyyatını unutdu. Onsuz da inkişaf o biri fərdlər üzərindəki iqtidarı simvollaşdırma edər. Yəni, bir inkişaf varsa, şübhəsiz, zərər çəkmiş olan biriləri vardır. Bir bərabərsizlik və ədalətsizlik olmalı ki, inkişaf olsun.

İnkişaf etmiş, qloballaşmış dünya inkişaf etmiş, qlobal problemlər gətirmişdir. Artıq gündəlik problemlərimizin yanında, inkişaf etmişliyin bizə gətirdiyi problemlərlə iç- içəyik. İnsanlıq problemləri dediyimiz inkişaf etmiş problemlər artıq hər birimizin gündəlik dərdidir.  Bunları sıralayaq:

Evimizi cəhənnəm vadisinə çevirməyək

Evimizi cəhənnəm vadisinə çevirməyək

1. İNKİŞAF ETMİŞ CƏHALƏT.

İnkişaf etmiş olduğunu sanan, özünü bəyənmiş cahillər dünyanın ən böyük problemidir. Bu qrupda özünü digərlərindən üstün görən insanlar vardır. Bu gün bütün dünyaya güc tətbiq edən – çox mədəni millətlər ən böyük dərdimizdir. Çox ağıllı olduqlarını zənn edib hərəkətlərini sorğulamadıkları üçün idarədən çıxmış dağıdıcı bir güc halını almışdır. Ümumiyyətlə, ən böyük problem olaraq neft, su, qida göstərilir, ancaq ən böyük problem bunları xərcləyən – israf edən insanlardır. Dünyanın geri qalanına görə hər şeyi 10 ila 100 qat daha çox istehlak edən ABŞ-ı ələ alaq. ABŞ bütün dünyaya hökm edən inkişaf etmiş bir gücdür. Geri qalmış yerlərdə demokratiyanı bərqərar etməsi ilə tanınır. Kimsəyə zərəri olmayan kəndliləri bombalayaraq dünyanın xilasını bəyan edər. Halbuki ABŞ vətəndaşı gündə 1 saat israf etmədən yaşasa dünyadakı ehtiyaclar azalar. Geri dönməyəcək bu qaynaqların istehlakı ilə ABŞ dünyanı yox etməkdədir.

Yalnız ABŞ  deyil, bütün qərb və onun həyat tərzini mənimsəyən bizim kimi səfil ölkələr də bu cəhalətin hissəsidir. Heç bir şəkildə geri gəlməyəcək neftin və suyun heç bir məhdudiyyət olmadan xərclənməsi, ancaq inkişaf etmiş bir cəhalətdə mümkündür. ABŞ vətəndaşı gündə 600 litr su istifadə edərkən, Afrikada 2 litr su tapa bilmədiyi üçün ölən insanlar vardır. Dünyanı qurtarmaq adına başqalarını deyil, ilk öncə özümüzü islah etmək lazımdır. Dünyanı qurtarmaq üçün təcili olaraq özümüzə baxmalıyıq.

Dünya her birimizə yetəcək qədər geniş...

Dünya her birimizə yetəcək qədər geniş…

2. YOXSULLUQ.

Dünyanın ən zəngin 85 kişisi, dünyanın yoxsul yarısı qədər zəngindir. Yəni, 85 adam 3.5 milyard insan edir. Bu necə ola bilər? Bir insanın necə bir qabiliyyəti ola bilər ki, 42 milyon adama bərabər olsun? Bu nizamda səhv bir şeylər olduğu qətidir. Təbii qavrayış da səhv. Yoxsul olan kimdir? Yoxsulluq əslində zənginlərə məxsusdur. Bu nizamın memarları düşüncə yoxsuludur ki, aclıqdan milyonlarla insan ölərkən, yalnız insanlığı deyil, təbiəti də yox edən zənginlər öz sonlarını hazırladıqlarından xəbərsizdirlər. Kasıb, yoxsul xalq su və yemək ilə sonsuza qədər yaşayar. Ancaq, zənginlər bir gün gəlib, fərqinə varamadıqları qiymətli qaynaqlar tükənincə qərbli sənaye onlara yardım etməyəcəkdir. Böyük sərmayənin yoxsulluğu qarşısı alınmaz bir hal almışdır. İstehlak xəstəliyi müalicə edilə bilməz haldadır. Bu mərhəmətsiz təbiət qatillərinə artıq dur deməyin zamanı.

Bizə həyat verən planetimizə onu çirkləndirməklə təşəkkür etməyək..

Bizə həyat verən planetimizə onu çirkləndirməklə təşəkkür etməyək..

3. ƏTRAFI ZİBİLLƏMƏ.

Bildiyimiz zibil. Sənayeləşmiş ölkələrdə adambaşına 3 kq zibil düşür. Təbii qaynağı istifadə edilməz hala gətiririk. Zibil bir insanlıq icadıdır. İnsanlığın da sonunu gətirəcək. Təbiətdə bir şeyi istifadə edilməz hala gətirən tək canlı bizik. Zibil deyə bir şey niyə mövcud olsun ki? Zibil, sənaye inqilabına qədər yoxdur deyiləcək qədər az idi. Inkişaf və istismar yalanlarıyla özümüzü məhv etdik. Dünyadakı mədənlər bu sürətlə gedərsə 50 il içində tükənəcək. Bütün zibillər gələcəyimizi məhrum etdiyimiz həyat imkanıdır. İsrafçılığın göstəricisi olan zibillərə dur demək mümkündür. İstəklərə görə deyil, ehtiyaclara görə hərəkət edək. Qablaşdırmanı ən aza endirib, zibil hesab etdiklərimizin yenidən istifadə edilməsi üçün zəmin yarada bilərik. Zibilə atdığımız çox şey yenidən istifadə edilə bilər. Yığıb bələdiyyə və qeyri-hökumət təşkilatlarına təslim edə bilərik. Bizə lazım olmayan əşyalar isə bir çox insanın ehtiyacı ola bilər. Atmaq yerinə bağışlamağı təcrübə edə bilərsən. Ən əhəmiyyətlisi də, zibilin xilası lazım olan bir şey olmaqdan çıxmasıdır. Zibildən heç bir zaman xilas ola bilmirik . O israf etməmizdən dolayı özümüzə verdiyimiz bir zərərdir. Bunu nəzərə alsaq daha az tullantısız bir dünya mümkün ola bilər.

DİGƏR …

Savaş, xəstəlik, təhsil, demokratiya, əhali, enerji, su, qida, ətraf filan, filan… Bunların hamısı inkişafa bağlıdır. Savaş, xəstəlik, təhsil və s. problemləri hər zaman var idi. Tarix boyunca bu problemlərlə başa çıxdıq. İndi başa çıxmalı olduğumuz tək problem var: İnsanlıq problemləri və evimizi qorumaq. Gəlin təşəkkürümüzü laiqli şəkildə edək!

Mənbə : www.dmy.info
Hazırladı : Fidan Eyvazzadə

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Fidan Eyvazzadə

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook