DAVİD HARVEY”DƏN KAPİTALİZMƏ QARŞI MÜBARİZƏ FORMULU

Xüsusi

kapitalizm nədir?Qırx ildən uzun bir müddətdir dərslərində Marksizmi izah edən, ictimai hərəkatlara aktiv olaraq dəstək verən, tanınmış ictimai alim David Harvey “Sərmayənin Sərhədləri və Antikapitalist Hərəkat” başlıqlı seminarında kapitalizmin dinamik quruluşunu vurğulayır və mübarizənin əhatəli yanaşmayla mümkün olacağını söyləyir.

“Kapitalizm ilə mübarizə edəcəksənsə kapital yəni sərmayə nədir bilməlisən” deyir Harvey, “Problemi həll etmək istəyirsənsə əvvəl problemin nə olduğunu anlayacaqsan və sonra təyin edəcəksən” deyə əlavə edir.

Sərmayə nədir? Harvey, bu sualı Marksın dünyagörüşüylə cavablayır. Marks sistemdəki dövrlərə baxmağı təklif etməkdədir. Klassik pul-iş güc-istehsal-əmtəə axışını təhlil edir. Pul sərmayəsi öz dövrünə malikdir. İstehsal və iş qüvvəsi sərmayəsinin öz dövrü vardır. Eyni şəkildə ticari məhsulların da öz dövrü mövcuddur. Bu üç dövr iç-içə keçmiş, bir-birlərinə bağlı bir quruluşa malikdir. Məsələn, pul dövrü olmadan istehsal və ticari məhsul dövrləri işləya bilməz. Bənzər şəkildə istehsal dövrü pul və ticari məhsul dövrlərinə bağlıdır.

Yenidən “sərmayə nədir” sualına dönsək, sərmayə puldurmu? Xeyr, Marksa görə pul sərmayə deyil. İş qüvvəsi sərmayədirmi? Marks yenə xeyr deyir çünki pul ilə iş qüvvəsi dəyişimi bir çox cəmiyyətdə minlərlə ildir onsuz da edilməkdədir. Ticari istehsaldırmı? Marks yenə xeyr deyir, çünki ticari məhsullar bazarlarda mübadilə edilə bilər. Marksa görə kapitalizmdə sərmayə, xidmət dəyərinin istehsalıdır. Buna görə, antikapitalist hərəkatın vəzifəsi “xidmət dəyəri istehsalını” dayandırmaq olmalıdır.

Niyə kapitalizmə qarşı olmalıyıq?

Bir çox adam kapitalizmin işçini istismar etdiyini söyləyir. Amma işçilər başqa cəmiyyətlərdə fərqli zamanlarda istismar edilmişlər. Sərmayənin əhəmiyyətli bir xüsusiyyəti dinamik olmasıdır. Sistem davamlı yeni bir şey yaratmaqdadır. Cib telefonlarınızı, ipadlarinizi buraxıb, Orta Çağdakı kimi yaşamaq istəyərsinizmi? Kapitalizm fərqli bir dünya yaratmışdır və yaratdığı hər şey pisdir deyə bilmərik. Bu səbəblə kapitalizm ilə mübarizədə istehlakı pisləyərək inqilab edə bilmərik.

kapitalizm-uzerine-en-guzel-karikaturler_514455Harveyə görə, kapitalist əleyhdarı arqument, sistemin davamlı böyümə ehtiyacı üstünə qurulmalıdır. Çünki sərmayə yaşaya bilmək üçün davamlı artmalı, böyüməlidir. Böyüməzsə, qazanc yox deməkdir və yox olar. Bu səbəblə, sistem cəmi xidmət dəyərini davamlı böyütməyə və qatlayaraq artırmağa çalışar. Ortalama illik böyümə sürəti təxminən yüzdə üçdür. Bu nisbət, bəlkə 18-ci əsrdə problem olmazdı. Lakin bu gün önümüzdəki 100 il üçün yüzdə üç böyümə nisbəti hədəfləsək bu ciddi problemlər yaradacaq. Burada Harvey davamlı iqtisadi böyümənin qeyri-mümkünlüyünü göstərərək sərmayənin də bir sərhədi olduğunu xatırladar. Bu nöqtədə “Böyümənin Sərhədləri” kitabına göndərmə etmədən keçmək olmaz. David Harveyin nəzərdə tutduqlarının, Donella və Dennis Meadows ilə bir qrup MIT-li alim tərəfindən 1972-ci ildə nəşr olunan məşhur “Böyümənin Sərhədləri” kitabında izah edilən fikirləri tamamladığını düşünmək olar. “Böyümənin Sərhədləri”, istehsal və əhalinin davamlı olaraq artmasının, fiziki sərhədləri olan dünyamızda mümkün olmadığını izah edir. Harvey də sərmayənin söykəndiyi davamlı böyümə hədəfinin qeyri-mümkünlüyünü söyləyir. Harveyin Marksın “Capital”ından yola çıxaraq kapitalizm ilə mübarizə üçün meydana gətirdiyi düsturun təməl dayağı olan iqtisadi böyümə əleyhdarlığı, Nicholas Georgescu-Roegenin iqtisadi kiçilmə və Herman Daly’s sabit iqtisadiyyat yanaşmalarına paralleldir.

Harveyin vurğuladığı bir başqa gerçək, son 30 ildə, gerçək istehsala gedərək daha az, fiktiv sərmayəyə daha çox sərmayə qoyulmasıdır. Fiktiv bazarlarda gerçək sərmayə yoxdur. Karbon bazarlarında alınıb satılan karbon səhmlər fiktiv sərmayəyə gözəl bir nümunədir. Maddi sistemdəki varlıqların şişirildiyinə də toxunan Harvey, spekulyativ hərəkətlərin artdığını vurğulayır. Bu inkişafların bir nəticəsi fövqəladə ölçüdə gəlir bərabərsizliyi yaratmasıdır. Məsələn; New Yorkda əhalinin yarısı ildə 30 min dolların altında qazanarkən eyni şəhərdə spekulyativ fondları idarə edənlərin adam başı illik gəlirləri 3 milyard dollar ətrafındadır.

Harvey siyasi gücü iqtisadi gücə bağlayır. Seçkiləri qazanan milli iradə kimi görünsə də əslində pul, yəni sərmayədir. ABŞ-da da sərmayə hər iki partiyanı idarə edir. Böyük pul eyni zamanda hüquq sistemini də idarə edir. Bu sistem günümüzün ciddi problemləri olan;

– Gedərək artan ədalətsiz gəlir dağılımı,

– Təbiətin pozulmasından qaynaqlı problemlər,

– Sonsuza qədər ildə yüzdə üç böyümə nisbətinin yaradacağı nəticələrlə əsla üzləşməz.

karlmarx_460x276Marks iç-içə keçmiş pul, istehsal və iş qüvvəsi dövrlərinin idarəsini lazımlı hesab edir. İdarə, pulun təbiətinin, əmtəələşdirmə və iş qüvvəsinin təşkilatı mövzularında köklü bir çevrilmə ilə mümkündür. Harveyə görə kapitalist əleyhdarları bu mövzularla maraqlanmalıdır. Çıxarmaq üçün istehsal, saxlamaq üçün təcrübə etməkdən imtina edilməlidir.
Kapitalist əleyhdarı mübarizə uzun bir müddətdir və heç olmasa bir qurşaq sonra tamamlana bilər. Bu müddət ərzində yaxşı və pis olaraq təsnif etdiyimiz istehsallar olacaq və nə yaxşıdır nə pisdir müzakirə edilməyə başlanacaq. Bu an bir çox məhsul önümüzə hazır gəlir və fiziki olaraq bunlar harada, necə çıxarılır bilmirik. Bu səbəblə o tələbələrinə “Yediyin nahar necə çıxarılır?”, “İstifadə etdiyin şəkər haradan gəlir?”, “Dişlədiyin alma haradan, necə gəlir?” suallarını soruşduğunu izah etdi.

Kapitalizm ilə mübarizə edə bilmək üçün, kapitalizmin ölçülərini və qurub inkişaf etdirdiyi, bəsləyib böyütməyə davam etdiyi sistemi doğru oxumağa çalışmalıyıq. Bunun üçün atılacaq ilk addım, gündəlik həyatımızda üzərində heç düşünmədən istehlak etdiyimiz məhsul və qidalarla əlaqədar “harada və necə çıxarılır” suallarına cavab axtarmaq və “yaxşı istehsal” ilə “pis istehsal”ı təyin etməyə çalışmaqdır.

Hazırladı: Müşviq Osmanlı

Beyenmeler
0   7  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +5 (from 5 votes)

KİMDİR OĞRU?!

Kimdir oğru? Nədir şəriət?

Çörək oğurluğunun günahı hamımızdadır!

Bir yaşlı qadın bir dükandan çörək oğurlamaq istəyərkən tutulur və sonra həmin yaşlı qadının fotosu dükan sahibi tərəfindən çəkilərək marketin şəkil lövhəsinə vurulur. Doğrusu bu məsələyə üzüldüm. İlk növbədə yaşlı bir qadının marketdən oğurluq edəcək qədər bir durumda qalması hamımızın günahıdır. İkinci növbədə isə dükan sahibi tərəfindən bu cür “cəza” çox utancvericidir. Qadına bəraət vermirəm. İstənilən halda icazəsiz bir şey götürmək yaxşı hal deyil. Amma məsələ bu qədər bəsit də deyil. Bu olay üzərindən bir məsələyə toxunmaq istərdim. Məsələnin hər tərəfdən üzücü olduğunu nəzərə alaraq özümə belə bir sual verirəm:
– Kimdir oğru?

Əziz dostlar, gəlin bu məsələyə şəriət ilə baxaq. Bəli, Quran mərkəzli bir şəriətlə baxaq. Şəriət – qavram etibarı ilə “suyun qaynağına doğru getmək, mənbəyə doğru yol” anlamını verir. Şəriət, şərait yaratmaqdır. Olayın, hadisələrin mənbəyinə gedib, səbəbin araşdırıb kökündən həll etmək üçün yaradılmalı olan şərait. O şərait ki, hər kəs ədalət qarşında bərabərdir və güvəndədir. Demək, hüquq (şəriət), əslində o an görüntüyə görə hökm vermək yox, məsələni araşdırıb həqiqəti ortaya çıxarmaq, məsələnin mənbəyinə gedtməkdir. Nədir bu yol? Necə anlayaq bu qavramı?

Kimdir oğru? Nədir şəriət?ARAŞDIRIB TAPIN ƏSL OĞRUNU VƏ ONUN ƏLİNİ KƏSİN CƏMİYYƏTDƏN!

Amrı Misirə vali yollayan xəlifə Hz. Ömər deyir:
– Ey Amr, oğurluq üçün hansı cəzanı verəcəksən?
– Əlini kəsdirəcəm ey Ömər – deyir Amr.
Bunun qarşılığında Hz. Ömər belə deyir:
-Ey Amr, əgər Misirdən Mədinəyə bir  yoxsulluqdan şikayətçi gəlsə, mən də sənin əlini kəsdirəcəm.

Məhz o  yekə əllərdir oğurluğa şərait yaradan. Bəlkə onların əllərini bu işdən kəssək daha effektli olar? Məsələni kökündən həll etmiş olarıq? Nədən gördüklərimizi əsas olaraq, araşdırmamış hər işə oğurluq, hər kəsə oğru deyirik? Biz nə etdik, heç sorduq, soruşdurduq mu? Hər kəs birisinə divanə deyər, amma dərdi nədir bilmək istəməz. Deməli biz həll etmək istəmirik, cinayətkar, günahkar görmək istəyirik.

ƏBU LƏHƏBİN “ƏLLƏRİNƏ” SU TÖKƏN BİZİK, O ÜZDƏN QURUMUR!

O əllər bizdən bəslənir, gücümüzü bilək!

O əllər bizdən bəslənir, gücümüzü bilək!

Qurandakı “Əbu Ləhəbin əlləri qurusun” ifadəsi bu mənanı əks etdirir:

O əllər ki, dünyadan bərk bərk yapışıb və mövcud bütün cinayətlərdə ya birbaşa, ya da bilavasitə rol oynayır. O əllər qurusun ki, onu elə cahilcəsinə bizlər sulayırıq, bəsləyirik. O əlləri cinayətlərdən kənar tutmaqla dibinə su tökür, hadisənin zahirinə baxıb növbəti digər cinayəti törədirik. Bizik bu işdən məsul.
Qurudun o əlləri, qurudun. Çünki mən qurumasını istədim – deyir Allah.
Bunu isə suyun qaynağına gedib doğru qərarlar verməklə – ƏSL ƏLİ tapmaqla edə bilərik. Yoxsa həmən hökm çıxarıb əlimizdə olan su ilə o “əllər”ə xidmət edərək işi daha da bulandırmayaq. O əllər bizdən bəslənir, gücümüzü bilək!

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   7  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +19 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

SOSİALİZM KOMMUNİZM FƏRQİ

Sosializm kommunizm fərqi nədir?

Aktual lüğətdə Sosializm: istehsal vasitələrinin birgə istifadə edilməsi yolu ilə ictimai sinifləşməni ortadan qaldıran, cəmiyyətin təşkilatlanmasında köklü bir dəyişikliyi məqsəd qoyan ictimai təlim, cəmiyyətçilik. Kommunizm: 1. Bütün malların ortaq şəkildə istifadə edildiyi və xüsusi mülkiyyətin olmadığı cəmiyyət nizamı. 2. Belə bir nizamın qurulmasını məqsəd qoyan siyasi, iqtisadi və ictimai təlim olaraq keçməkdədir.

İlk öncə qeyd etməliyik ki, ikisi rəqib ya da əleyhdar faktlar deyil. Marksın Kapitalının bildirdiyinə görə: kapitalizmdən sonra sosializm suveren olacaq. Daha sonra da kommunizm qurulacaq. Marksın tarix nəzəriyyəsinə görə sosializm bir keçid mərhələsidir.
Burada on maddədə aralarındakı fərqi araşdıracağıq:

♦ Kommunizm sosializmin bir növüdür. Sosializmin digər növlərindən: sosial demokratiya, liberal sosializm, anarxizm, islami sosializm sayıla bilər.
♦ Sosializm bir iqtisadi sistemdir. Kommunizm həm iqtisadi, həm də siyasi bir sistemdir. Sosializm bərabər bir həyat hazırlayarkən, kommunizm həm bərabər bir həyat, həm də bərabər bir rəhbərlik hazırlayar.
♦ İkisi də ictimai bərabərliyi müdafiə edir. Ancaq rəhbərlik mərhələsində ayrılırlar.
♦ İkisi də cəmiyyətdəki bərabərliyi müdafiə edərkən Kommunizm sosializmin radikal (uc) nöqtəsi olaraq bilinir.
♦ Sosializmdə insanlar iqtisadiyyatın rəhbərliyində söz sahibidir. Əksəriyyətin qərarı tətbiq olunur. Kommunizmdə tək partiya vardır. Partiya nüfuzu etibarlıdır.
♦ Gəlirlərin paylaşmasında: sosializm fərdin məhsuldarlığına bağlı olaraq paylamanı müdafiə edərkən, kommunizm fərdin ehtiyacına görə gəlir paylaşımı müdafiə edir.
♦ Sosializmdə xüsusi mülkiyyət mümkündür. İstehsal vasitələrinin dövlətə ya da fərdlərə aid olduğu şəkillər mövcuddur. Kommunizmdə istehsal vasitələri dövlətindir. Xüsusi mülkiyyət yoxdur. İkisində də xüsusi mülkiyyət fərdləri istismar məqsədi ilə istifadə edilə bilməz.
♦ Sosializm kapitalizmlə birlikdə yaşaya bilər və bunu bir keçiş imkanı olaraq qiymətləndirər. Ancaq kommunizm sinifsiz bir cəmiyyət yaratmaq üçün kapitalizmi bütündən yox etmə fikrindədir.
♦ Sosializmdə azad din seçimi vardır. Kommunizm dini ortadan qaldırar.
♦ Sosializmdə çox partiyalı seçkilər vardır. Hökumətin-dövlətin başında liderlər ola bilər. Kommunizmdə lider yoxdur. Birbaşa olaraq xalq tərəfindən idarə olunar. Bu model indiyədək tətbiq edilməmişdir. Əsas kommunizm lidersiz və Kommunanın qərarına bağlıdır.
♦ Sosializmdə mülkiyyətin çoxu ortaqlıq içindədir və gerçək sahibliyi işçilərə aid edilməkdədir. Kommunizm isə bütün mülkiyyətin cəmiyyət və ya dövlətə aid edildiyi ictimai təşkilatlanma formasıdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   7  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +32 (from 36 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İQTİSADİYYAT TARİXİNƏ QISA SƏYAHƏT

dünya iqtisadiyyatına qısa səyahətƏkinçilik inqilabı əvvəlindəki cəmiyyətlərdə köçəri həyat tərzi hakim idi. Yəni insanlar yeməyin arxasınca oradan-oraya köçürdü . Ovçuluq və yığıcılıqla yüz minlərlə il keçirildi. 500.000 il əvvələ qədər tarixlənən bəzi qalıqlarda insanların yemək, vasitə-vəsait mübadiləsi etmiş ola biləcəyi deyilməkdədir. Primitiv insanların ehtiyacları üçün mübadilə etməsi oturaq həyata keçənə qədər diqqətə çarpan olmayacaq. Yəni həyat mübarizəsi, iqtisadi fəaliyyət göstərmənin önündədir. Çox vaxt cəmiyyət təsirindən müstəqil bir təbiət mübarizəsi vardır. İnsanlar təbiətə, heyvanlara və xəstəliklərə qarşı səy verərkən bir-biriylə ticarət əlaqəsindən söz etmək çətindir. Yenə də ticarət Paleolit ​​dövrdə mövcuddur.

Əkinçilik inqilabı dediyimiz miladdan əvvəl 10.000 tarixindəki bir inkişaf insanlıq tarixində yeni bir səhifə açmışdır. İnsanlar düşənləri yığmaq yerinə bir şeylər əkmiş və onu məhsul etmişdir. Beləliklə bir yerdə yerləşib, mədəniyyət təcrübəsinə başlanmışdır. Bəzi heyvanlar əhilləşdirilmiş və bu günki pul kimi mübadilədə istifadə edilməyə başlanmışdır. Neolit ​​çağda (mö. 8.000 – 3.000) inək, qoyun kimi heyvanlar digər mallarla mübadilə məqsədiylə istifadə edildi. Əkinçilik cəmiyyətləri ehtiyacdan çox məhsullarını digər cəmiyyətlərilə ticarətdə istifadə etdi.

Mö. 3500 ilə mö.1500 arasındakı bürünc çağının başında Şumer və Babil şəhər dövlətləri gözə çarpır. Toplumlar artıq şəhərlər meydana gətirməyə başlamışdır. Bugünkü İraqda məhsuldar torpaqlar minlərlə adamı bəsləyəcək taxıl və bitki yetişdirilməsinə icazə verirdi. Bu sırada müəyyən ölçüdə ayrılmış arpa və buğda mübadilə vasitəsi kimi istifadə edilməyə başlandı. İlk faiz və kredit əməliyyatları də Yaxın Şərqdəki bu dövlətlər əsnasında meydana gəlmişdir. Yazının kəşfi mö.3000 sıralarında və Şumerlərə aid edilir. Yazını kəşf edilməsi inkişaf edən ticarətin idarə olunmasında fayda təmin etdiyi bilinir. Mesopotamyadakı bu iki zirvə nöqtəsindən sonra Anadoluda iqtisadi bir yenilik olur.

Bir əkinçilik dövləti olan Frigyalıların yerinə qurulan Lidyalılar Miladdan əvvəl 7-ciəsrdə Qərb Anadoludan başlayaraq Anadolunun içlərinə doğru yayılmışdır. Egeydəki Yunan koloniyalarıyla yaxşı bağları olan bu insanlar ticarəti önəmsəmiş və nəticəsində yeni bir mübadilə vasitəsi olan “pul”u tapmışlar. Qızıl kimi nadir olan faydalı qazıntıların preslənərək mübadilə vasitəsi olaraq istifadə edilməsi ilk olaraq bu dövrə rast gəlir.  Sonra Böyük İskəndər dövründə Makedoniyalıların çox millətli ticarəti əmələ gətirirlər. Hindistandan Makedoniyaya yayılan bir sintez meydana gətirən İskəndər eyni zamanda böyük bir alver şəbəkəsini da qurmuş oldu.

dünya iqtisadiyyatına qısa səyahət

Sonra Romalılar gəldi. Min illik bir imperatorluq quraraq dünya tarixini çoxu sahədə təsir etdi. Asiya, Avropa və Afrika Roma ilə ticarət etmək üçün imperatorluq sərhədlərinə axın edirdi. Çindən gələn ipək yolu və ipək ticarəti şərqin dolanışıq qaynağı idi. Roma İmperatorluğu aradakı tacirləri qaldırıb ipəyi ucuzlatmak üçün İraqa qədər gəlmişdi. Dünya artıq əkinçiliklə birlikdə ticarətlə də inkişafa başlamışdı.

Orta çağda dünya iqtisadiyyatı yavaşca böyüdü. İpək və ədviyyat yolları təsirli olmağa davam etdi. İtalyan şəhər dövlətləri ortaya çıxdı və ilk bankçılıq-maliyyə sistemlərini ortaya qoydular. Bu vaxt Çində ilk kağız pul istifadə edilməyə başlandı. Yeni çağda Avropada da kağız pul istifadəsi başladı. 18-ciəsrin sonunda sənaye inqilabını başladan bir icad edildi. James Uatt, kömür enerjisiylə çalışan buxar maşınını icad etdi. Bir çox insanın etdiyi işi bir az kömürlə edə bilən bu maşın dünyaya yayılmağa başladı. Dəyişik formalar və enerji qaynaqları tapıldı. Müasir mənada iqtisadi anlayış sənaye inqilabından sonra meydana gəldi. Dünyanın ən böyük imperatorluğu olan Britaniyanın meydana gətirən da bu sənaye həmləsidir.

20-ci əsrə gəlindiyində İngiltərə köhnə gücünü qorumağa çalışırdı. Fransa, İtaliya, Portuqaliya, Hollandiya koloniyalar qurmuş, dünyanı sümürürdülər. Böyük imperiyalar bu sümürücülükdə  iştirak üçün bir-birini yeyirdi. Birinci dünya müharibəsi müstəmləkəçi ölkələr arasındakı bu etirazsız icra meydana gəlmişdir. Müasir iqtisadiyyat anlayışı, yəni qloballaşmanın mərkəzi dünya savaşlarıdır. Savaşların ölkələr arası olmaqdan çıxıb dünyaya mal olması kimi, pul da bəziləri arasındakı alverdən çıxmış qlobal bir güc halına gəlmişdir. Bu gün, dünyanın idarəsini əlində tutanlar pulu əlində tutanlardır .

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   7  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus