ELM NƏDİR

Xüsusi


elm və fəlsəfə.FƏLSƏFƏDƏN ELMƏ

Elm, təcrübəyə əsaslanan üsullar və həqiqətdən faydalanaraq nəticə çıxarmağa çalışan nizamlı məlumatdır. İçində yaşadığımız həyatı şərh etməyə çalışır. Varlığın necə olduğunu, niyə meydana gəldiyini araşdırır. Olaylar üzərində təsvir, açıqlama və fərziyyə etmək imkanı verir, təcrübələri tətbiqlərlə inkişaf etdirir, mövzuları yoxlamaq, mühakimə etmək imkanı yaradır.

Elm adına ilk səylər miladdan əvvəl IV minillikdə Mesopotamiyada ortaya çıxmışdır. Şümerli rahiblər ulduzları müşahidə edərək qeydlər etmişlər. Babil, Misir və Yunan sivilizasiyaları da sonrakı minilliklərdə müşahidələrini qeyd etmiş və bənzəri təsbitlər edərək inkişaf etdirmişlər. Yunanlı filosof Aristotelin (e.ə. 384-322) zamanında elm deyilə biləcək fəaliyyət fəlsəfə ilə əlaqəli olmuşdur. O zaman bugünkü mənada elmi fəaliyyət yox idi. Amma antik dövrdə filosoflar indiki elm adamlarının soruşduğu sualları soruşur və təbiəti şərhə etməyə çalışırdılar.

İsak Nyutonun (1642-1727) zamanında da elm fəlsəfənin bir sahəsi olaraq görülməkdə idi. “Təbiət fəlsəfəsi” fizika, kimya, biologiya kimi elmləri əhatə edən bir fəaliyyət idi. Daha sonra təbiət fəlsəfəsi olmaqdan çıxıb fərdi sahələr halına gələn fənn elmləri ilə müasir elm ortaya çıxdı. Biologiya canlıların həyatı, fizika dünyanın necə işlədiyi və enerji mübadiləsi, kimya kainatın atomlardan orqanizmlərə qədər necə bir araya gəldiyi ilə maraqlandı. Getdikcə artan ixtisaslaşma nəticəsində 600-dən çox elm sahəsi meydana gəldi.

Ətrafımızdakı hər şey elmin mövzusu ola bilər. Elmi fəaliyyət əvvəlcə müşahidə ilə başlayır. Müşahidə edildikdən sonra şüurlu bir təxmin, hipotez (fərziyyə) həyata keçirilir. Daha sonra, fərziyyəni təcrübə və müşahidə ilə sınaqdan keçirərək açıqlamaq lazımdır. Ümumi bir vəziyyət olduğunu dəstəkləmək “qayda” yaradılması adlanır. Bu qaydalar əks bir dəlil olmadığı müddətcə etibarlıdır. Elm tənqidi və məntiqi düşünməyə əhəmiyyət verir. Tənqid edilməyən məlumat elmi deyil. Bir şeyin elm ola bilməsi üçün sınanması və müşahidə olunması lazımdır.

təbiət fəlsəfəsiTƏBİƏT FƏLSƏFƏSİNDƏN ELMƏ KEÇİD

Mesopotamiyadakı elmi inkişafların sistematik olmaması nəticəsində elmin başlanğıcının antik yunan filosofları olduğu qəbul edilir. Bunun səbəbi, Şərqdə mədəniyyətin davamlı olmamasındadır. Yunanın digər mədəniyyətlərdən ayrıldığı nöqtə mədəniyyətin transferi oldu. Fəlsəfənin də başlanğıcı buralara bağlıdır. Müdriklik, düşünmə intizamı hər mədəniyyətdə vardır, ancaq bunu sistem halına gətirən və tarix boyunca davamlılıq təmin edən yunanlılar.

Yunanlılar dövründə elm yerinə fəlsəfə ilə məşğul olurdular. Bütünə olan maraq, həyatın işləyişini axtarmaq və sistemi həll etmə istəyi filosoflardan başlamışdır. Təbiət fəlsəfəsi min il ərzində elmin keçmişini meydana gətirmişdir. İntibah ilə fərqli ixsisaslar ortaya çıxmış və filosofların sormadığı sualları elm adamları soruşmağa başlamışlar. Elmin fəlsəfədən ayrılması kapitalın himayəsi ilə gündəmə gəlmişdir. Qısacası, fəlsəfənin içinə pul girincə elm fəlsəfədən kənarlaşdırılmışdır. Müşahidə və təcrübə də pulun mümkün qıldığı labaratoriyalara sövq edilmişdir.

NyutonNyutonun şah əsəri olan Philosophiae Naturalis Principia Mathematica adından da aydın olacağı üzrə “Natural fəlsəfənin riyazi başlanğıcı” adını daşıyır. XVIII əsrə qədər davam edən fəlsəfə aktuallığı XIX əsrdən etibarən itməyə başlamışdır. Günümüzə qədər də fəlsəfə elmdən ayrılmış, hətta günümüzdə elmə qarşı olan bir sistem olaraq qəbul edilmişdir. Fəlsəfənin atılmasının Sənaye inqilabı bərabər gəlməsi və günümüzün də çılğın bir istehlak mədəniyyətinə aid olması maraqlıdır. Fəlsəfə satıla bilən bir məhsul vermədiyi üçün elm qədər gündəmdə deyil. Burada elmin fəlsəfədən törəyib onu qınamasına diqqət çəkməliyik. Fəlsəfədən doğan elmin fəlsəfəni rədd etməsinə qədər gəlmiş vəziyyətdəyik.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +13 (from 13 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

YARADILIŞ VƏ NİZAM

Xüsusi

mono lizaBəzi insanlar iddia edir ki, kainatın yaranmasına səbəb hər hansı bir qüvvə (tanrı) və bu qüvvənin yaratdığı nizamdır. Daha sonra qeyd edirlər ki, hər bir işin, hadisənin yaradıcısı var və biz bunu empirik formada anlaya bilirik.

Məsələn, götürək Da Vinçinin “Mono Liza” rəsmini. Əlbəttə, bu əsəri Da Vinçi yaradıb. Təsadüfi şəkildə peyda olmayıb. Əgər biz kağız üzərinə bir neçə boya qabı qoysaq və təsadüfən bir it o boya qablarına toxunarsa, dağılan boyalardan heç vaxt ” Mono Liza ” kimi bir şəkil yaranmayacaq. Çünki itin gördüyü işdə şüurluluq yoxdur, amma Da Vinçi şüurlu olduğu üçün elə rəsmini bu şüurun nəticəsində çəkmiş və məqsədli iş görmüşdür. Bu kimi nümunələrlə sübüt etmək istəyirlər ki, deməli, kainatı da kimsə yaradıb. Ümumiyyətlə, nəinsə şüurlu yaranmağı üçün səbəb lazımdır və bu səbəbə biz yaradıcı deyiriksə, deməli, hər bir yaradıcı özünün yaranması üçün səbəbi (yaradanı) də axtarmalıdır. Bu iddia qırılmaz bir zəncirə söykənir, bir zəncirin digər bir zəncirə bağlanması üçün bir əlavə zəncirə və ya başqa bir vasitəyə ehtiyac var, onun da bu birinə, bunun da o birinə bağlanması vacibdir. Ona görə də biz bunu sonsuza qədər uzada bilərik. Yox, əgər biz bu zənciri hardasa qırmağa məcburuqsa, deməli, məntiqin üstündən xətt çəkməliyik.

Hindistanlılardan soruşublar ki, dünya nəyin üstündə dayanıb? Cavab veriblər ki, tisbağanın. Bəs tisbağa nəyin üstündə dayanıb? Cavab veriblər ki, filin üstündə. Bəs fil? Cavab veriblər ki, bəlkə mövzunu dəyişək? Buradan aydın olur ki, müşahidə edə bilmədiyimiz, test apara bilmədiyimiz və qəti qərara gələ bilmədiyimiz hadisələr sadəcə, fərziyyədir və sübut oluna bilmir. Yəni biz kainatın hər hansı bir fövqaltəbii qüvvənin yaratmasını sübut edə bilmirik. Çünki onun əlamətlərini nə müşahidə edirik, nə də birbaşa həmin qüvvənin təzahürünü ciddiliklə kainatın üzərində görə bilmirik. Dini kitablarda yazılanlar isə heç bir elmi fakta söykənməyən fikirlərdir. Çünki hər hansı bir hadisənin səbəbini elm izah edir. Əgər din izah edə bilirsə, onda buyursun, elmə öz töhvəsini versin, ona yol göstərsin. Hər halda indiyə qədər fizika, kimya və s. elmlərin adını bilirik, l akin “din elmi” deyə bir şey nə eşitmişik, nə də görmüşük. Ya biz “yaradanın yaradanı var” fərziyyəsini qəbul etməliyik, ya da sübuta yetirilmədiyi üçün əmin olmamalıyıq.

yaradılış-din-elm-nizamDigər bir yanaşma isə nizam məsələsidir. Deyirlər ki, məsələn, insanın məhz gördüyümüz formada olmasında bir nizam var. Bütün orqanlarımızın quruluşunda nizamı xüsusilə vurğulayırlar və yenə də bu nizamın özbaşına yaranmasını rədd edirlər.

Nizam, ətrafımızdakı canlı və cansız varlıqları əvvəlcədən hansı formada görməyimizdən, ağlımızda necə canlandırdığımızdan və necə dərk etməyimizdən asılıdır. Əgər biz bütün insanları 5 əlli görsək və bilsək, bu bizim üçün nizamdır. Lakin sonradan doğulan bir insanın 2 əli olarsa, artıq biz buna nizamsızlıq deyəcəyik. İndiki halda isə siyam əkizləri, qulağı kar, gözü kor, bir sözlə normal insan parametrlərini daşımayan körpələr doğulursa, burada nizam pozulmuş olur. Deməli, nizam deyəndə biz qayda və qanunun adını çəkməliyik. Əgər bu qayda pozulursa, deməli, o nizam deyil, sadəcə formadı, quruluşdu və lazım gələrsə, dəyişilir. Nizam deyəndə biz cazibə qüvvəsini yada salmalıyıq, çünki bütün cisimlər müəyyən məsafədən yerə düşməyə məcburdur. Amma bu o demək deyil ki, yerin cazibə qüvvəsi nə vaxtsa pozulmuş olmasın. Çünki təbiətdə baş verən hadisələr dəyişkəndir və xarici amillər daim yer kürəsinə təsir edir və nə vaxtsa hansısa fiziki qanunu pozub onu dəyişə bilər. Amma hal-hazırda cazibəsi qüvvəsi var və bu həmişə baş verməkdədir. Amma bu nə zamansa pozularsa, onda nizamlıqdan əsər-əlamət qalmayacaq.

Daha bir versiya irəli sürülür ki, komyuterin klaviaturasında bir sözü anlaqlı şəkildə yazmaq üçün yenə də şüurlu müdaxilə lazımdır. Amma eynilə bu sözün təsadüfən yazılması üçün təxminən milyard sayda əməliyyatîn baş verməsi lazımdır. Deməli, bu söz təsadüf nəticəsində yazıla bilər. Fərqi yoxdu, 50000-ci əməliyyatdan sonra, yoxsa daha çox və ya daha az əməliyyatdan sonra. Fakt təsadüf də olsa, yarana bilər.

yaradılış-din-elmƏgər mən kitabı klaviaturanın üzərinə atan zaman monitorda “betid” sözü yazılarsa, deməli, bu sözü elə bir dəfəyə təsadüfən yazmış oldum.Halbuki, milyard təsadüfi əməliyyatı bu sözə də aid etmək olardı.

Göründüyü kimi iddia tərəfdarları düşüncə qabiliyyətindən istifadə etməyən insanları asanlıqla manipulyativ yolla nələrəsə inandırırlar.

Unutmayaq ki, biz təbiətdən asılıyıq, təbiət bizdən yox. Küləyin olması üçün yelkenli qayıq lazım deyil, yelkənli qayığın yaranması üçün külək lazımdır.Əgər yer kürəsindəki mühit aydakı kimi olsaydı, onda nə biz mövcud olardıq, nə də bu düşüncələr. Kainatın yaranması 13.8 milyard, yer kürəsinin yaranması 4.5 milyard, canlılığın yaranması 3.2 milyard il əvvələ aiddir.Demək ki, kainatdakı proseslər onun qanunları çərçivəsində aram-aram, lazım gələrsə, təsadüfən baş verir.

Müəllif: Adil Xantəmirov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +4 (from 8 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus