ÖLÜM QORXUSU VƏ DİN

Xüsusi

ölüm-qorxusu-ve-xurafatlarÖlüm qorxusunun ağıl almaz inanclar doğurduğu gerçəyi ilə qarşı-qarşıyayıq. İnsanoğlu, təəssüf ki, sırf daha uzun yaşaya bilmək adına və ya öldükdən sonra da yaşayacağını düşünərək özünü rahatlaşdırmaq adına bir çox xurafat və boş söz uydurmuş və buna ilk olaraq özü inanmışdır. Daha doğrusu, inanmaq məcburiyyətində qalmışdır. Çünki heç bir mistik inanc, insanın öz azad iradəsi ilə seçdiyi bir seçim deyil. Bu inanca ya cəmiyyətin məhəllə təzyiqi, ya da öz içindəki duyğuların rahatlaması arzusu səbəb olmuşdur.

Qısaca, bütün mistik və metafizik inancların təməlində “qorxu” var deyə bilərik. Halbuki “ölüm qorxusu” ilə baş edə bilmək və sonsuza qədər yaşamaq arzusunu bəsləmək üçün “boş söz və xurafat” yolunu seçiməyə heç də ehtiyac yoxdur. Çünki, ölüm qorxusunu basdırmaq və ya sonsuza qədər yaşamaq arzusunu təmin etmək məqsədiylə uydurulan xurafatlar, daha dəhşətli və önü alına bilməz qorxular doğurur. İnsan bu nöqtədə, sanki yağışdan qaçarkən doluya düşür.
Məsələn, cəhənnəm qorxusu (üstəlik bu adamın odla pis bir xatirəsi varsa) ölüm qorxusundan daha betər bir qorxu deyilmi? Həmçinin, öz yaratdığı və qədərini çəkdiyi adamı cəhənnəmə atacaq qədər zalım bir Yaradıcı təsəvvür etmək, adamın qorxularına daha da böyütməzmi? Mərhəmətini və ədalətini yalnız özünə itaət edənlərə həvalə edən bir Məlik (bütün dinlərin Tanrıları bir Məlik; yəni kraldır) nə qədər dost canlı (və ya insan canlı) ola bilər ki?

Qaldı ki, dəyərli işlər edən və həyata məna qatan kəslər üçün, “ölüm qorxusu” xarici bir qorxudur. Baxın bu mövzuda Epikür belə deyər:

“Ölümdən niyə qorxum ki? Mən varkən o yoxdur, o gəldiyində də mən olmayacağam.”

Məsələ bu qədər açıq və yalın olduğu halda, insanlıq, ağıl almaz cəhalətiylə öz başına corab hörən və öz quyusunu qazan  “əcaib bir qorxu mədəniyyəti” icad etmişdir. Ölüm qorxusunun öhdəsindən gələ bilmək üçün “daha dəhşətli və şəfasız qorxular” çıxarmış və işin pis tərəfi, öz çıxardığı qorxuların əsiri olmuşdur. Bu gün, milyardlarla insan (hansı din və məzhəbdən olursa olsun) öz Tanrısına itaət etməməyi və onun əmrlərinə qarşı gəlməyi, yandırıcı və şiddətli bir əzabla ekvivalent görür. Və təəssüf ki, ağlı başında bir öndər də çıxıb: “Əzizlərim, Allah, o qədər kaprizlidirmi ki, insanı yandıraraq təhdid etsin!”

Kdua-ğlüm qorxusu-xurafateçən gün bir xəstəxana dəhlizində “ölüm döşəyində olan xəstələrinə Quran oxuyan bir qrup insan” gördüm. Üç dənə körpə qız atalarının ölməməsi üçün dua edirdilər. Anaları da əlinə aldığı müqəddəs mətni onlarla birlikdə oxuyurdu. Onların bu içdən olan halı və səmimiyyəti gözlərimi yaşartdı və məni uzun müddət ağlatdı. Mən də “Ümid edirəm ki, atanız vəfat etməz” deyərək içdən-içə qatıldım onlara. Lakin bir az sonra: “amma bu rüşvətdır!” deyə düşünməyə başladım. Uzaqdan uzağa ağrılarını paylaşdığım bu insanların davranışı, məndə “rüşvət” düşüncəsinin hasil olmasına səbəb oldu. Çünki, onlar: “Allahım, sevdiyimiz insanı bizdən alma da sənə göndərdiyin kitabın ayələrini oxuyaq” deyirdilər hallarıyla. Bu sözləri, ağlı başında olan hər kəs duya bilər. Sonra mövzuyla əlaqədar bir az düşününcə, əslində bu şəxslərin haqsız olmadıqlarını gördüm; çünki onlara öyrədilən davranış qəlibini icra etdikləri qənaətinə gəldim. Çünki onlara Allah, “almadan verməyən” bir mənfəət xəstəsi şəklində təlqin edilmişdi. Və əgər dua etdikləri ataları ölsə (ki öldü) bu inanc, “alsa da, verməyən” şəklində yenidən formalaşacaqdı  zehinlərində. İndi bu qızlar və anaları, hansı üstün gücün qoruması altına girib iltica edəcəklər? Bütün ümidlərini suya salan və verdikləri “rüşvət” müqabilində özlərinə atalarını bağışlamayan mərhəmətsiz bir Tanrı inancı şəkillənməyəcəkmi bu körpə zehinlərində?

İndi, təkrar mövzunun başına dönək:
Ölüm qorxusu, boş söz və xurafatların formalaşmasına və insan zehinini zəbt edib mühakimə qabiliyyətini iflasa uğratmasına səbəb olur, demişdim. Və bunun sadə bir nümunəsi, bir xəstəxana dəhlizində müşahidə oldu. Bu sadə, amma dəhşətli olaydır.

Mənbə: tanrivarmi.blogspot.com
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

METAFİZİKA NƏDİR?

Qədim Yunan filosofu Aristotel, Fizika adı verilən bir qrup kitab yazmışdır. İlk versiyalarından birində Aristotelin araşdırmaları, bəzi kitab qrupları Fizikadan dərhal sonra yer almışdır. Bu kitablar fəlsəfi sorğulamanın əsas sahəsi ilə əlaqəlidir və o dövrdə bir adı yox idi. Bu səbəblə ilk Aristotel mütəxəssisləri bu kitablara  “ta meta ta fizika” yəni “fizika ilə bağlı kitablardan sonra gələn kitablar” adını veriblər. Bu, “metafizika” kəlməsinin qaynağıdır.

Dolayısı ilə etimoloji olaraq metafizika, Aristotelin toplu olaraq Metafizika adı verilən kitablarının mövzusudur. Etimoloji mənada “metafizika” sadəcə Aristotelin Metafizika kitabının araşdırma mövzusu mənasındadır.

Aristotelin bu kitablarının mövzusu nə idi? Metafizika 3 bölməyə ayrılmışdır:

Ontologiya
Teologiya
Kainat- elm.

Metafizika, fəlsəfənin bir qoludur. İlk fəlsəfəçilər tərəfindən, “fizika elmlərinin kənarında qalan” mənasını verən “metafizika” sözü ilə fəlsəfəyə qazandırılmışdır.

İncələmələri varlıq, varoluş, universal, xüsusiyyət, əlaqə, səbəb, kosmos, zaman, tanrı, hadisə kimi qavramlar haqqındadır.

Fizika, müşahidə edə bildiyimiz şeyləri açıqlamağa çalışır və ətrafımızda gördüyümüz hər şeyin necə olduğunu söyləyir. Metafizika isə ətrafımızda və içimizdə var olan şeylərin “niyə” si ilə maraqlanır,  görünən ilə görünməyən arasındakı əlaqəni ortaya çıxarmağa çalışır. Qısası, fizika isbata söykənir, metafizikanın isə qəti bir isbatı yoxdur.

Belə düşünə bilərik, bir meşədə olan  axar su, biz orada olmayanda səs çıxarmağa davam edərmi? Səs dediyimiz şey bizim hislərimizə xitab etdiyinə görə və axar suyun yanında olmadığımız üçün axar suyun səs çıxarmadığını söyləməyimiz doğru qəbul edilə bilər. Çünki eşitmədiyimiz bu hava titrəşmələri o anda tam olaraq səs deyil. Ətrafımızda bir şey olanda, onu duyğularımızla qəbul edirik, yaxşı,  bəs bizim hissiyyatlarımız xaricində gerçəkləşən şeylərin varlığını mənimsəməliyikmi? Metafizika, bunu çözməyə çalışır. Buna görə də fizika, bilinən və anlaşıla bilən şeyləri açıqlayarkən, metafizika fizikanın bir açıqlama edə bilmədiyi nöqtələrdə işə keçir.

Hazırladı: Fidan Aslanova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +24 (from 28 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

İNSAN. BİLDİKLƏRİMİZ VƏ BİLMƏDİKLƏRİMİZ…

fizik və metafizik. elm və dinMetafizika bilinməyən fizikadır. Yəni, bildiyimiz fizikanın izah edə bilmədikləridir. İnsan, həyatı bilinən və bilinməyənlərlə birgə qavrayır. İnsan anladığı ilk gündən həyatına iki qovluq əlavə edir: bildikləri (fizika) və bilmədikləri (metafizika).
İnsan bildiklərini də bilmədiyindən dolayı qazanmışdır, sual etməklə. İnsanın bilmədiyini və bilmək istədiyini ortaya qoyan ilk şey sualdır. İnsan bilmədiyi sürəcə sual edəcək. Sual etdikcə ya cavab tapacaq, ya da cavab tapa bilməyəcək. Məhz tapa bilmədikləri cavabları metafizika qovluğuna yerləşdirəcəkdir. Həyat təcrübəsindən bilirik ki, insanın bilmədikləri bildiklərindən çoxdur, demək ki, metafizika qovluğu daha çox doludur. Bu azmış kimi, tapa bildiyi cavablar da yeni suallar doğurmaqdadır. Və hər yeni sual özü ilə yeni-yeni tapılmayan cavab gətirəcək və bütün bu tapılmayan cavablar isə metafizika qovluğuna yüklənəcəkdir. Bu minvalla insan, həyat boyu yüklənmiş və dolmağa davam edən metafizika qovluğuna daha çox güvənməyə və inanmağa başlayacaq. Çünki cavabsızlıq olsa belə sərmayə olaraq yüklü qovluğu daha çox hesaba alacaq, onu daha dəyərli biləcəkdir. Ən azından buna görə, yəni bilmədiklərinə görə məsuliyyət daşımır.
Demək, bilmədiklərimiz çox olduqca suallar çoxalır, sual çox olduqca isə tapılmayan cavablar da çoxalır.  Tapılmayan cavablar isə özlüyündə metafizik izahların çoxluğunu, metafizik izahların çoxluğu isə inanc və qorxunu formalaşdırır. Çünki hər ikisinin, inanc və qorxunun ən təməl kökləri bilinməzlikdir. İnsan çox şeyi bilmədiyinə görə inanmaq zorunda qalır və bilmədiyi sürəcə qorxur. Bütün bu proseslər, insan həyatının təcrübəsi olaraq böyük bir təkamül yaşayaraq formalaşmış və bunun əsasında insan leksikasına DİN qavramı düşmüşdür. Dinin təməli metafizikadır. Bəli, din metafizika var olduqca olacaqdır. Metafizika isə öz növbəsində tapılmayan cavablardan, tapılmayan cavablar isə suallardan doğmaqdadır. Tapılan cavablara da fizik, yəni elm dediyimizi nəzərə alarsaq, o zaman DİN və ELM ilkin olaraq sualdan yaranır deyə bilərik.

fərqindəlik, sualİnsan kainatla üz-üzədir və bir şeylərin fərqinə varar. Fərqinə vardıqca anlamğa çalışar. İlk cəhddə suallar yaranar beynində. İnsan sual istehsal edər.  Bu suallara qarşılıq aldığı cavablara elm, ala bilmədiklərinə isə din deyər. İnsan sual istahsal edir dedik, elə isə elm və dini də isthsal edən sualdır. Dolayısı ilə hər ikisini istehsal edən elə insan özüdür.
İnsan istehsal etdikcə özü ilə tanış olur. Bu həm elmin verdiyi əmək və insan təkamülü baxımından, həm də dinin verdiyi özünü kəşf, yəni kamilləşmə baxımından təsdiqini tapmış tezisdir. O zaman deyə bilərik ki, insanı insan edən də sualdır. Bütün bunları qavradıqca bütün bunlar üzərinə bir sual doğur: Bəs bu istehsalın xammalı nədir, hardandır? İnsan necə sual verir, suallar nə üzərinə formalaşır? İnsanın çıxdığı yol, yoldakı işarətlər, işarətlərdən dolayı kəşf etmək istədiyini nədir? İnsan nəyi maraq edir?
Bütün suallar beyində yaransa da, xammalı ətraf aləm, kainat və bütün varlıq üzərə insanın oxuduqları işarətlərdir. İnsan fərqinə varır ki, üz-üzə dayandığı böyük bir varlıq aləmi həm möhtəşəm düzən üzrədir, həm də ziddiyyətlərlə dolu bir meydandır. Bu düzən insanın beynində, ziddiyət ətrafdadır mı, yoxsa əskinə? İnsanın iç dünyasındakı ilə çöl dünyasının qarşılıqlı əlaqəsi nədir ki? Ümumiyyətlə insanın içində olan nədir? İnsan niyə anlamaq, uzlaşmaq və formalaşdırmaq zorundadır?
Gördüyümüz kimi, bütün bu suallar və sualları ortaya çıxaran bütün fenomenlər arxasında böyük bir numen dayanır. İnsanın can atdığı da odur. Elmin də, dinin də varmaq istədiyi nöqtə də odur. Bu yolda insanın ən çox anlamağa ehtiyac duyduğu özüdür. Çünki yol da, yoldakı da elə özüdür.O nə elmdir, nə də din. İnsan sual edən, cavab tapan və tapmayan bir istehsalçıdır. Tapdığı cavablarla, cavablar toplusu olan elmi ilə öyündüyü bir dönəmdə yenidən üz-üzə qaldığı fakt budur:

“İnsan, bütün elmlərin onun haqqında deyə biləcəklərindən daha artığıdır.” Aliya İzzətbeqoviç

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +18 (from 20 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

GERÇƏK, YOXSA HƏQİQƏT?

“Gerçək” kəlməsi çox nisbi anlayışdır. Biz fərqində olaraq və ya olmayaraq öz gerçəyimizi yaradırıq. Qəbul etmə şəkillərimiz, qarşılıqlı əlaqələrimiz və keçmişdən yaddaşımıza həkk olunanlar “bizə görə” bir gerçək anlayışını yaradır. Ancaq bu gerçək  “mütləq gerçək” olmaya da bilər. Çünki tərkibində təhrif olunmalar, yayınmalar, ümumiləşdirmələr var. Bütün bunlar, “mütləq gerçək”dən uzaqlaşdıran vəziyyətlərdir. Yaratdığımız gerçək, bizim psixoloji idarə olunmağımızı qısa müddətə təmin edir və müəyyən mənada kompensasiya (bərpa) mexanizmidir. Daha uzun müddətə isə bu kompensasiya mexanizmi artıq qeyri-kafi  hala düşür. Buna görə də “sənə görə, mənə görə” anlayışlarının yerinə mütləq gerçək mənasını verən “həqiqət” kəlməsindən istifadə etmək istəyirəm. “Həqiqət” özümüzü aldatmadığımız gerçəkdir, mütləq gerçəkdir və insana sadəcə həqiqət mənəvi sakitlik gətirə bilər. Həqiqət və gerçək anlayışları arasındakı fərq daha aydın görünsün və anlaşılsın deyə bəzi nümunələr göstərmək istəyirəm.

Həqiqət təməl, gerçək ondan doğandır.

Həqiqət təməl, gerçək ondan doğandır.

Məsələn, bir ana və atadan yarandığımız həqiqətdir. Amma valideynlərimiz üçün işlətdiyimiz “yaxşı/pis”, “kafi/qeyri-kafi”… kimi qiymətləndirmələr isə bizə görə gerçəklərdir və həqiqət olduğu anlamına gəlməz. Bu anlayışlar arasındakı fərqi göstərmək üçün başqa bir nümunəyə nəzər salaq. Qadın və ya kişi olduğumuz həqiqətdir. Ancaq necə bir kişi və ya qadın olduğumuz isə hər kəsə görə dəyişə biləcək gerçəklərdir. İnsan həyatda gerçək kimliyini-həqiqətini tapmaq üçün, özünü aldatdığı saxta gerçəklərdən qaçmaq üçün mövcuddur. Biz həqiqət və gerçək kəlmələrini eyni mənada işlədirik və aradakı fərqi görməkdə çətinlik çəkirik. Eyni şəkildə duyğu və hiss kəlmələrini də eyni mənada işlədirik. Burada da diqqət yetirilməsi vacib olan bir məqam var. Hiss təməldə olan, duyğu isə onun əsasında formalaşdırılandır. Hiss təbii olaraq mövcuddur, duyğu isə sonradan qazanılandır. Zərərli duyğulardan olan “əsəb”ə nəzər salaq. Əsəb, birincili (primer) hiss deyil. Əsl hiss, “çarəsizlik” hissidir. Özünü çarəsiz hiss edən insan əsəbləşir. Beləcə biz əsl təməl hiss olan çarəsizliyin fərqinə varmadan o şəxsi əsəbi insan kimi qiymətləndiririk. Ən acınacaqlı hal isə həmin şəxsin öz çarəsizliyinə yox, hirsinə əhəmiyyət verməsidir. Əksər hallarda, insanlar alt seqmentə, əsas olana görə yox, görünən (ikincili-seconder) duyğulara görə qiymətləndirilir. Həqiqətə doğru getmədiyimiz, özü, özəyi tapmadığımız müddətdə görünən duyğuları həll etməyə çalışdıqca. sadəcə vaxt itkisinə məruz qalırıq. Çünki həqiqətdən uzağıq. Buna görə də qazanılmış, formalaşdırılmış, özdən uzaq, özü örtməyə çalışan “duyğu” ilə həqiqətdə var olan, təməl anlayış olan “hiss”i fərqləndirmək lazımdır. Duyğuları düşüncə sistemləri də yarada bilər. Düşüncələrimiz eyni hiss üzərindən istər müsbət, istərsə də mənfi duyğular yarada bilər. Duyğu qazanılmış vəziyyətdir və öyrənilə biləndir. Hisslər isə təməldəki əsl anlayışlardır. Ancaq adətən, əhəmiyyət verilmir və ya duyğularla üzəri örtülür. Duyğu, hissi örtə bilər, amma yox edə bilməz. Həmçinin, fərqinə varmadığımız müddətcə narahat edə və hər an üzə çıxa bilər. Hiss eyni zamanda metafizik anlayışdır.
İstər hisslərin, istərsə də duyğuların öz qıcıqları, dalğaları var. Bu qıcıqlar, dalğalar bədənimizin müəyyən nahiyələrində toplanır və rezonans verir (dalğaların üst-üstə düşərək toplanması). Hisslərimiz bədənimizin qəbul edəbiləcəyi qədər qıcıq yaradır. Bu qıcıq sayı çox ola bilər. Amma təbiidir və sağlamlığa zərər yetirmir. Duyğuların qıcıqları isə təbiilikdən uzaqdır və uzun müddət çox sayda qıcıq olması bədənin qıcıq qəbul edəbilmək ritmi ilə üst-üstə düşməyən nəticələrə gətirib çıxara bilər. Biz qısa formada buna “qazanılmış xəstəliklər” deyirik. Bu “qazanılmış xəstəliklər” düşüncə gücü ilə yaranmış psixoloji problemlərdir və bədənin cavab verə bilmək bacarığına uyğun olmayan qıcıqlara verdiyi reaksiyadır. Adətən, biz bunun səbəbini anlaya bilmirik. Səbəb isə çox sadədir. Anlamağa, anlam verməyə çalışdığımız üçün anlamırıq. Anlam qazandırmaq zehnin işidir və zehin anlaya bilsəydi dərk edərdi. Burada isə “anlamaq” yox,  “hissetmək” lazımdır. Daha yaxşı anlaşılsın deyə bir nümunəyə nəzər yetirək.”Yazığı gəlmək” duyğu yaratmaqdır və fayda verməyə də bilər. Hiss edə bilmək isə qarşılaşdığımız vəziyyəti eyniylə “yaşaya bilmək”dir. Qısası, hiss etmək, o şeyi yaşaya bilməkdir. Burada empatidən (qarşındakını anlamaq) daha fərqli bir vəziyyət meydana çıxır. Belə ki, empatidə duyğu işbirliyi olsa da,yenə müəyyən dərəcədə “anlamlandırmaq ” istəyi var. “Hiss edə bilmək” xüsusiyyətimiz isə heç bir anlam verməyə çalışmadan bütün hisslərinlə “o olabilmək” halıdır. Bunun isə zehinlə əldə edilə bilinməsi mümkün deyil. Çünki zehnimizdə böyük bir senzura mövcuddur. Bu senzura vasitəsilə, məlumatlar sanki, zehnimizin filtr sistemindən keçir və beləcə məlumatlar qəlibləndirilir. Çünki zehnin anlaya biləcəyi qəliblər var və o məcburən məlumatları bu qəliblərə salmağa ehtiyac duyur. Zehnin işi anlamaqdır. Ancaq hiss edəbilmədiyiniz bir məlumatı nə anlamaq, nə də dərk etmək mümkündür. Dərk etmək sanki tənlik həll etmək kimidir.

həqiqət və gerçəkZehin bərabərsizliyi bərabərlik halına salmaq üçün doğru məchulu tapmalıdır. Halbuki, zehnimizin sahib olduğu parametrlər duyğu və düşüncələrimiz üçün keçərlidir. “Hiss” isə zehnimizin parametrlərinə sığmayan anlayışdır. Buna görə də zehnimizin aldığı nəticə, hər dəfə ya artıq ya da əksik çıxar.  2 ilə 2 ni topladığınızda hər zaman nəticə 4 alinar. Çünki biz əlimizdəkilərin 2 və 2 olduğunu zənn edirik. Hisslərimizə yetişsək, əlimizdəkilərin sadəcə 2 və 2 olmadığını anlayarıq. Bədənimiz şüuraltında mövcud olan məlumatları bilir. Şüur isə bundan xəbərsizdir. Şüur olanları sadəcə görünənlərə görə qiymətləndirir. Şüur sadəcə gördüyünü dərk edir. Aysberqin suyun altında qalan hissəsini nəzərə almayan gəmi qəzaya doğru getdiyinin fərqində olmaz. Şüur hər dəfə “2+2=4” deyir və inadkarlıqla bu qərarının üzərində durur. Həqiqət isə hiss edilməyi səbrlə və səssizcə gözləyir. Bədənimiz suallarına cavab tapmalı olduğumuz şüuraltının binasıdır. Daşıdığı məlumatlardan xəbərdar olsa da onları dərk etməyə çalışmaz. Çünki dərk etmək zehnin, şüurun işidir. Zehnimizin isə bir şüarı var:
– Nə qədər qarışıq və çətindirsə, o qədər qiymətlidir.

Hazırladı: Murad Xəlilli

 

 

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +21 (from 21 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

HEÇ HAQQINDA HƏR ŞEY

Keçmişdəkilər guya hər şeyi tək başına bilmək və yenə hər şeyi tək başına etmək istəyirdilər. Bu isə həm elmin, həm dövlətin yöndəmsizləşməsi demək idi. Bilinməsi və edilməsi lazım olanlar bölünməli, qısaca əhəmiyyətli olan ixtisas (mütəxəssislik) olmalı idi. Belə ki, əhəmiyyət verildi də. Dahası bu əhəmiyyət verilmə işi o qədər şişirdildi ki, ingiliscədə belə bir deyimin ortaya çıxmasına vəsilə oldu.

“A specialist is a man who knows more and more about less and less, until he knows everything about nothing.”
“Mütəxəssis, az, lap az şey haqda çox, lap çox bilən; nəhayətində heçnə haqda hər şeyi bilən adamdır.”

Mütəxəssis, az, lap az şey haqda çox, lap çox bilən; nəhayətində heçnə haqda hər şeyi bilən adamdır.

Mütəxəssis, az, lap az şey haqda çox, lap çox bilən; nəhayətində heçnə haqda hər şeyi bilən adamdır.

Doğrudur, bu günün mütəxəssisləri “hər şey” haqqında “heç bir şey” bilirlər. Müasir dövrdə, çox şey bilmək bir növ “çoxbilmişlik” olaraq qəbul edildiyindən, tək bir mövzunu bilmək, fəqət o mövzunu dərinləməsinə, hər yönüylə bilmək, istər-istəməz daha çox sayda şeyi biraz bilməkdən daha məqbul görülürdü (burda keçmiş zamandadırmı? Keçmiş zaman cümlənin halına uymur.). Mütəxəssis, tək bir mövzunu nə qədər mümkündürsə o qədər çox bilməyə çalışan adam idi.
Bu, metafizikanın fəlsəfədən həm də böyük bir həvəslə ələnmək istənildiyi illərin, qısaca intibah aydınlanmasının bir hədiyyəsidir. Çünki fəlsəfə, əsrlərdir insanı və təbiəti bütünü ilə qavramaq məqsədilə  öyrənilir, həqiqətin elminə nail olmaq istəyən taliblər, mümkün olub olmaması bir yana, həqiqətin bütününə, hətta tamamına nail olmaq istəyirdilər.
Həqiqət isə, sırası ilə əvvəl simvolların (yazı), sonra sözlərin (dil), sonra anlayışların (məntiq-riyaziyyat), sonra cismlərin (obyektlərin) və ən nəhayət sonda bütünün (metafizika) məlumatına (elminə) çatmağı lazım edirdi. Bilmək, “bilməyibilmək idi. İnsan özünü bilməyə, özünü tanımağa çalışmadığı təqdirdə, yəni həqiqi məqsədi özünü tanımaq olmadığı təqdirdə, cəhdlərinin boşa gedəcəyini əsla ağlından çıxartmamalıydı.
Elmlər yavaş-yavaş fəlsəfədən, yəni bütünün elmindən ayrıldıqca, ortada işarə ediləcək hər hansı bir bütün(lük) qalmadığı kimi, hər elm öz sahəsinə qarışacaq başqa bir qonşu da istəmədi.
Elmlərin sinifləndirilməsi, daha əvvəl metafizikanın işi idi. Çünki metafizika valığın, yəni bütünün elmi idi, bütün elmlərin üstündə idi. Bu vəzifə fəlsəfənin əlindən alındı məntiqə verildi. Bu səbəbdən məntiq də iki yerə ayrıldı. İlki tamamilə zehnə, ikincisi elmlərin təsnifinə yönəldi.
Bu da işə yaramayınca, Psixologiya (İlm’un-Nefs) elmlərin təsnifindən özü məsul olmaq istədi. Çünki, biraz da Kantın təsiriylə, təsnif işi zehnin vəzifəsi qəbul edilmiş, istər-istəməz zehni araşdırma inhisarını öz əlində saxlamaq istəyən Psixologiya alimləri, bu işin ancaq özləri tərəfindən edilə biləcəyinə inanmışdılar.
Olmadı. Bu dəfə də Metodologiya deyə yeni bir elm inşa edildi. Onun da ömrü çox uzun çəkmədi. Yeni çıxmış sosyoloqlar, riyaziyyatın müasir dövrdə qazandığı etibardan istifadə ilə statistika hesabları ilə oynamağı mərifət bildilərsədə heç cürə bu məlumat toplusuna elm (dəqiq məlumat) ünvanını qazandira bilmədilər. Bütünlük sona çatmış, elmləri bir iyerarxiya daxilində sıralamaq imkanı az qala tarixdə qalmışdı.
heç haqqında hər şeyTəbiət ilə insan arasina çəkilən qalın xətt, təbiət elmləri ilə cəmiyyət elmlərini, sadəcə mövzu etibarı ilə deyil, metod etibarı ilə də fərqli hücrələrə həbs etdi. Təbii ki, hər biri öz aralarında ayrıldıqca ayrıldılar. İnsan məlumatı üzərinə əvvəl binalar sonra müəssisələr tikildi və ancaq buralarda ixtisas arxasından qaçan mütəxəssilər, daha az şey haqqında get-gedə daha çox şey bilən, sonunda heç haqqında hər şeyi bilən kadrlar halına gəldilər.
Dini elmərin başına gələn bəla da təəssüf ki eynidir. Din kimi insanın, həyatın, düşüncənin, duyğuların, xülasə varlığın bütününə məna verən, bu bütünü şərh edən bir dərk etmə-şərh etmə ənənəsinə mənsub olmalarına baxmayaraq, günümüzdə ilahiyyatçılıq ve parçaçılıq arasında az qala fərq qalmamasının ən əhəmiyyətli səbəbi bu əmək bölgüsü anlayışıdır. Nəticədə Təfsir elmində ixtisaslaşanlar Hədis elmindən, Hədis elmində ixtisaslaşanlar Fiqh elmindən xəbərsiz qaldılar. Nə bu elm sahələrilə maraqlananların Bəlağat, Məntiq, Kəlam, Təsəvvüf, Fəlsəfə, Riyaziyyat elmləriylə, nə də bu elmlərə yönələnlərin digərləriylə ciddi qəbul ediləcək heç bir təmasları olmadı. Tarix, Ədəbiyyat, Şeir, Musiqi kimi xüsusi sahələrə gəldikdə, çoxu ümumi dünya görüşü səviyyəsində də bu sahələrə maraq göstərməyi bacarmadı.
Nəticədə, sahəsi nə olursa olsun mütəxəssisin payına düşən heç bir şey haqqında hər şeyi bilmək olduğu halda, mütəxəssis olmayanın payına hər hansı bir şey haqqında az qala heç nə bilməmək düşdü. Əfsuslar olsun ki, bir vaxtlar bilmək bilməyi bilmək idi. Bilmək özü etibarı ilə özünü bilmək idi.

Müəllif: Dücanə Cündioğlu
Tərcümə edən: Bəhruz Nurməmmədov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus