MİŞEL DE MONTEN – ESSELƏR -1

Xüsusi

Mişel de Monten – fransız  intibah dövrünün yazıçısı Mişel de Monten - "Esselər"və filosofu.

Mişel Monten 28 fevral, 1533-cü ildə dövlətli tacir ailəsində anadan olmuşdur. Bir zamanlar Bordonun meri olan atası Pyer Eykem İtaliya ilə müharibələrdə iştirak edir, “de Monten” zadəgan tituluna layiq görülmüşdü. Atasının elmə və ədəbiyyata olan marağı irsən oğluna da keçmişdir.

Uşaqlıqdan yaxşı təhsil almış Mişel Monten Tuluza Universitetini bitirdikdən sonra 21 yaşında məhkəmədə vəzifə alır. 1572-ci ildə 38 yaşında ikən üç kitabdan ibarət “Təcrübələr” əsərini yazmağa başlayır. İlk iki kitab 1580-ci ildə işıq üzü görür. 1580-1581-ci illərdə yazıçı İsveçrə, Almaniya, Avstriya və İtaliyaya səyahətə çıxır. Səyahət zamanı qələmə aldığı “Yol” qeydləri yalnız 1774-cü ildə çap olunur.

Mişel de Monten iki dəfə Bordonun meri seçilir. Esse yaradıcısı sayılan yazıçı 13 sentyabr 1592-ci ildə vəfat edir.

“ESSELƏR” DƏN SEÇMƏLƏR:

Heç bir zaman öz evimizdə deyilik, hər zaman olduğumuz yerin o tərəfindəyik. Qorxu, arzu, ümid bizi gələcəyə doğru yönləndirir və olacaq olanla başımızı qataraq olanın anlamından uzaqlaşdırır.

Gələcək qayğısı olan ruh necə də bədbəxtdir.

Dəlilik, istədiyi şey ona verildiyi zaman məmnun olmamaqdırsa, müdriklik, sahib olduğ u şeylə kifayətlənmək, özünü əsla məyusluğa uğratmamaqdır.

Epikür-ə görə müdrikliyin nə irəlini görməklə, nə də gələcək barəsində narahat olmaqla əlaqəsi var.

Bərəkətli və məhsuldar ikən işlənməmiş torpaqların yabanı və işə yaramaz otlarla dolduğu görülür. Bu torpağı yararımıza istifadə etmək, onu qorumaq üçün çalışmağımız, toxum əkməyimiz lazımdır.
Eyni şey, ağlımız üçün də keçərlidir. Əgər onu cilovlayacaq, çətinə salacaq  məşğuliyyətlər tapmasaq, ağlımız xəyal gücünün bulanıq tarlasında özünü ordan oraya atacaqdır.

Məqsədi olmayan bir zehin dağılar, çünki deyirlər ki, məqsədsiz olmaq, hər yerdə olmaqdan çox heç bir yerdə olmamaqdır.

İşi yaxşı yerinə yetirmək qayğısı və bunun yaratdığı gərginlik və təzad, zehni yorar, ona əngəl təşkil edər.

Bu gündən məmnun olan gələcəkdən qorxmaz.

Bir adamı asmaqdansa, onu utandırın.

İnsanlarla etdiyim söhbətlərdən bir şeylər öyrənə bilmək üçün səyahətlərim zamanı maraqlandığım mövzu haqqında mütəxəssis olan birilərini aparıram yanımda:

Kapitan küləkdən bəhs etsin,
Cütçü öküzlərindən,
Savaşçı yaralarını anlatsın,
Çoban sürülərini.

İnsanların, etibar əldə etmək məqsədi ilə, öz peşələri xaricindəki mövzular haqqında danışdıqlarına tez-tez şahid oluruq.

Çiçero, fələsəfə ilə məşğul olmağın, ölümə hazırlaşmaqdan başqa bir şey olmadığını söyləyir.

Dünyanın bütün müdrikləri və ağılları eyni düşüncə üzərində daha çox fokuslanırlar: Ölümdən qorxmamağı öyrənmək.

Yolumuzun sonu ölümdür, alın yazımızın qaçınılmaz sonu budur. Əgər ölüm bizi qorxudursa, alovlara düşmədən irəliyə necə addım ata bilərik? İnsanların ölüm qorxusuna çarəsi, onu heç düşünməməkdir. İnsan necə belə bəsit bir aldanışa düşər?

Mən özümə hər gün, başqa bir gün etməyi düşündüyüm şeyi bu gün də edə biləcəyimi söyləyirəm.

Əgər birdən-birə qocalsaydıq, bu cür ani bir dəyişikliyi qətiyyən həzm edə bilməzdik. Amma həyat bizi əlləri ilə yavaş-yavaş, dərəcə-dərəcə, xəfif bir yoxuşda qocalığa doğru itələyərkən bizi ram edir. Gəncliyimiz öldüyü zaman heç bir sarsıntı hiss etmirik. Halbuki, gəncliyimizin ölümü, durğun bir həyatın ölümündən və ya qocalıqdan  qaynaqlanan ölümdən daha çox acımasızdır. Çünki pis bir həyatdan sonra ölmək, məhsuldar və dinc bir varlığın, üzücü və acı bir vəziyyətə düşməsi ilə eyni deyildir.

İlk müdriklərdən biri olan Falesdən yaşamağın və ölməyin eyni şey olduğunu öyrənmişdim. O halda, niyə ölmədiyini soruşan birinə, sakitcə cavab verib: “Çünki bunun bir mənası yoxdur.”

Vərdiş, hər şeyin ən güclü sahibidir.

Platon, bir qoz qabığını zər kimi istifadə edərək oynayan bir uşağı danlayır.
Uşaq: “Məni çox önəmsiz bir şeyə görə danlayırsan” deyəndə, Platon belə cavab verir: “Alışqanlıq, önəmsiz bir şey deyildir.”

Uşaqlara, öz təbiətlərindəki qüsurlardan belə nifrət etməyi diqqətlə öyrətmək lazımdır.

Mən, dopdolu bir beyin yerinə yaxşı işlənmiş bir beynin rəhbərlik etməsinə, müəllimdən gözlənilən özəlliklərdə əxlaqi dəyərə və zəkaya, bilgidən daha çox önəm verilməsinə üstünlük verirəm.

Uşaq ikən qulağımıza bir qıfdan su axıdırmış kimi heç dayanmadan bir şeylər söylənir və sonra bizdən söylənənləri təkrar etməyimiz istənilir. Tutacağınız müəllimin bunu dəyişdirməsini, başlanğıcdan etibarən məsul olduğu zehnin tutumuna görə uşağın öz özünə dəyərləndirmə etməsinə, seçməsinə və ayırd etməsinə izin verərək çalışmasını istərdim.

Müəllim bəzən yolu açmalı, bəzən də bu işi uşağa buraxmalıdır. Müəllimin sadəcə danışmasını və yaratmasını yox, yeri gələndə uşağı dinləməsini də istərdim. Sokrat və Arcesilaos əvvəlcə şağirdlərini danışdırırdılar, sonra özləri danışırdılar.

Təhsil verənin nüfuzu,  öyrənmək istəyənə adətən zərər verir.

Müəllimin, uşağın gedişatını görməsi üçün onu öndən yeritməsi və beləcə imkanları daxilində uşağın səviyyəsinə nə dərəcə enə biləcəyini görməsi yaxşı olar. Bu əlaqə yaxşı qurula bilmədiyi üçün hər şeyi üzümüzə gözümüzə bulaşdırırıq. Ayırd etməyi bilmək və davranışları ölçü ilə buna uydurmaq mənim bildiyim ən çətin işlərdən biridir.  Çünki uşağın səviyyəsinə enmək və uşağın addımlarıyla ona yol göstərmək uca və güclü bir ruhun işidir. Yoxuşu çıxarkən, enərkən olduğundan daha əmin və sağlam yeriyirəm.

Uşağın sadəcə ruhunun deyil, əzələlərinin də gücləndirilməsi laızmdır. Çünki əgər dəstəyi olmazsa, ruh bitkinləşər. Ruhun hər iki vəzifəni də tək başına üstlənməyəcək qədər çox işi vardır.

Halbuki, səssizlik və təvazökarlıq, başqalarıyla olan münasibətlər baxımından son dərəcə önəmli özəlliklərdir. Bir uşaq qazandığı bilgini göstərişlə sərgiləməyəcək və onun yanında anlatılan saçmalıqlara və hekayələrə hisrlənmyəıcək şəkildə təlimləndirilməlidir, çünki xoşumuza gəlməyən bir şeyi tənqid etmək böyük bir nəzakətsizlikdir. İnsan, özü özünün qüsurlarını düzəltməklə kifayətlənməli, özünün etməyi rədd etdiyi şeyləri bir başqası etdiyi zaman qınamamalıdır.

Ancaq, göstəriş və kibirdən qurtularaq müdrik insan oluna bilər.

Dünyayı tanımaq, insan mühakiməsinə dəyərli bir işıq qatar. Hamımız öz içimizə dönmüşük, özümüzlə maraqlanırıq, baxışımız, burnumuzun ucunu keçmir.

Şagirdin kitabının dünya olmağını istəyərəm. Bu kitabda elə müxtəlif xarakterlər, məzhəblər, mühakimələr, fikirlər, qanunlar və ənənələr vardır ki, bu bizə özümüzünküləri sağlam bir şəkildə mühakimə etməyimizi öyrədər və mühakiməmizə də öz qüsurlarını və təbii zəifliklərini göstərər – bu da heç xəfifə alınacaq bir iş deyildir.

Bizim şagirdimiz üçün bir otaq, baxça, masa və yataq, yalnızlıq və biriylə birlikdə olmaq, səhər və axşam, hər saat və hər yer çalışma otağıdır. Çünki əsl çalışma mövzusu xarakteri və mühakimə gücünü formalaşdırma olan fəlsəfə, hər yerdə özünü göstərmək üstünlüyünə sahibdir.

Formalaşdırılan şey, bir ruh və ya bir bədən deyil, bir insandır, elə isə onlara ayrı-ayrı davranmamaq gərək.

Kral Zeuxidamos-dan, niyə Spartalıların gənc nəsillərin oxuması üçün igidliyin qaydalarını yazmadığı soruşulanda, belə cavab verir: “Çünki onları hərəkətə alışdırmaq istəyirik, sözlərə yox.”

Platon deyir ki, Atinalılar, söhbətlərində nəzakət və çox söz söyləmə qayğısı daşıyarlar, Spartalılar az danışmağa, Giritlilər isə dildən çox fikirlərinin məhsuldarlığına önəm verirlər, ən yaxşısı sonuncusudur.

Zenon, iki cür şagirdi olduğunu deyir: Öyrənməyə maraqlı olanlar, hansı ki, bunlar Zenonun sevimliləridir və sadəcə danışmağa önəm verənlər. Danışmaq əlbəttə ki, yaxşı və gözəl bir şeydir, amma  düşünüldüyü qədər gözəl də deyildir və mən həyatımızı necə məşğul etdiyini gördüyüm zaman çox məyusluğa uğradım.

Onu görməyə o qədər alışmışıq ki, heç kim başını qaldırıb aydın göy üzünə baxmağa tənəzzül belə etmir.

Gözün alışqanlığı ağlımızı da alışdırır, heç durmadan gördüklərinə artıq təəccüblənməz, səbəbini axtarmaz.

Bir-birlərini tamamilə mənimsəmiş iki insan idilər və cilovlarını qarşılıqlı olaraq əllərində tuturlardı.

Mən xarakteri mülayim, ölçülü olan insanları sevirəm.

Platonun Gorgias dialoqunda, Callicles, fəlsəfəsinin aşırısının təhlükəli olduğunu deyir və insanlara gərəyindən çox fəlsəfə ilə məşğul olmaqdan çəkinmələrini tövsiyyə  edir. Fəlsəfə, ölçülü olduğu zaman xoş və yararlıdır, amma sonda insanı vəhşiləşdirər və pozar, israrlı bir hiyləgərliklə, təbiətin bizə çizdiyi doğru yoldan azdırar.

Yalnızlıqda, tək başına bir çoxluq ol.

Araşdırmağınız lazım olan şey, insanların sizin haqqınızda necə danışdığı yox, sizin öz haqqınızda necə danışdığınızdır. Öz özünüzdən çıxın və öncə özünüzü qarşılamaq üçün hazırlaşın; öz özünü idarə etməyi bilməyən insanın, özü ilə qürur duyması dəlilikdir.

Zehninizi, özünüzdən utanana və özünüzə sayğı göstərənə qədər ərdəmli düşüncələrlə doldurun.

Qədim bir yunan sözü, insanların bir şeylərə görə deyil, şeylərlə bağlı düşüncələri üzündən acı çəkdiklərini söyləyir.

Xarici təsirlər rənglərini və qoxularını öz iç durumumuzdan alır. Eynilə, geyindiyimiz geyimlərin bizi öz istilikləri ilə isitməməsi, bizə aid olan temperaturu qoruması kimi.

İnanın ən saçma tutumlarından olan şan və şöhrət qayğısı, fəlsəfəçilərin belə vazgkeçməkdə ən çətinlik çəkdikləri tutumdur.

Müdrik insanın imperatorluğu özünə aiddir,
O öz xoşbəxtliyinin sənətkarıdır.

Bütün hərəkətlərimiz bizi aşkar edir. Bir at, sadəcə yarışda necə hərəkət etdiyinə görə yox, eyni zamanda yerişinə və axurda necə dincəldiyinə görə də mühakimə olunar.

Öyrəndiyimiz  və sahib olduğumz bilgilər nə olursa olsun, bunların bizi məmnun etmədiyini hiss edirik və hər zaman gələcəyin və bilinməyən şeylərin arxasınca qaçırıq. Məncə bunun səbəbi bizi məmnun edə bilməyəcəkləri deyil, onları bacarıqsızca dəyərləndirməyimizdir.

Hazırladı: Fidan Aslanova 

 

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 9 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

SOKRATDAN SEÇMƏLƏR

Xüsusi

Sokrat- Yunan fəlsəfəsinin qurucularından olan aSokratntik yunan filosofu. Əxlaq fəlsəfəsinin qurucusu olaraq qəbul edilən Sokratın həyatının ən diqqətə çarpan hadisələrindən biri, haqqında açılan ittiham olmuşdur. Platonun, Sokratın müdafiəsi adlı əsərində bəhs etdiyinə görə, Sokrat, şəhərin tanrılarına inanmamaq, onların yerinə başqa tanrılar qoymaq və beləcə, gəncləri zəhərləməkdə təqsirlənir. Sokrat, bu ittihamlar nəticəsində ölümə məhkum edilir.

Kant, Sokratı “ağlın idealı”, Hegel, “bir insanlıq qəhrəmanı, fəlsəfəsini yazmayan amma yaşayan gerçək bir filosof” olaraq təsvir  edir. Nitsşe isə əksinə, onu, ölüm qorxusu nədir bilməyən, yaşayan biri olaraq yox, yalın ağıl olaraq ölən və həyatın instinktindən tamamilə qopmuş bir “canavar” kimi təsvir edir.

Sokrata aid yazılı bir əsər günümüzə gəlib çatmamışdır. Bu səbəblə, bütün təlimlərini  şifahi olaraq etdiyi mühakiməsi çıxarılır. Sokrat haqqındakı məlumatlar başqalarının vasitəçiliyi ilə günümüzə qədər gəlmişdir. Bu gün sahib olduğumuz əsərləri yazmış olan başlıca filosof Platondur. Platon, Sokratın şagirdidir. Sokratla bağlı məlumatların böyük əksəriyyəti Platonun yazılarından əldə edilməkdədir. Platon Sokratın xatirəsini canlı tutmaq üçün onu və onun təlimlərini izah edən yazılar yazmışdır.

SEÇMƏLƏR:

İnsan, gülmədiyi günü, yaşadım deyə, həyat dəftərinə qeyd etməməlidir.

Dəyişikliyin sirri, enerjinizi, köhnə ilə  döyüşməyə yox, yenini inşa etməyə fokuslanmaqdır.

Müdriklik, özümüzü məğlub etməkdir.
Cəhalətsə, özümüzə məğlub olmaq.

Müdriklik, maraqla başlayar.

İnsanlıq, dini doktrinadan tamamilə azad bir əxlaq sistemi qurmağa müvəffəq ola bilmədi.

Yaşıllıqlar, torpağın çirkinliklərini örtdüyü kimi, şirin söz də insanların qüsurlarını örtər.

Bir şeyi həqiqətən bilmək, onu anlatmaqla olar.

Yeganə yaxşılıq bilgi, yeganə pislik, cəhalətdir.

Əslində, söylədiklərimdən çox,
gizlətdiklərimdə gizliyəm ..
Siz, ən yaxşısı, məni anlamaq üçün
danışdıqlarımdan çox,
susduqlarımı dinləyin.

Kimsəyə heç bir şey öyrədə bilmərəm, yalnız, onların düşünmələrinə kömək edə bilərəm.

Bir şeyləri dəyişdirmək istəyən insan, işə, əvvəl özündən başlamalıdır.

Özünü tapmaq istəyirsənsə, özün üçün düşün.

Sorğulanmayan həyat, yaşanmağa dəyər deyil.

Dürüst bir insan, hər zaman uşaqdır.

Bir hakim, yaxşı niyyətlə dinləməli, ağılla cavab verməli, sağlam düşünməli, tərəfsiz qərar verməlidir.

Nə qədər az şey istəyirsənsə, o qədər Tanrıya yaxınsan.

Təhsilin, bahalı olduğunu düşünürsünüzsə, cəhalətin bədəlini hesablayın.

Hazırladı: Fidan Aslanova

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Fidan Aslanova

Fitret.az idarəçisi

 
Facebook

TƏKAMÜL NƏZƏRİYYƏSİ HAQQINDA YANLIŞ BİLİNƏNLƏR

“Biz kölə etdiyimiz heyvanlarla bərabər olduğumuzu qəbul edə bilmirik.”  Çarlz Darvin

İstər yarandığı dövrdə, istərsə də günümüzdə Darvin və yaratdığı Təkamül nəzəriyyəsi bir çox insan tərəfindən, xüsusilə də dindarlar tərəfindən birmənalı qarşılanmayıb və kifayət qədər tənqid olunub. Adətən bu etirazlar zamanı Təkamül nəzəriyyəsinin yanlış olduğunu bildirmək üçün müxtəlif suallar verilir və bir çox fikirlər səsləndirilir.Ən acınacaqlı hal isə odur ki, bu etirazların əksəriyyəti onun nəzəriyyəsi haqqında olan məlumatsızlıqdan yaranır. Hal-hazırda bir çox insan tərəfindən Təkamül nəzəriyyəsi haqqında yanlış bilinən fikirlərə aşağıda aydınlıq gətirməyə çalışacağam:

TƏKAMÜL NƏZƏRİYYƏSİ – ADINDAN GÖRÜNDÜYÜ KİMİ NƏZƏRİYYƏDİR.
SÜBUT OLUNA BİLMƏYİB FİKRİ DOĞRUDURMU?

Bununla bağlı fikir bildirməzdən öncə fərziyyə, nəzəriyyə və qanun arasındakı fərqi bilməliyik.

FƏRZİYYƏLƏR – Ətrafımızda baş verən hadisələri izah etmək üçün yaratdığımız müvəqqəti, dəyişilməyə və inkar olunmağa son dərəcə açıq olan fikirlərdir.
NƏZƏRİYYƏLƏR – Fərziyyələr elmi olaraq xüsusi fikirlərdir. Bu fərziyyələr təcrübədən keçirildikdən sonra daha ümumi açıqlamalar əldə edilə bilər. Belə ümumi açıqlamalara isə nəzəriyyə deyilir.
QANUNLAR (Elmi həqiqətlər) – Fərziyyələri dəfələrlə təcrübədən keçirib, hər dəfə eyni nəticəyə gəldikdən sonra, artıq nəticəsinin dəyişməyəcəyi, sabit qalacağı anlaşılan təbiət qanunlarıdır.
Yazılanlardan göründüyü kimi nəzəriyyə fərziyyə ilə qanun arasında əlaqə yaradan elmi vasitə və müəyyən bir keçid dövrüdür. Elmdə “bu nədir?” sualını verdiyimiz zaman sadəcə həqiqəti öyrənirik. “Necə?” və “niyə?” sualları isə bizə o həqiqətin səbəbini və haqqında daha təfərrüatlı məlumatları çatdırar. Qısacası fərziyyələr həqiqətin inşasında, nəzəriyyələr isə açıqlanmasında istifadə olunur. Təkamül qanundur (həqiqətdir). Təkamül nəzəriyyəsi isə bu elmi qanunu açıqlayan elmi vasitədir. Bütün canlıların hüceyrədən təşkil olunması qanununu (həqiqətini) izah edən Hüceyrə nəzəriyyəsi kimi.

Bütün bunlara baxmayaraq elmdə nəinki hər hansı fərziyyə və ya nəzəriyyənin,hətta heç bir qanunun belə dəyisməyəcəyi və dayanıqlığı sığortalanmayıb. Çünki elm istənilən halda dəyişilməyə və yeniliklərə açıqdır.

TƏKAMÜL NƏZƏRİYYƏSİNİN YANLIŞ OLDUĞU SÜBUT OLUNUBMU? 
Son yüz il ərzində təkamülü dəstəkləyən 200000-dən çox məqalə yayımlanıb. Bu məqalələrdə təkamülü təsdiqləyən milyonlarla sübut yer alıb. Bugünə qədər Təkamül nəzəriyyəsini inkar etdirəcək bir elmi məqalə belə yoxdur. Baxmayaraq ki, bir çox elm adamı təkamülü təsdiqləmək deyil, əksinə yanlış olduğunu sübut etməyə çalışmışdır. Təkamül nəzəriyyəsinin yanlış olduğunu sübut etmək böyük bir nailiyyət olacağı üçün bu işi həyata keçirən elm adamı Nobel mükafatı ilə təltif olunacaq. Hər hansı elm adamının bu mükafatdan vaz keçəcəyi inandırıcı görünmür.
Eyni zamanda əlavə etmək yerinə düşərdi ki, adətən insanlar Təkamül nəzəriyyəsinə elmlə deyil dinlə qarşı çıxırlar. Amma unutmaq lazım deyil ki, elmi faktlar dinlə deyil, məhz digər elmi faktlarla inkar edilə bilər. Bununla yanaşı, Darvin daim onu dinin əleyhinə çıxmaqda günahlandıranlara, eyni zamanda elm və din qarşıdurması yaradanlara etiraz olaraq:

“Bir insan həm Tanrıya, həm də təkamül fikrinə inana bilər. Bundan şübhələnmək mənə axmaqlıq kimi gəlir.”

“Ən zidd fikirləri müdafiə etdiyim zamanlarda belə, Tanrının varlığını inkar edən ateist olmadım.” -kimi fikirlər bildirmişdir.

TƏKAMÜL MÜŞAHİDƏ EDİLƏ BİLMİR? 
Bu həqiqətə nə qədər göz yumsaq da, təkamül bir çox təcrübələrlə, müşahidələrlə və arxeoloji tapıntılarla sübut olunub. Hətta Təkamül nəzəriyyəsi hal-hazırda elmdə mövcud olan ən güclü nəzəriyyələrdən biri sayılır. Bu gücü isə 2 əsr keçməsinə baxmayaraq hələ də davam edə bilməsindən alır. Hal-hazırda siz bu sətirləri oxuduqda belə həm sizin bədəninizdə, həm də təbiətdə təkamül makro və mikro səviyyələrdə getməyə davam edir.

TƏKAMÜL BİR ANDA YARANMANI TƏSDİQLƏYİR?
Bu da ən çox edilən səhvlərdəndir. Çünki təkamül anlıq deyil, uzun müddətlik prosesdir. Kainat daim dəyişməkdədir. Yer kürəsi də kainatın bir parçası olaraq dəyişir və planet olaraq müxtəlif geoloji dövrlərdən keçir. Dəyişməz olan heç bir şey yoxdur. Bütün canlılar da kainatla, eyni zamanda Yer kürəsiylə birlikdə dəyişir və bu dəyişmə müəyyən bir zaman alır. Təbiətdə heç bir mürəkkəb quruluş anidən yaranmır. Mütləq şəkildə sadə bir başlanğıcdan başlayıb, müəyyən müddət ərzində fərqlənmə və seçmə mexanizmləriylə təkamülə uğrayaraq mərhələli şəkildə mürəkkəb quruluş əldə edir.

TƏKAMÜL BÜTÜNLÜKLƏ ŞANS VƏ YA TƏSADÜFDÜRMÜ?
Təbii ki, canlıların təkamülündə təsadüfün də rolu var. Amma təkamüldə təsadüfdən başqa da kifayət qədər təkan verici faktorlar var. Bəzi fərqlilik mexanizmləri canlılara yararlı və yararsız xüsusiyyətlər qazandırır. Yararlı xüsusiyyətlər əldə edən canlılar mühitə daha yaxşı uyğunlaşır və həyatda qalır. Yararsız xüsusiyyət qazananlarsa məhv olur. Bu şans deyil. Məsələn, həşəratlara qarşı dərmanlanmış mətbəxdə o dərmanlara qarşı immuniteti formalaşan canlılar həyatda qalacaq. İmmuniteti formalaşmayan həşəratlar isə məhv olacaq. Bu da təbii seçməyə bariz nümunədir. Təbiətdə şanslı olan və ya güclü olan deyil, daha yaxşı uyğunlaşa bilən qazanır. Havaya bir daş atıldığı zaman onun yerə düşməsi şans deyil, təbiət qanunudur. Eləcə də təbiətdə hansı canlının həyatda qalması şans yox təbii seçmə qanunu ilə müəyyən olunur.

İNSANLAR MEYMUNDAN YARANDISA NIYƏ İNDİKİ MEYMUNLAR İNSANA ÇEVRİLMİR?
İlk öncə onu demək yerinə düşər ki, Darvin “insanlar meymundan yaranıb” yox “insanlar və meymunlar eyni başlanğıcdan inkişaf edən şaxələrdir” fikrini bildirmişdir.

1

İnsanın təkamülü digər canlılarda olduğu kimi hal-hazırda da davam etməkdədir. Bundan milyonlarla il sonra necə bir canlıya çevriləcəyimiz məlum deyil. Amma təbiətin qanunları dəyişmədiyi müddətdə təkamülümüz qaçınılmazdır. Eyni şəkildə meymunlar və digər canlılar da dəyişməkdədir. Ancaq biz bunu görə bilmirik. Canlıların fiziki dəyişiklikləri makrotəkamül, genetik dəyişiklikləri isə mikrotəkamül ilə öyrənilir. Təkamül genlərdə, yəni mikrotəkamül ilə başlayır və fiziki dəyişikliklərlə, yəni makrotəkamül ilə davam edir. Makrotəkamülü hiss etməməyimizin səbəbi ömrümüzün bu dəyişiklikləri hiss etməyəcək qədər qısa olmasıdır. Biz qitələrin hərəkətini və iqlim dəyişikliklərini də anlıq hiss edə bilmirik, amma geoloji və metereoloji məlumatlarla bu yavaş gedən proseslər haqqında məlumatımız olur. Eynilə makrotəkamülün gec baş verən dəyişikliklərini də arxeoloji tapıntılar və laborator təcrübələrin nəticələri ilə öyrənə bilərik.

TƏKAMÜL HAQQINDA FİKİRLƏRİ İLK DƏFƏ DARVİN ORTAYA ATDI?
Təkamül haqqında düşüncələr b. e. ə 6-cı yüzilliyə qədər gedib çıxır. B. e. ə 6-cı yüzillikdə Anaksimander, sonralar Heraklit və b. e. ə 5-ci yüzillikdə Empedokl təkamül haqqında fikirlərə sahib olmuşdur. Ancaq Aristotel və Platonun yaradılışçı fikirlərinin sürətlə yayılması bu alimlərin təkamül haqqında olan fikirlərinə kölgə salmışdır. Təkamülü sistematik şəkildə ələ alıb ona elm xüsusiyyəti qazandıran Jan Baptist Lamark, Çarlz Layel, Erasmus Darvin(Çarlz Darvinin babası) kimi bir sıra bioloqların da müxtəlif fikirlərinin və kəşflərinin olduğu məlumdur.
Robert Ceymson – “evolution”(təkamül) terminini ilk işlədən şəxs olub.
Alfred Uolles – Darvin ilə eyni dövrdə oxşar təcrübələr aparıb eyni nəticələrə gəlib. Təbii seçmə nəzəriyyəsi bu iki böyük şəxsiyyətin şərəfinə Darvin – Uolles nəzəriyyəsi olaraq işlənir.
Təkamül haqqında kitab yayımlandıqdan 10 il sonra elm adamlarının demək olar ki, əksəriyyəti təkamül fikrini qəbul etmişdi.

İNSANDA TƏKAMÜLLƏ ƏLAQƏLİ HEÇ BİR ƏLAMƏTİN OLMAMASI FİKRİ DOĞRUDURMU?
Genlər həyatın kodlarıdır. DNT araşdırıldığı zaman təkamüllə əlaqəli bir çox faktlar üzə çıxır. Bəs mikrosəviyyədə deyil, makrosəviyyədə baxsaq və adi gözlə müşahidə etdiyimiz zaman insan bədənində təkamüllə bağlı olan əlamətlərə rast gələ bilərikmi?
Bədənimizdəki rudiment(qalıq) orqanlara və atavizmlərə(əcdadların əlamətləri) nəzər yetirsək bunu asanlıqla görə bilərik. Rudiment orqanlar özü də 3 qrupa ayrılır:
1.Tam yox olanlar
2. Bədənimizdə olan və fəaliyyət göstərməyənlər
3. Yeni funksiya əldə edənlər

10904335_1516363935317618_1294272013_n
Hal-hazırda insan bədənində 100-ə qədər rudimentin olması aşkar edilmişdir. Aşağıda onlardan bəzilərinə nəzər yetirək:
Appendiks (kor bağırsağın soxulcanabənzər çıxıntısı) – Təkamüldə əsasən bitki tərkibli qidalarla qidalandığımız üçün sellülozanı həzm etmək kimi funksiyası olan bu orqan, sonralar bitki tərkibli qidaların qida rasionumuzda azalması nəticəsində rudiment şəklə düşüb. Ancaq sonralar bu orqanın həzm sisteminin müdafiəsində rol oynadığı məlum olmuşdur.
Ağıl dişləri – Bitki tərkibli qidadan ət tərkibli qidaya keçməyimiz və beynimizin inkişafı ilə əlaqədar kiçilən çənə quruluşumuzda rudiment şəklə düşüblər. Adətən yuxarı və aşağıda, sağ və solda 1 ədəd olmaqla cəmi 4 ağıl dişi olur. Bəzi insanlarda ağıl dişi ümumiyyətlə formalaşmır. Bəzilərində isə formalaşır amma çıxmır. Eyni zamanda cəmi 1 və ya 2 ağıl dişinə rast gəlinən hallar da məlumdur. Bu say dəyişkənliyi (variasiya) özü də təkamülün bir sübutudur.
Büzdüm sümükləri – Ağacda yaşayan əcdadlarımızda quyruğun bitişdiyi nahiyyədir. Təqribən bundan 22 milyon il öncə insana başlanğıc verən şaxənin həyat tərzi ilə əlaqəli olaraq quyruq öz funksiyasını itirmiş və zaman keçdikcə yox olmuşdur. Quyruq öz tərkibindəki sümüklərlə birlikdə yox olsa da onun birləşdiyi nahiyyədəki sümüklər rudiment olaraq qalmışdır.
Üçüncü göz qapağı – Sürünənlərdə su altında görməni təmin edən, bizdə isə heç bir funksiya yerinə yetirməyən göz qapağıdır.
Qulaq seyvanı əzələləri – Əcdadlarımızda qulaqları hərəkət etdirib səsə doğru istiqamətləndirən əzələlərdir. İnsanda isə bu əzələlər rudiment halda qalmışdır.
Musculus plantaris (ayaqaltı əzələsi) – Əşyaları tutmaqda ayaqlarını da əlləri kimi istifadə edən əcdadlarımızdan bizə qalmış və insanda demək olar ki, fəaliyyət göstərməyən əzələdir. Hətta insanların 9%-də bu əzələ ümumiyyətlə olmur.
Saxta genlər – Bütün canlıların genomunda müxtəlif miqdarda rast gəlinən fəaliyyətsiz genlərdir.
Tüklərin ürpənməsi – Tüklü əcdadlarımızda mövcud olmuş reflektor prosesdir.

Bəzən insanlar əcdadlarının müxtəlif əlamətləriylə,yəni atavizmlərlə doğulması halları da məlumdur. Atavizmlərə misal olaraq quyruğun olmasısıx tük örtüyü və çoxməməliliyi göstərmək olar.

təkamül-nəzəriyyəsi-darvin

1884-cü ildən bu yana 23 quyruqlu uşaq doğulması ilə bağlı məlumat var.


TƏKAMÜLÜN BAŞ VERMƏSİ ÜÇÜN MİLYONLARLA İL LAZIMDIRMI?
Təkamülü müşahidə etmək üçün birdən daha çox nəsil lazımdır. Əgər canlı növünün ömrü qısadırsa, o zaman fiziki dəyişiklikləri (makrotəkamül) də daha asan şəkildə müşahidə etmək mümkündür. Təbii ki, təkamülün daha asan müşahidə edilməsi üçün laborator təcrübələrin aparılması lazımdır. LenskiEndler təcrübələrində istifadə olunan canlıların nəsli olduqca qısa müddətli olduğu üçün, hər dəyişən nəsil ilə birlikdə dəyişiklik (variasiya) artdığına görə illər ərzində təkamülü müşahidə etmək mümkün olmuşdur.
Məlumat olaraq deyək ki, bəzi bakteriyalar 20 dəqiqədən bir bölünərək çoxalır. Bu müddət bəzi viruslarda daha da qısadır. İnsanda ortalama nəsil törətmə müddəti 20-30 il olduğu üçün ondakı təkamülü hiss etmek olmur. Nə qədər çox nəsli müşahidə etsək təkamülü o qədər asanlıqla görə bilərik.

BÜTÜN MUTASİYALAR ZƏRƏRLİDİRMİ?
Bu fikir mutasiyaların təkamüldə əhəmiyyətli rola sahib olduğu üçün ortaya atılmış uydurma iddialardan biridir. Belə ki, mutasiyaların böyük bir qismi (90%) zərərli mutasiyalardır. Yerdə qalan hissəsi isə təsirsizdir(neytral). Zərərli mutasiyaların miqdarı növdən aslı olaraq dəyişir. Neytral və ya neytrala yaxın mutasiyalar uzun müddətdə, mərhələli şəkildə təsir edərək növə fayda verə bilər. Digər qısa müddətə böyük dəyişikliklər yaradan mutasiyalar adətən zərərlidir və ölümcül olur. Neytral mutasiyalar mühitin və digər mutasiyaların təsiri ilə yararlı və ya yararsız xüsusiyyət əldə edə bilir. Belə olan halda mutasiyalar sıçrayışlarla deyil, uzun zaman ərzində, mərhələli və canlının uyğunlaşacağı şəkildə dəyişikliklər yaradır. Beləcə, mutasiyanın zərərli təsirlərini heçə və ya çox aza endirmək mümkündür.

ARA KEÇİD FORMALARI YOXDUR? 

Qısacası ara keçid formaları, dəyişən növlərin dəyişmə mərhələlərinə uyğun canlılardır. Təkamülə qarşı olan insanların tez-tez işlətdikləri fikirlərdən biri də budur ki, ara keçid canlıları yoxdur. Belə düşünən insanlara Riçard Davkinsin verdiyi cavaba nəzər yetirək:

– Bu insanların “ara keçid canlıları yoxdur” deməsinin səbəbi, onların ara keçid canlıları haqqında qəribə düşüncələrə sahib olmasından qaynaqlanır. Bir timsahla yer sincabını göstərib “bunlar arasında ara keçid canlısı yoxdur” deyirlər. Onlar arasında ara keçid canlısı niyə olmalıdır ki? Bu insanlar elə düşünürlər ki, ara keçid canlısı müasir dövrdə yaşayan iki müxtəlif canlının görünüşlərinin qarışığı şəklində görünməlidir. Əslində, ara keçid canlısı deyə bir şey yoxdur. Çünki, tapacağınız istənilən arxeoloji tapıntı bir “şey”lə digər “şey” arasında bir “şey” olacaq.

images

скачанные файлы

1861-ci ildə sürünənlər və quşlar arasında keçid forması olan və 150 milyon il əvvəl yaşamış arxeopteriksin daşlaşmış skeleti tapılmışdır.

Yəni ki, bütün canlılar ara keçid olmağa məhkumdur. Misal üçün, günümüzdə olan insan keçmiş əcdadı ilə gələcək nəsli arasında bir ara keçid canlısıdır. Qısacası, yaşamış və yaşayan hər bir canlı ara keçid canlısıdır.
Ara keçid formalarının arxeoloji tapıntılarının az olması isə normal haldır. Yaşamış və yaşamaqda olan milyonlarla canlı növündən çox az sayda arxeoloji qalıq məlumdur. Bu az sayda qalığın da az bir qismi ara keçid formalarına sübut olaraq göstərilə bilir.

TƏKAMÜL DÜZ BİR XƏTT BOYUNCA GEDİR?
Təbii ki, bu da təkamül haqqında səsləndirilən yanlış fikirlərdən biridir. Təkamül bir növdən başqa növə bir başa çevrilmir. Bir növdən başqa növə doğru gedən dəyişmədə bir neçə fərqli növ yaranır. Təkamül bir ağacdır. Tək bir növdən başlayan və hər yeni dəyişikliklərlə bərabər qarışıq, eyni zamanda inkisaf etmiş canlılara doğru gedən inkişaf ağacıdır.

evrim agaci.jpg.800x500_q85

Bütün bu yazılanlara baxdıqca açıq-aşkar görmək olur ki, bir çox insan adətən məlumatı olmadığı halda fikir bildirir. Sonda bu yazını Çarlz Darvinin belə şəxslərə ünvanladığı aşağıdakı fikriylə tamamlamaq istəyirəm:
Cəhalət elmdən daha çox əminlik yaradır. Cahil insanlar az bilsə də, özünə olan əminliyi ilə elmin bəlkə də heçbir zaman həll edə bilməyəcəyi suallara gözəl səslənən cavablar verir. 

Hazırladı: Murad Xəlilli

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +44 (from 54 votes)

Murad Xəlilli

Fitret.az yazarı. Həkim.

 
Facebook

TƏRİF VERMƏK

Aristotel-tərif“Tərif verməkdən çətin heç nə yoxdur.” Platon
“Sən mənimlə söhbət etmək istəyirsənə, gərək terminlərinə tərif verəsən.” Volter

Bir çox hallarda dialoq və müzakirələrdə mübahisələr qaçılmaz olur. Əgər dialoq və müzakirələrdə yaranan mübahisələrin ümumi motivinə diqqət etsək, görərik ki, anlaşılmazlıqlar əsasən terminlər və terminlərə yüklənən subyektiv mənalandırmalardan doğur. Müzakirənin daha anlamlı və faydalı olması üçün istifadə olunan terminlər müzakirənin sujetinə uyğun olaraq ortaq anlama gətirilməli və ifadə məntiqi müzakirənin həllinə yönəlməlidir.  Ciddi mühakimə zamanı hər bir termin əsaslı şəkildə öyrənilməli, səlis ifadə edilərək dəqiq tərifə tabe tutulmalıdır. Beləliklə, müsahiblər tərif vermə işinə nə qədər diqqət etsələr, mübahisələrin də bir o qədər azaldığına şahid ola bilərik. Bəli, Platon demiş, bu çox çətin bir prosesdir. Amma hər dəfə buna nail olduqca gələcək məsələ həlləri və müzakirələrin yükü nəzərə çarpacaq qədər azalır.

Hələ çox qədimlərdən, antiq fəlsəfə çağlarından bu məsələ diqqət mərkəzində olmuşdur.
Sokrat tələb edirdi ki, insanlar işlətdikləri terminlərə tərif versinlər, ifadələrini sadələşdirsinlər və bir əsasa dayasınlar. Təbii ki, bu, bir çoxlarını hövsələdən çıxarır və əsəbləşdirirdi. Çünki insanlar ümumi fikirlərini ifadə edərkən işlətdikləri ibarələrə bir o qədər də çox əhəmiyyət verməyərək fikri tamamlamağa cəhd edirdilər. Bu indi də belədir.
Platonda hər bir anlayışı mütamadi təmizləmək, zərifləşdirmək, xalisləşdirmək meyli vardı. Baxmayaraq ki, ümumi yaradıcılığında mifik və ədəbi çalarlar vardı. Hətta Platon haqqında belə bir fikir söyləyirdilər ki, o, nizamsız və qaydasız ruh sahibidir, mif libasını çox tələskənliklə əyninə keçirir və həqiqətin simasını gözəllik duvağı ilə son dərəcə ustalıqla örtür. Bəlkə də öz dövrü üçün bütün bunlar hər hansı bir tərif, yığcamlaşdırma funksiyası daşıyırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Platon düşüncə məktəbinə çoxlu əsaslar və bazalar, metodoloji çıxışlar bəxş etmişdir.
məntiq-tərifAristotelin tərif anlayışına münasibətini onun məntiq elmində daha aydın görmək olur. Aristotelin təriflər haqqında traktatı onun məntiqinin hansı mənbələrdən bəhrələndiyini ortaya qoyur.  Hər hansı bir obyektə və ya hər hansı bir terminə tərifi biz necə verməliyik? Aristotel cavab verir ki, istənilən normal tərif 2 hissədən ibarət olmalıdır.
1. Obyekt, aid olduğu səciyyə qrupuna və ya sinfinə aid edilir.
2.  Obyekt, daxil olduğu qrupa aid digər üzvlərdən fərqli əlamətlər üzə çıxarılır.
Məsələn, insan anlayışına tərif verərkən ilk öncə onun canlı olduğu qeyd edilir. Sonra isə insanın digər canlılardan ən böyük fərqi olan zəka ortaya qoyulur. Bu minvalla, Aristotelin sisteminə görə, İnsan- zəkaya malik canlıdır. 

Tərif vermə prosesi düşüncənin itilənməsinə, təfəkkürün zənginləşməsinə və elmin inkişafına böyük təkan verir. Bəli, düşüncə və təfəkkürü amansız sınaqlara qoyur, əldə edilmiş hər hansı bilgi asanlıqla təkziblə üzləşir, suallar yağdırılır və ən səlis ifadəyə qədər ağrılı, sancılı bir doğuş prosesi yaşanır, sanki. Amma nəticə etibarı ilə  böyük bir sahənin ifadə asanlığı meydana gəlir və bu özündən sonrakı növbəti etaplara yeni nəfəs gətirir.
Tərif vermə danışıqda lakoniklik, anlama tezliyi və səlis ifadə üslubu yaradır. İlk baxışdan quru yanaşma kimi görsənsə belə, tərif verməklə zənginləşdirilən istənilən müzakirə, faydalılığı və yorucu olmaması baxımından həmişə diqqəti cəlb edir. Və ən əsası, müzakirə zamanı yarana biləcək mübahisə, mübahisə zamanı isə yol verilə biləcək kobudluq və cahillik minimuma endirilir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ARİSTOTEL

Aristotel-2Aristotel b.e.ə. 384-cü ildə Afinadan 200 mil şimalda yerləşən Taqar adlı bir Makedoniya şəhərində anadan olmuşdur. Onun atası Makedoniya çarı Makedoniyalı İsgəndərin babası olan Amiptasın dostu və həkimi idi. Aristotelin özü də təbabət ruhunda tərbiyə olunmuşdu.
Onun gənclik illəri ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bir rəvayət belə təqdim edir: “Atasından qalan var-dövləti təmtəraqlı həyata israf etdikdən sonra, o, aclıqdan yaxa qurtarmaq üçün orduya qoşulur, sonra həkimlik praktikası ilə məşğul olmaqdan ötrü Stagirə qayıdır və otuz yaşında ikən Platondan fəlsəfə öyrənmək üçün Afinaya gedir.” Digər, Aristoteli daha ləyaqətli obrazda təqdim edən rəvayətə görə isə, o Afinaya otuz yaşında gəlmiş və özünü böyük Ustadın himayəsinə buraxmışdı. Onun ağılsız və qayğısız gəncliyinin, gur həyatının əks-sədası doğruya bənzəyən bu rəvayətin özündə də kifayət qədər vardır.
O, Platonun nəzarəti altında səkkiz və ya on il təhsil almışdır; və əslində, nüfuzlu Platon Aristotelin mülahizələrinə uzun müddət təsir etmişdir, hətta bu mülahizələr antiplatonik səciyyə daşıdıqda belə, Platon özünün bu yeni, qəribə şagirdinin böyüklüyünü  etiraf edirdi və bir dəfə onu Akademiyanın zəkası, zəkanın mücəssiməsi adlandırmışdı. Aristotel əlyazmaların toplanmasına çox pul xərcləmiş, comərdlik nümayiş etdirmişdi. O, Evripiddən sonra birinci adam idi ki, hər hansı nəticəyə öz kitabxanasındakı fəaliyyətinin nəticəsi əsasında gəlirdi. Kitabxana təsnifatı prinsiplərinin onun tərəfindən əsaslandırılması Aristotelin alimlik fəaliyyətinin mənbələri içində mühüm yer tuturdu. Platon elə buna görə də Arsitotelin evini “oxucu evi” adlandırmışdı və bu yəqin ki, bu ən səmimi kompliment idi.
aristotel-platonBəzi bioqrafların məlumatlarına görə, Aristotel Sokratla rəqabətə girərək natiqlik məktəbinin də əsasını qoymuşdu.  Bu məktəbdə onun şagirdləri arasında varlı Hermias da olmuşdur. Hermias tezliklə Atarnus şəhər-dövlətinin hökmdarı oldu və Aristoteli öz sarayına dəvət etdi. Düz bir ildən sonra isə Makedoniya kralı Filipp Aristoteli  öz sarayına çağırdı və İsgəndərin təhsilini ona həvalə etdi. Aristotelin gəldiyi zaman İsgəndər on üç yaşında dəliqanlı bir gənc idi. Plutarx yazırdı: “İsgəndər bir müddət Aristoteli öz atasından  da çox sevir və əziz tuturdu. İsgəndər deyirdi ki, o həyatı atasından qəbul etsə də, yaşamaq sənətini Aristoteldən öyrənmişdir.” Yunanların qədim atalar sözündə deyilirdi: “Həyat təbiətin bir bəxşişidir, gözəl həyat isə müdrikliyin hədiyyəsidir.” İsgəndər Aristotelə ünvanladığı bir məktubda yazırdı: “Mənə qaldıqda isə, mənim xeyir və fəzilət anlamım hakimiyyət və malikiyyətdən daha üstündür.”
Həyat bizim filosofdan ötrü idarə oluna bilməyəcək qədər mürəkkəb oldu. O, bir tərəfdən özünün Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən himayə olunduğunu görürdü, amma digər tərəfdən, Makedoniyalı İsgəndərə sanki bir tanrı olaraq səcdə etməkdən imtina edən qardaşı oğlu Kolistenin edamına qarşı etiraz edirdi. İsgəndər isə bu etiraza belə bir eyhamla cavab vermişdi ki, hətta filosofları da ölümə məhkum etmək onun ixtiyarındadır. Eyni zamanda, Aristotel Makedoniyalı İsgəndəri afinalılardan müdafiə edirdi. O, yunan həmrəyliyini bir şəhərin vətənpərvərliyindən üstün tuturdu. Düşünürdü ki, mədəniyyət və elm xırda suverenitetlərin və disputların başa çatmasından sonra daha da çiçəklənəcəkdir.
aristotel-makedoniyalı-isgəndərBizim eradan əvvəl 323-cü ildə Makedoniyalı İsgəndər qəflətən vəfat etdi. Afina vətənpərvərlik alovu ilə lərzəyə gəldi. Makedoniya Partiyası taxtdan salındı.  Afinanın müstəqilliyi bəyan edildi. Makedoniyalı İsgəndərin ardıcılı və Aristotelin dostu olan Antipater  qiyamçı şəhərin küçələri ilə  məğlubiyyət marşını etdi.  Partiyanın böyük hissəsi şəhərdən uzaqlaşdı, şəhərin baş kahini bilavasitə Aristotelə yönəlmiş ittiham irəli sürdü. Aristotel özünü o vəziyyətdə gördü ki, bu, ölümə məhkum edilmiş Sokratın vəziyyətindən daha ağır idi. O çox müdriklik edib şəhəri tərk elədi və dedi ki, o afinalılara ikinci dəfə fəlsəfəyə qarşı günah işlətmək imkanı verməyəcəkdir. Burda heç bir qorxaqlıq yox idi. Afinada hər bir müttəhimin ixtiyarı vardı ki, ona kəsilmiş cəzanı sürgünlə əvəz etsin. Xalkida adasına gələn filosof burda xəstələndi. Diogen Laertinin dediyinə görə, qoca filosof hər şeyin ona çevrilməsi ucbatından son dərəcə məyus olmuşdu və zəhər içməklə özünə sui-qəsd elədi.  Bizim eradan əvvəl 322-ci ildə tənha Aristotel öldü.

Mənbə: “Fəlsəfi hekayətlər”  Uill Dürant
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus