“İNSAN NİYƏ VAR?” SUALI HAQQINDA

varoluş-insanın məqsədi-din“İNSAN NİYƏ VARDIR?” SUALINA MÜNASİBƏTİM

Düşüncə və fikir tarixini ən çox məşğul edən suallardan biri də varoluş səbəbimizdir. “Niyə varıq?”, “Yaradılışımızdakı məqsəd nədir?” sualların düşüncələri rahat buraxmamışdır. İdealist və materialst düşüncələr bu mövzuda müxtəlif və fərqli sonluqlara baş vurublar.
Din bu mövzuda məsələni daha asan və rahat həll edir. Ümumiyyətlə yaradılışı ali varlığa, Tanrıya bağlayan teaoloji düşüncə insanın varoluş səbəbini də bu müstəvidən həll edir. Məsələn, İslam fəlsəfəsində bu variantlar var: Allah insanı ona görə yaratmışdır ki, Ona ibadət (qulluq) etsinlər. Vəya, bir az daha irəli getsək daha estetik bir şərhə rast gələ bilərik: Mən bir gizli xəzinə idim, insanı yaratdım ki, Məni tanısın.
Düşünürəm bu, öz içində daha əhatələnmiş və bağlanmış həllə daha yaxındır. Tanrı anlayışını ön bilgi qəbul edərək bütün suallara ordan cavab vermək və mənbəyə bağlı məsələləri ordan həll etmək modelidir. Din insanı özbaşına oxumur. Heç əsaslı şəkildə onu təbiət fonunda da oxumur. Din insanı da, təbiəti də birlikdə Tanrı fonunda oxuyur. O üzdən insana yaranma məqsədi vermək daha asan olur. O qulluq üçündür və bu vəzifəni təbiətlə birgə həyata keçirməkdədir. Düşünürəm ki, insan beyninin səbəb-nəticəyə köklənmiş oxuma modeli də buna dəstəkdir. Məhz bu işləmə modelinin ən gözəl praktik təzahürünü insan təbiət ilə münasibətdə daha çox görür və gördüyü bütün nəticələrin ilkin səbəbini arayır. Elə “insan niyə var?” sualı da bu qəbildəndir, deyə düşünürəm. Bəlkə də bu, Tanrı axtarmaq prosesinin bir parçasıdır.

varoluş-insan niyə var-elmMaterialist düşüncə isə bu mövzuda hələki daha dəqiq bir sonluğa çata bilməmişdir. Daha doğrusu, asan yoldan imtina etmiş və daha rasional bilgilər üzərindən yola çıxaraq daha məntiqli (öz iddiası içində) nəticələr əldə etməyə cəhd etmişdir. Böyük çətinliklərlə üzləşmişdir. Məncə bunun ən əsas problemi budur: İnsanı elə öz fonunda, elə özü ilə oxumaq. Belə ki, Tanrı fonundan imtina edən materializm insanı yalnız başına buraxmaqdadır. Uzun zaman kəsimində təbiətdən də qismən ayrılan insan, zamanla onu da özündən aşağı görməyə başlamış və bütün məsələləri ağlının işığına tutmaqla həll etməyə çalışmışdır. Bunun materialst sonucları nə qədər praqmatik görünsə də, zamanla daha dərin mənəvi boşluqlar yaratdığı da nəzərdən qaçmır. Hər şeyin mərkəzinə insanı çəkdikcə insanın varoluş sualarına cavab da çətinləşir. Mərkəzdə olmaq, ətrafı özü üçün səbəb görməyə bərabərdir. Çevrə sənə görə formalaşır. Sən özün məqsədə çevrildiyin halda necə öz məqsədini görə və buna yönələn suallara cavab verə bilərsənki? Bax bu cür yeni suallar yaranır və əsl sualdan uzaqlaşırıq. Amma etiraf etməliyik ki, hələ də bu çətin yolçuluqda əldə etdiyi uğur və nailiyyətlər dünyaya yeni bir fon qazandırmaqdadır. Bəlkə də zamanla elə dinin özünə rasional şərh verməklə onun əldə etdiyi nəticəni də mənimsəyəcəkdir. Tanrı təsəvvürünü dövrün dilinə, elmin sahəsinə transfer etdikcə, bu təsəvvürün minilliklərlə süzərək əldə etdiyi sonluqları da öz xeyrinə həll edəcəkdir. Suala cavab verməkdənsə, sualın cavabını hazırlamış bir sahəni mənimsəmək daha asan olmazmı? Kvant fizikası kimi böyük nəzəriyyələr mənə bunu pıçıldamaqdadır sanki.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KANT VƏ SƏBƏB-NƏTİCƏ QANUNU

kant-səbəb nəticəŞüurumuz elmi yolla, yəni məntiq-sübutla Tanrının varlığını-yoxluğunu anlamağa çalışır. Və ya istəyir belə suallara elmi doğruluğu olan cavablar tapsın: dünyanın başlanğıcı var, ya yox? Yoxsa nə başlanğıcı, nə də sonu var?
Kant yazır ki, Tanrının nə olduğunu, nə olmadığını, dünyanın başlanğıcını, ya sonsuzluğunu elmi yolla düşünə bilmərik. Çünki onları görüb-eşidə bilmərik, yəni onlar təcrübəmizin içinə girə bilmir, təcrübəmizin hədəfi olmur. Halbuki əsl elm duyulası, görüləsi şeylər dünyasında iş görə bilir. Yanılan kimi təcrübəyə baxıb, özünü düzəldir. Ona görə də yalnız təcrübəni elmi yolla düşünmək olar. Yalnız təcrübə ilə bağlı hamıya sübut olunan, deməli, hamının doğru kimi qəbul edəcəyi biliyi qazanmaq olar.
Kant, bax, belə biliyi, yəni hamının doğru saydığı, saya biləcəyi biliyi obyektiv adlandırır. Göstərir ki, təcrübəmizi düşünən bilincimiz bu işi anlayışlar vasitəsilə, məsələn, «səbəb-nəticə», «münasibət», «zərurət» kimi anlayışlar vasitəsi ilə görür. Belə şüuru o, təfəkkür də (ruscaya «rassudok» kimi çevirirlər) adlandırır.
Deməli, təfəkkürümüz anlayışlara əsaslanaraq təcrübəmizi düşündüyü üçün elmlə məşğul olur, anlaya bilir. Duyulması heç cürə mümkün olmayan hadisələri düşünməyə çalışan şüur isə bu işini ideyalar, məsələn, «Tanrı», «sonsuzluq», «azadlıq» kimi ideyalar vasitəsilə görür. Bu şüur forması ağıl, zəka və ya təmiz düşüncədir.
Kant yazır ki, bütün öncəki filosoflar arasında ona görə düşüncə barışmazlığı olub və ona görə onlar obyektiv (hamının doğru saya biləcəyi) fikrə gəlməyiblər ki, anlayışlarla deyil, təcrübəni deyil, ideyalarla transendent olanı (yəni həmişə təcrübədən «o tayda» qalanı) düşünməyə can atıblar. Fəlsəfə bu «dumandan» çıxıb, «ayılsa» elmə çevrilər.”

kant-səbəb nəticə2Sonra o, «təbiət» sözünü alışmadığımız şəkildə işlədərək yazır: təbiət bizdən xaricdə,bizdən uzaqda olan nəsnələr dünyası deyil, təcrübəmizin içidir, yəni qavrayışımıza düzülmüş görüntülər dünyasıdır. Təfəkkürümüz, anlayışlarla işini görən düşüncəmiz, təcrübəmizin içində axtarışlar aparır və bu zaman obyektiv düşüncələr tapır. Sonra Kant yenidən soruşur: bəs bu obyektivliyin, yəni hamı üçün doğru olmağın kökü nədədir? Və cavabı belə verir: məsələn, hamı inanır ki, səbəbsiz heç nə baş vermir, hər şey nəyinsə nəticəsidir. Əgər biz bu inamı dünyadan, təcrübəmizdən (və ya təbiətdən) alsaydıq, gərək bütün sonsuz şeyləri yoxlayaydıq. Yəni nə olubsa, nə olursa, nə olacaqsa, hamısının səbəb nəticəsində baş verdiyini yoxlayaydıq. Bu isə mümkün deyil, hər şeyi yoxlamağa bir ömür, bir cüt göz, qulaq bəs etməz. Deməli, təfəkkürümüzdə təcrübədən qabaq, təcrübədən asılı olmayan belə bir qanun var ki, «səbəbsiz heç nə olmur»

Mənbə: gazet.az
Hazırladı: Vüsləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

QISA FƏLSƏFƏ TARİXİ

Milet məktəbi (M.ə  7 əsr)-Fales, Anaksimandr, Heraklit, Anaksaqor
Kainatın hansı maddədən yarandığını araşdırdılar. Fales su, Heraklit atəş dedi. Elmi inkişafına da yol açan bir maraq anlayışı inkişaf etdirdilər. Həqiqətlər yığıb fərziyyə çıxarmaq və bunları sınamaq bu filosofların fikirlərindən törəmişdir.

Sokrat Öncəsi Fəlsəfə (M.ə. 7-5 əsr)-Empedokl, Parmenid, Zenon, Evklid, Pifaqor
Bu mütəfəkkirlər şeylərin özüylə maraqlandılar. Birlik və çoxluq haqqında fikirlər inşa etdilər. Zaman və hərəkət nəzəriyyəsi (Zenon), məntiq və riyaziyyat nəzəriyyəsi (Evklid və Pifaqor)  əhəmiyyətlidir. Parmenidin birlik və Pifaqorun riyaziyyat düşüncələri Platonun formalar fikrinə təsir etmişdir.

Şərq Fəlsəfəsi (M.ə. 6 -5 əsr)-Lao-Tse, Konfutsi, Budda
Konfutsi haqq, ədalət, cəmiyyət və davranışlar haqqında bürokrat gözüylə əsərlər vermişdir. Budda-işıqlanmış adam- həyatın bir sinə gərmək olduğunu, bu ağrını aşmaq (nirvana ) üçün həddindən artıq uclardan çəkinmək lazım olduğunu söylədi. Lao-Tse hər şeyin altındakı həqiqəti axtardı. Tao-yol-adlı anlayışı keçmiş, gələcək və ətraf mühit kimi ünsürlərlə uyğun yaşamağı nəsihət edər.

Böyük üçlük  (M.ə. 5 -4 əsr)-Sokrat, Platon, Aristotel
En böyük üç filosof olaraq xatırlanırlar . Söylədikləri bu gün də fəlsəfənin mərkəzindədir. “Böyük üçlük” deyə adlandırıla bilərlər. Platon Sokratın şagirdi; Aristotel də Platonun şagirdidir. Sokrat insanlarla söhbət edərək onların həyatı sorğulamasını təmin edirdi, buna da doğurtma deyirdi. Fəlsəfəni bir həyat yolu olaraq gördü. Bir şey yazmadı, amma dövlətə qarşı duruşu çox filosofa dərindən təsir etdi. Onunla əlaqədar məlumatların çoxunu Platon dialoqlar halında yazmışdır. Platon “Akademiya” adlı qərbdəki ilk yüksək təhsil mərkəzini quraraq yüzlərlə filosofun yetişməsini təmin etdi. Formalar nəzəriyyəsi maddi dünyanın ideyaların bir əksi olduğunu söyləyər. Bilgi bir xatırlamadır. Gerçək, ideal formaların təzahürüdür. Aristotelə bilginin ən böyük çalışanı deyilə bilər. Biologiya, etika, məntiq, metafizik və s. bütün elmlərin inkişafına gətirib çıxarmışdır. O da ” Kollec” adlı ali təhsil mərkəzini qurmuşdur. İlk məntıqçı və bioloq olaraq təyin olunar. Xristian, İslam, Naturalist ya da Materialist kimi çox müxtəlif fəlsəfi anlayışlarda adı keçər. Platonun formalar nəzəriyyəsini naturalist baxımdan şərh etmişdir.

Hedonizm (M.ə. .4 əsr)-Epikür
Həzzçı əxlaq sistemini inkişaf etdirdi. Zövq ən yaxşı şeydir dedi. Zövqün keyfiyyəti miqdardan daha əhəmiyyətlidir dedi. Atomçu bir anlayışa sahib idi. Hər şeyin görünməz parçacıqlardan yarandığını yazdı. Epiküristlər sərhədsiz dünyalar-qalaktikalar-olduğuna inanırdılar.

Stoacılar  (M.ə. 3-4  əsr)-Zenon, Epiktet, Mark Aurelio
Stoa Zenonun dərs verdiyi heyyətə verilən addır. Dünyanın tanrı tərəfindən qoyulan sarsılmaz qanunlarla idarəsinə inanarlar. Hər şey bir səbəblə olar. İlahi qanunlara uyğunlaşma həyatın məqsədi olmalıdır. Tanrı bir uyğunlaşma yaratmaq məqsədini güdür.

Septiklər -Şübhəçilər (M.ə. 5  M.s. 2 əsr)-Timon, Antisfen, Sektus Empirik
Var olan bütün fikirləri tənqid amacındaydılar. Bütün doqma və doktrinaları rədd etdilər. Heç bir şey tam olaraq bilinə bilməz. Şübhə ağılın ən müdafiə olunan yanıdır. Empirizm və elmi üsulun doğumunu təmin etmişlər.

Kiniklər (M.ə. 4  M.s. 6 əsr)-Dioqen
Zövqlər təbii deyil və zərərlidir. İnsanın özünü tərbiyə etməsi tək yoldur. Doqmalardan və fərziyyələrdən uzaq dayanmaq lazımdır. Fərdi ehtiraslar, zənginlik, şöhrət  pis şeylərdir. İnsanı sürüyən, iştaha bağlı impulsların aradan qaldırılması lazımdır. Həyat sadə bir şəkildə sürdürülürsə  anlamlandırıla və dözülə bilinən olar.

Orta Çağ Fəlsəfəsi (M.s. 6 -15 əsr)-İbn Rüşd, İbn Meymun, İbni Sina, Dante, Dun Skot
Rasionalizmə möhkəm bağlılıq vardır. Bu dövr Xristian fəlsəfəsi və İslam Fəlsəfəsi ilə formalaşır. Ümumiyyətlə tanrı oxlu bir fəlsəfə vardır. Tanrı elm və əxlaqın səbəbi-nəticəsi olaraq xarakterizə edilmişdir. Var oluşa  və ilahi dizaynlara şərhlər gətirildi. Səbəb axtarmanın insanlığı tək başına qurtaramayacağı müdafiə olundu.

Böyük Elmi Addımlar (15-17 əsr)-Bekon, Kopernik, Kepler, Qalileo
Köhnə düşüncələr nəzərdən keçirildi. Ptolomeyin dünya mərkəzli kainat fikri Kopernik tərəfindən tənqid olundu. Onun Günəş mərkəzli sistem və göy hərəkətləri haqqındakı şərhləri kilsəyə zidd idi. Bütün dünyanın içində olduğu ruh halı bu astronomik səylələr dəyişdirildi. Kepler bunu riyaziyyat təməllərə dayandırdı . Qalileo riyaziyyat və elmi birləşdirərək yeni elmi fikirlər ortaya  qoydu. Teleskopu ilk dəfə istifadə etdi. Kopernikin fikirlərinin doğruluğunu sübut etdi. Francis Bekon elmin atalarından biridir. Vəkil və yazar olmasına və bir kəşf belə etməməsinə baxmayaraq induktiv metoda səs gətirdi. Bilginin müşahidə və təcrübə ilə işlənməsini müdafiə etdi. Skolastisizmin tam əksinə olan fikirləri müasir fəlsəfəyə yol açdı.

Müasir Fəlsəfənin Doğuşu (17-18  əsr)-Hobbes, Dekart, Nyuton
XVII əsr və sonrası Bekon və Qalileonun açdığı yoldan gedən Hobbes kimi mütəfəkkirlər formalaşdı . “Elmlərin elmi” ya da öncül bilgi qurulmağa çalışıldı. Beləliklə təbiət , insan və cəmiyyət bilgisinə fəlsəfə ilə yaxınlaşıldı. Maddi kainatın varlığın hərəkəti olduğu Hobbes tərəfindən müdafiə olundu. Hobbes “Levifan” adlı kitabında avtoritar rəhbərliyi müdafiə etmişdir. Həyatın yorucu, acı, tək və qısa olduğunu söyləmişdir. Müasir fəlsəfənin atası olaraq xarakterizə edilən Dekart isə şübhəçiliyin binasını inşa etmişdir. Yalnız özünün düşündüyündən şübhə etməmişdir. Qalan hər şey şübhəlidir. “Düşünürəm o halda varam” cümləsi ilə tanınan filosof  rasionalizmi bu günlərə daşıyan düşüncələrə malikdir. Riyaziyyat və metafizikaya əhəmiyyətli qatqılarda olmuşdur. Nyuton  isə fizikanı elmləşdirən adamdır. Klassik fizikanın qanunlarını qeydə keçirmişdir. Kainatın işləyişi baxımından filosofların böyük bir köməkçisi olmuşdur. Onun fizikanı  qaydalaşdırdığı kimi, daha sonra İmmanuel Kant  fəlsəfənin qanunlarını meydana gətirməyə çalışacaq.

Müasir Fəlsəfənin əsasları (17- 19 əsr)- Spinoza, Leybniz, Lokk, Berkli, Yum , Russo, Kant
Spinoza və Leybniz, Dekartın “Kartezyen dualizmi” adını verdiyi düşüncədən təsirləndi. Öz metafizik sistemlərini meydana gətirdilər. Dekart, Spinoza və Leybniz yaxşılıq xəttli bir tanrı düşünmüşdülər. Spinoza kainatın təşəkkülü ilə tanrını bir tutdu. Panteizmin bu dövrdəki mərkəzidir deyilə bilər. Deus Sive Natura-Yəni “tanrı ya da təbiət” cümləsi ilə tanınır. İkisi bir-birinin yerinə istifadə edilə bilər. Leybniz “Monadoloji” adlı işiylə tanınır. Monad adını verdiyi metafizik vahidlərin maddəni meydana gətirdiyini söyləyir. Zehni və ya fiziki hər şeyin Monad adını verdiyi birimlərlə meydana gəldiyini söyləyir. Bunlar bölünə bilməz . Kainatdakı dəyişmələr də hər Monadın işinə görə formalaşır. Şeylər-hadisələr yalnız tanrının müdaxiləsi asılıdır. Con Lokk, Bekon təcrübəsi ilə Dekartın şübhəçiliyini birləşdirdi. Fəlsəfəni problem həll etmə vasitəsi olaraq təyin etdi. İnsanın boş bir lövhə kimi doğulduğunu hər şeyin təcrübədən gəldiyini söylədi. Corc Berkli adlı yepiskop isə maddənin yalnız zehinin bir təmsili olduğunu söylədi. Berkli  Lokka ,David Yum da Berkliyə  qarşı çıxdı. Şübhəçiliyin bilgi və gerçək yolunda var sayıla biləcək ən əhəmiyyətli nöqtə olduğunu söylədi. Kantı yuxudan oyandırdı. Russo etik və siyasi fəlsəfə ilə maraqlandı. “Cəmiyyət müqaviləsi”, “Etiraflar”  kimi işlərində insanın  “yaxşı” olaraq doğulduğunu və cəmiyyətin onu pozduğunu söylədi. İmmanuel Kant fəlsəfə tarixində ən çox başa düşülməyə çalışılan adamdır. Çox adama görə ən fəlsəfi sualları o soruşmuşdur.  Dekart, Spinoza və Leybnizin Rasionalizmi ilə Lokk, Berkli və Yumun təcrübəsini eyni məxrəcə gətirmişdir. Ziddiyyəti eyni fəlsəfədə birləşdirdi. “Saf ağılın tənqidi” adlı işində ifadə etdiyi kimi: “Gerçəklər ( numenlər ) bilinməz, görünənlər ( fenomenlər ) isə qanunlarla idarə olunur və bilinə bilər.” Bilginin duyğudan gəlmədiyini müdafiə etdi. Davamlılıq, lazımlılıq, bilgi  kimi anlayışların bizə birləşmiş bir dünya bilgisini verdiyini, əxlaqi hərəkətlərin “vəzifə duyğusu ” ilə formalaşdığını söylədi

Kant Sonrası mütəfəkkirlər (19 əsr)-Şopenhaur, Hegel,  Marks
Şopenhaur gerçəyin itələyici gücünün ” istək” olduğunu söylədi. Ona görə həqiqəti anlamaq üçün içəri baxmalıyıq , çölə deyil. Yəni kainatın xarici ya da ruh kimi sirrlərini deyil, özümüzü araşdırmalıyıq. Ona görə bütün insanlıq məşğuliyyət boşunadır. Həyatın dərmanı ” Vaz keçməkdir “. Hegel tez, antitez, sintez üçləməsini məşhur hala gətirdi. Tanrı və ağıl birliyini müdafiə etdi. Dövləti ən yüksək əxlaqi təşkilat olaraq təyin etdi. Karl Marks Hegelin diyalektindən yola çıxaraq sinif qarşıdurmasını təsvir etdi . Marks, Siyasi fəlsəfənin və siyasətin ən məşhur adıdır. Kapitalist-idarə olunan iqtisadi bərabərsizliyi və sənayeləşən cəmiyyətin görünüşünü ən yaxşı o izah etdi.

Humanist Fəlsəfə – Modern Elmin Doğuşu  (19-20 əsr)-Komte, JS Mill, Darvin
Komteni ümumiyyətlə pozitivist fəlsəfə ilə əlaqələndirilər . Metafizikanı mənasız görən bu fəlsəfəyə görə elmi metod problemlərin həllində yeganə yoldur . İnsanın sorğulamalarına müşahidə və təcrübə ilə cavab verilə bilər. “İnsanlıq Dini” dediyi bir fakt ilə dünyəvi bir anlayış gətirməyə çalışdı. JS. Mill ondan təsirləndi. “Azadlıq Üzərinə” adlı çalışması ifadə və qadın azadlıqları üzərinə baş əsəridir. Bioloq Darvin “Növlərin Mənşəyi” adlı işiylə insanlıq qəbulunu kökdən dəyişdirmişdir. Təkamül və təbii seçimə fikirləri tarixi təsir edən ciddi addımlardandır .

Nihilizm – Eqzistansiyalizm (19-20 əsr)-Kyerkeqor , Heydeqqer, Nitşe, Dostoevski, Kafka, Hesse
XIX  və XX  əsr  varoluşçularına görə var olmaq özdən əvvəl gəlir. Kyerkeqor düşüncənin qurucusu olaraq məşhurlaşar. Qorxu və titrəmə insanı var olması fərq etməyə sürüyər. Heydeqqerə görə ölüm fikri bir heçlik hissi meydana gətirər , insanlar təbii olmayan vərdişlərə sığınaraq azad iradələrini tərk etmək istəyərlər. “Biz özəlliklə təkik ” deyər. Dünyaya tək gəlib tək getməkdəyik. Nihil-Latınca ” heç” həqiqətə dair bəyanları rədd edən, doğru ya da səhvə inanmayan düşüncəyə verilən addır. Nitşe, “Güc İstənci”-də Nihilizmin köklərini izah etmişdir. Kölə və əfəndi əxlaqını izah etmiş, ikisinin ayrimlarini ifadə etmişdir. Xristianların kölə əxlaqına sahib olduğunu , insanlığın əzik tərəfini təmsil etdiyini söyləyər. Gerçək və fakt deyə bir şey yoxdur. Bunlar bir şərhdir. İnsanlığın tək ümidi “Üstinsan”-a çatmaq və dini aşmaq olmalıdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus