PLATON VƏ DÖVLƏT

platon-dövlətQarşımda Uill Dürantın “Fəlsəfi Hekayətlər” (Adil Əsədovun tərcüməsi ilə) kitabı var. Platon fəlsəfəsində etik, psixoloji və siyası problemlərin qoyuluşu və həlli yolları haqqında oxuyuram. Bütün məsələləri İdeyalar aləminə bağlı tutan Platon, yer üzündə düzən və sistem yaradılması nəzəriyyəsinin süjet xəttində dövləti görür, ideal dövləti. Onun fikrincə ideal dövlət aristokratik rejimlə idarə olunmalıdır. Bu rejim özünə qədər olan nə ənənəvi nəsildən-nəsilə keçən aristokratiyaya, nə də mövcud sistem olan demokratiyaya bənzəmir. Bəlkə də demokratik-aristokratiyadır deyə bilərik. Dövləti bir qrup seçilmiş müdrik insanlar tərəfindən idarə etməlidir.

Dövlər bir fərddir, bir fərdin simasıdır. İnsanlar necədirlərsə, dövlətləri də elədir. O üzdən dövlətdə təhsil önəmli faktordur. Hər kəs müəyyən təhsil pillələrindən keçməlidir, müxtəlif pillələrdə imtahanlar təşkil edilməli və bu imtahan nəticələrinə görə hər kəs ideal dövlət çərçivəsində bəlli vəzifələrə yiyələnməlidirlər. Təhsil sisteminin süjetini idman və musiqi müşayət edir. Bu yolla zirək və sağlam, eyni zamanda duyğulu və nəcib insan formalaşdırmaq nəzərdə tutulur. Bununla belə, bütün bu təhsil sistemindən və dövlət idarəetməsindən asılı olmayan, insan psixologiyasında olan ipə-sapa yatmama və xaosa meyl kriteriyalarının mövcudluğuna görə ictimai qınağın formalaşdırılması da labüd görünür. Yoxsa bu cür kütləyə təzyiq və başqa bu kimi tədbirlər ancaq bahalı və qıcıqverici ola bilər. Bu məsələləri elə ictimai fonda da həll etmək lazımdır.
Platona görə dövlət strukturunun təyin olunmasında təhsil sistemindən və ictimai qınaqdan daha ziyadə inanc (din) faktoru daha çox önəmlidir. Bu həm əxlaqı kriteriya cəhətindən, həm də gücə güc qatma baxımından kütlə və dövlət arasında sağlam ünsiyyətin ən səlis yoludur. Hətta strukturdaxili mövqe çəkişmələrinin və vəzifə qəbullanmalarının həlli yolunda ən rahat motivasiya yolu Tanrı seçimi anlayışı hesab olunur. Bütün bu məsələlər Tanrı ideyası fonunda nəinki həll olunur, hətta daha güclü əlavə effektlərlə əvəz olunur.

platon-dövlətBunlar ümumi oxuduqlarımdan çox qısa xülasə idi. Maraqlıdır, oxuya-oxuya gözüm onundə o zamanı, o zamankı olay və qaydaları canlandırmağa çalışırdım. Bunun ən doğru yolu oxuduqlarımı tarix fonunda analiz etməkdir məncə. Yoxsa, sizi inandırım ki, indi oturduğum yerdən boylansam, Platonu qəddar bir diktator kimi təsəvvür edə bilər və indiki Əfqanıstan rejiminə şükr edərdim. Amma Platona yaşadığı zaman və məkan fonunda baxanda, əksinə, o dövrə görə Platonun varlığına şükr etməli oluram. Bir yandan, Platonun dövlət anlayışı sanki ARİ İRQ yetişdirməkdən ibarətdir. Düzdür, geri qalanları da aşağı vəzifə və xidmətlərlə bir yerlərə qoyur, amma ailə quruluşu, nəsil artırma kimi həyati məsələləri belə tam olaraq dövlətin nəzarəti altına alır. Hətta dövlət icazəsindən kənar vəya sağlam olmayan doğuşların nəticələri ləğv edilməlidir. Ancaq bu yolla xalis nəsil yaratmaq olar. Hitlerin nəzəriyyəsi də yaxından-uzaqdan bunla ahəngdardır məncə.

Əlqərəz, istər filosoflar, istər peyğəmbərlər, istər başqa digər tarixi şəxsiyətlər olsun, öz zamanları, yaşadıqları ictimai quruluş və cəmiyyətin kültürü fonunda oxunub öyrənilməli, bu şəkildə ədalətli şəkildə analiz edilməlidir. Bugünlə səsləşən mahiyyətlər sintez olunmalı, transfarmasiya üsullarına yenidən baxılmalıdır. Tarixsəl metod və formalar atılmalıdır. Bu, həm o zamankı tarixə, həm şəxsiyyətin özünə, həm də indiki zamanımıza ən faydalı təşəkkür və tövhə ola bilər.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +10 (from 10 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

FƏLSƏFƏ VƏ ELM

fəlsəfə və elm

Fəlsəfə həqiqətin mühasirəsində, onun ən öndə olan bir səngəridir. Elm isə fəth edilmiş, ələ keçirilmiş ərazidir

Fəlsəfə həqiqətin mühasirəsində, onun ən öndə olan bir səngəridir. Elm isə fəth edilmiş, ələ keçirilmiş ərazidir. Fəlsəfənin  fəth etdiyi, artıq sakit və təhlükəsiz olan bu ərazidə, elm və sənət bizim möcüzəli dünyamızı qururlar. Zahirən belə görünür ki, dəqiq elmlər möhkəm bazaya malik olduğundan daima tərəqqidədir, fəlsəfə isə sanki real zəminə malik olmadığından durğunluq halı keçirir. Belə bir görüntü yalnız fəlsəfənin öz üzərinə, əslində, ağır və riskli bir vəzifə götürməsindən irəli gəlir; xeyir və şər, gözəllik və eybəcərlik, nizam və azadlıq, həyat və ölüm kimi problemlər onu məşğul edir. Dəqiq elmlərin bu vaxta qədər müəyyən etdiyi metodlarla bu problemləri həll etmək mümkün deyildir. Hər hansı bir tədqiqat sahəsi dəqiq formullarla ifadə olunmuş cazibəli biliyi meydana çıxardıqda, bu bilik elm adlanır. Hər bil elm fəlsəfə kimi başlayır, sənət kimi başa çatır.

Elm analitik təsvir, fəlsəfə isə sintetik şərhdir. Elm bütövü hissələrə, orqanizmi orqanlara bölməyi, qeyri-müəyyən olanı müəyyən olana çevirməyi arzulayır. O, şeylərin nə dəyər ölçülərini, nə ideal imkanlarını, nə də onların ümumi və son mənalarını tədqiq edir. O, şeylərin indiki fəaliyyətini və hərəkətini göstərməklə qane olur. O öz baxış bucağını qəti olaraq şeylərin indi olduğu vəziyyəti ilə, onların indiki təbiəti və prosesləri ilə məhdudlaşdırır. O, birənin ayağı ilə də, dahinin yaradıcılıq əzabları ilə də eyni dərəcədə maraqlanır. Amma fəlsəfə faktın təsviri ilə qane olmur. O, faktın, ümumiyyətlə, insani təcrübəyə münasibətini üzə çıxarır və bununla da faktın mənasını və dəyərini müəyyənləşdirməyi arzulayır. O, şeyləri şərhi sintezdə kombinə edir. O, hər şeyi bilmək istəyən, hər şeylə maraqlanan alimin analitik olaraq ayırdığı,hissələrə parçaladığı kainatı əvvəlkindən də yaxşı bir qaydada birləşdirməyə çalışır.

Elm analitik təsvir, fəlsəfə isə sintetik şərhdir.

Elm analitik təsvir, fəlsəfə isə sintetik şərhdir.

Analitik elm bizə necə sağaltmaq, eyni zamanda necə öldürmək lazım olduğunu da izah edir. O ölüm faktlarını, necə deyərlər, pərakəndə satış qaydasında azaldır, amma müharibə zamanı bizi topdansatış qaydasında məhv edir. Yalnız  müdriklik, yəni təcrübənin işığında nizama salınmış arzu, bizə nə vaxt sağaltmanın və nəyi isə məhv etmənin zamanı olduğunu başa sala bilər. Müdriklik bütün təcrübənin işığında koordinasiya olunmuş arzudur. Prosesləri müşahidə etmək və həyati vasitələri yaratmaq elmdir, məqsədləri nəzərdən keçirmək və koordinasiya etmək isə fəlsəfədir. Məhz buna görə də indi məqsədlərin və idealların şərhindən və sintezindən kənarda yaradılmış və çoxaldılmış həyat vasitələri əslində həyatımızı heç bir məna daşımayan küylə və qəzəblə doldurmuşdur. İnsan arzusuna münasibətdən kənarda qalan fakt heç nədir. Niyyətdən və bütövdən kənarda qalan fakt natamamdır.
Fəlsəfəsiz elm, prespektivsiz və dəyərləndirilməmiş fakt bizi məyusluqdan qurtara, ruhumuzu viranəlikdən xilas edə bilməz.

Mənbə:  “Fəlsəfi hekayətlər” Uill Dürant
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus