KAMİLLİK PAFOSU

kamillik pafosu-ortaq dəyərlərDeyirik ki, biz kamilliyə doğru gedirik. Mən bu fikirlə razı deyiləm. Məncə, biz sadəcə gedirik. Hara getdiyimizdən daha çox necə getdiyimizi araşdırmalıyıq. Çünki fərqində olmamız lazım olan yeganə şey hərəkətlilik halımızın vacibliyidir. Biz getməliyik, dursaq tarazlığımızı itirəcəyik. Və bu gedişatımızın ümumi mənzərəsinə baxaraq, müqayisələrimizi edərək KAMİLLİK deyə bir süjet hazırlayırıq. Hansı ki, tam olaraq heç bir saf tutarlılığa əsaslanmır. Çünki ən kamil hesab etdiyimiz kainatın ümumi gedişinə baxdıqda, sanki daha da “kamil” olan insan daha çox elə kamil bildiyi kainatı dağıdır. Paradoksdur, bu.

Kamilləşirik fikri, sadəcə bir ön qəbuldur. Real olan bizim yaşamaq uğrunda mübarizəmizdir. Kamillik, buralara qədər formalaşdığımız bir təkamülə anlam qatma çabamızdır. Bu təzahürdür. Bunu təməl fikir olaraq təqdim etmək yanlışdır, mənə görə. Çünki bu, bir prosesi oxuma ola bilər, yorumlama ola bilər, amma prosesin özü deyil. Əksinə, prosesin özünə möhtacdır. Kamillik pafosu ilə baxdıqda, prosesin özündə tutarsızlıq görürük. Çünki insan onsuz da hər dəfə hal-hazırkı durumuna, durduğu nöqtəyə kamil demir. Deyə də bilməz. O sadəcə müqayisə edərək bu qənaətə gəlir. Və bu onun bütün bioloji tərəflərini arxa plana ataraq etdiklərinə pərdə salır və onu arxayın edir, haqlı çıxarır. Bunun təməli isə insanın özünü ÜSTÜN saymasıdır. O düşünür ki, təbiətdə hər şeydən üstündür. Amma eyni məntiqlə, sabah bu boyda kamil saydığımız kainatdan bizim düşüncəmizin də üstündə bir varlıq ortaya çıxsa, bizim özümüzdən aşağı saydığmız meymuna olan münasibətimizi bizə sərgiləsə, o zaman kamillik, dolayısı ilə DƏYƏR VƏ ƏXLAQ nəzəriyyəmiz darmadağın olur. Demək, bizim bütün bu əxlaq, dəyər pafoslarımıza söykənməmiz, sadəcə özümüzü üstün saymamız və buna anlam qazandırmamız çabasından başqa bir şey deyildir.

Ayrıca, daha böyük tutarsızlıq bir də bunu Tanrıya bağlamaqdır. Çünki bütün tanrı mərkəzli düşüncənin əsas prinsipi budur ki, kainatı Tanrı yaradıb və o hər şeyi kamil yaradıb. Kainat böyük bir əxlaq üzərə bərqərardır və davam etməkdədir. Elə isə nədən bunu qəbul edən zehniyyətin dəyər və əxlaq dediyi bütün bu sistem, az qala kainatın gedişinə tamamına zidd işləyir? İnsan özünü üstün sayır, təbiət qanunları ilə barışmır, güclü olmağı mərhəmətlə əvəzləyir, təbii seçməni şəvqətə qurban verir və bu kimi minlərlə ziddiyət. Əcaba, Tanrının kamil yaratdıqlarına niyə uymuruq? Və uymamamız bir yana, bu uymamamğımızı da kamillik adlandırırıq. Nədən?

kamillik pafosu-ortaq dəyərlərDeyirik ki, ortaq dəyərlər var. Bəli, var. Amma bu necə olur, əvvəldən vardı, yoxsa formalaşdı? Ortaq dəyərlərin var olması da nisbidir, çünki özünün də bağlı olduğu bir qanun var – ORTAQ olmaq. Dəyərlər dediyimiz ancaq ortaq yaşamda -sosial fonda aşkarlanır. Fərd üçün isə bu həmişə nisbi olaraq qalacaqdır. O üzdən, insan bu dəyərləri bir araya gəldikdə formalaşdıra bilər. Ən böyük dəyərimiz ortaq ola bilməkdir.
Əxlaq da belədir. Əxlaq da sosial və ictimai fonda özünə anlam qazanır. İnsanlar sadəcə bir qanunu ortaq götürərək onun üzərinə hər şeyini formalaşdırmışdır, pisini də yaxşısını da. Bu qanun məhz bir araya gəlmək, ortaq olmaq ehtiyacıdır, sosiallaşmadır. Ortaq olmağı öyrənmədikcə, sosial yaşam genlərimizi araşdırıb anlamadıqca ortaq dəyərlərdən danışmaq sadəcə hay-küy olaraq qalacaqdır.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

HƏQİQƏT NƏDİR?

həqiqət-nədir-təzahürHəqiqət varmı?
Həqiqət nədir?
Həqiqət mütləqdir, yoxsa nisbi?

Həqiqəti axtarmaq, aramaq var. Bəlkə də axtarmağın özüdür, həqiqət. Həqiqəti aramaq, onun fərqində olmaq və yola dönüşdürməkdir. Yolun hər qarışında onu hiss edə bilməkdir. Həqiqət tapıldısa, o həqiqət deyil. Həqiqət bir zirvə deyil, zirvəyə gedən yoldur. Yol… Arayışı olan yol.

Həqiqət özü sabitdir, amma zaman, insan və kainat sabit qalmaz, dəyişər. O üzdən həqiqətin sabit forması zamanla fərqli ölçülərdə təzahür edər. Ona görə bu fərqliliyin fərqində olmaq lazımdır, bu prosesi yola çevirmək lazımdır, yolçuluq etmək lazımdır. Bəlkə də elə ən böyük həqiqət dəyişmənin- dinamikanın olmasını etiraf etməkdir. Hər şey hərəkətlilik halında, olaylarda anlam qazanır və özünü ifadə edir, öz yerini tapır.

həqiqət-nədir-təzahürHəqiqət özlüyündə sabitdir, amma biz dəyişik olduğumuz üçün onu da fərqli biçimlərdə qavrayır və transformasiya edirik. O üzdən “hər şey nisbidir” deyirik. Həqiqət, elə hər şeyin nisbi olması və həqiqətin özünə çatmanın dinamik olmasıdır, məncə.

Həqiqət mütləq və nisbi olaraq ikiyə bölünməz. Çünki bölünməsi doğru deyil. Bir cür həqiqət var və ÖZ olaraq mütləqdir. Biz onun ÖZ-ü ilə deyil, təzahürü, yansıması ilə məşğuluq. Yəni bizim həqiqət haqqında təsəvvürlərimiz onun təzahürü (yansıması) ilə formalaşır. Nisbi olan da bizim həqiqət haqqında olan təsəvvürlərimizdir.

Kiçicik bir şübhə, böyük bir həqiqətin açılmasına gətirib çıxara bilər. Bir insanın həyatı qədər önəmli olan bir həqiqətin…

İnsanlar bir şey haqqında sadəcə fikirlər yürüdürlər. O şey haqqında ən yaxşı, ən məntiqli və cəlbedici dəlillər əsas alınır. Amma bu da o şey haqqında həqiqət sayımayla bilər. Eyni Tanrı və Tanrı təsəvvürləri kimi. Hamı onun haqqında danışır. Amma o bunlardan hansıdır? Bəlkə də heç biri…

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +29 (from 41 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

PLATON FƏLSƏFƏSİNDƏN

platon-ədalət-ideyaPLATON,  ƏDALƏT HAQQINDA

Platonu oxuyuram, etik problemlərin qoyuluşu haqqında. Əsas hədəf budur: Ədalət nədir?
O deyir ki, ədaləti dövlətin mənzərəsində yarada bilsək, ədalətli fərdin təsvir olunması da daha asanlaşar. Bir növ insanların görmə qabiliyyətini ilk öncə böyük hərflərlə yoxlayıb sonra kiçik hərflərə tətbiq etmək kimi. Böyük daha sadə görünür və böyük fonda tərif vermək daha asandır. Sokrat və Platon, ədalət- fərdlər arasında sosial təşkilatlanmadan asılı olan münasibətdir və o, nəticə etibarilə, fərdi davranışın bir keyfiyyəti olaraq deyil, icma strukturunun bir bölməsi kimi öyrənilsə yaxşı olar- deyirdilər.

MƏNİM ÇIXARIM:

Bəli, ədalət təməl deyil, təzahürdür. Ədalət çox nisbi anlayış olduğu kimi həmişə aktual məsələdir. Cari zaman və məkana görə fon tələb edir. Yalnız o fonda özünə uyğun forma qazana bilir. Ədalət nə qədər böyük fonda tərif olunarsa, o zaman fərdin ədaləti (forma) daha asan təsvir oluna bilər. Platon üçün bu böyük fon Dövlət, peyğəmbərlər üçün isə Tanrıdır. Peyğəmbərlərin Tanrı fonunda tərif etdiyi ədalət, dövlətin də ədalət təsvirinin üstündədir və dövlət ədalətini də cızmağa imkan yaradır. Peyğəmbərin iddiasi nə qədər böyükdürsə, məsuliyyəti də bir o qədər ciddidir. Tanrı adına danışmaq asan həll sayıla bilər, amma ciddi məsuliyyət tələb edir.
Sokrat və Platona qədər fəsləfədə, xüsusilə Sofist cərəyanda ədalət güclünün olaylara yanaşma tərzi olaraq verilir. Ədalət üçün meyar düzgünlük yox, güc olaraq göstərilir. Böyük payda həqiqətləri vardır, deyə düşünürəm mən.

 platon-aristotelPLATON VƏ TANRI TƏSƏVVÜRÜ / İDEYALAR TƏLİMİ

Platon, Sofistlərin ələ aldığı “İnsan hər şeyin ölçüsüdür” tezisinə cavab olaraq insanın söykəndiyi dəyərlərin ideal bir modeldən törədiyini söyləyər. Platonun ideyalar təliminə görə, hər maddənin bir ideyası var. İnsan bu ideaya yaxınlaşdıqca doğru və uyğun bir dəyər alır.
Şəkildə Platonun yuxarı işarə etməsi, bu dünyadan da uca olan ideyaların axtarışı simvolizə edilir. Yanındakı Aristotel də yerə işarə edir. Aristotel, ideal olandan çox, dünyada var olanlarla yetinməyi və görünən dünyanın xaricinə daşmamaq lazım olduğunu söyləmişdir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +7 (from 13 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

GERÇƏK, YOXSA HƏQİQƏT?

“Gerçək” kəlməsi çox nisbi anlayışdır. Biz fərqində olaraq və ya olmayaraq öz gerçəyimizi yaradırıq. Qəbul etmə şəkillərimiz, qarşılıqlı əlaqələrimiz və keçmişdən yaddaşımıza həkk olunanlar “bizə görə” bir gerçək anlayışını yaradır. Ancaq bu gerçək  “mütləq gerçək” olmaya da bilər. Çünki tərkibində təhrif olunmalar, yayınmalar, ümumiləşdirmələr var. Bütün bunlar, “mütləq gerçək”dən uzaqlaşdıran vəziyyətlərdir. Yaratdığımız gerçək, bizim psixoloji idarə olunmağımızı qısa müddətə təmin edir və müəyyən mənada kompensasiya (bərpa) mexanizmidir. Daha uzun müddətə isə bu kompensasiya mexanizmi artıq qeyri-kafi  hala düşür. Buna görə də “sənə görə, mənə görə” anlayışlarının yerinə mütləq gerçək mənasını verən “həqiqət” kəlməsindən istifadə etmək istəyirəm. “Həqiqət” özümüzü aldatmadığımız gerçəkdir, mütləq gerçəkdir və insana sadəcə həqiqət mənəvi sakitlik gətirə bilər. Həqiqət və gerçək anlayışları arasındakı fərq daha aydın görünsün və anlaşılsın deyə bəzi nümunələr göstərmək istəyirəm.

Həqiqət təməl, gerçək ondan doğandır.

Həqiqət təməl, gerçək ondan doğandır.

Məsələn, bir ana və atadan yarandığımız həqiqətdir. Amma valideynlərimiz üçün işlətdiyimiz “yaxşı/pis”, “kafi/qeyri-kafi”… kimi qiymətləndirmələr isə bizə görə gerçəklərdir və həqiqət olduğu anlamına gəlməz. Bu anlayışlar arasındakı fərqi göstərmək üçün başqa bir nümunəyə nəzər salaq. Qadın və ya kişi olduğumuz həqiqətdir. Ancaq necə bir kişi və ya qadın olduğumuz isə hər kəsə görə dəyişə biləcək gerçəklərdir. İnsan həyatda gerçək kimliyini-həqiqətini tapmaq üçün, özünü aldatdığı saxta gerçəklərdən qaçmaq üçün mövcuddur. Biz həqiqət və gerçək kəlmələrini eyni mənada işlədirik və aradakı fərqi görməkdə çətinlik çəkirik. Eyni şəkildə duyğu və hiss kəlmələrini də eyni mənada işlədirik. Burada da diqqət yetirilməsi vacib olan bir məqam var. Hiss təməldə olan, duyğu isə onun əsasında formalaşdırılandır. Hiss təbii olaraq mövcuddur, duyğu isə sonradan qazanılandır. Zərərli duyğulardan olan “əsəb”ə nəzər salaq. Əsəb, birincili (primer) hiss deyil. Əsl hiss, “çarəsizlik” hissidir. Özünü çarəsiz hiss edən insan əsəbləşir. Beləcə biz əsl təməl hiss olan çarəsizliyin fərqinə varmadan o şəxsi əsəbi insan kimi qiymətləndiririk. Ən acınacaqlı hal isə həmin şəxsin öz çarəsizliyinə yox, hirsinə əhəmiyyət verməsidir. Əksər hallarda, insanlar alt seqmentə, əsas olana görə yox, görünən (ikincili-seconder) duyğulara görə qiymətləndirilir. Həqiqətə doğru getmədiyimiz, özü, özəyi tapmadığımız müddətdə görünən duyğuları həll etməyə çalışdıqca. sadəcə vaxt itkisinə məruz qalırıq. Çünki həqiqətdən uzağıq. Buna görə də qazanılmış, formalaşdırılmış, özdən uzaq, özü örtməyə çalışan “duyğu” ilə həqiqətdə var olan, təməl anlayış olan “hiss”i fərqləndirmək lazımdır. Duyğuları düşüncə sistemləri də yarada bilər. Düşüncələrimiz eyni hiss üzərindən istər müsbət, istərsə də mənfi duyğular yarada bilər. Duyğu qazanılmış vəziyyətdir və öyrənilə biləndir. Hisslər isə təməldəki əsl anlayışlardır. Ancaq adətən, əhəmiyyət verilmir və ya duyğularla üzəri örtülür. Duyğu, hissi örtə bilər, amma yox edə bilməz. Həmçinin, fərqinə varmadığımız müddətcə narahat edə və hər an üzə çıxa bilər. Hiss eyni zamanda metafizik anlayışdır.
İstər hisslərin, istərsə də duyğuların öz qıcıqları, dalğaları var. Bu qıcıqlar, dalğalar bədənimizin müəyyən nahiyələrində toplanır və rezonans verir (dalğaların üst-üstə düşərək toplanması). Hisslərimiz bədənimizin qəbul edəbiləcəyi qədər qıcıq yaradır. Bu qıcıq sayı çox ola bilər. Amma təbiidir və sağlamlığa zərər yetirmir. Duyğuların qıcıqları isə təbiilikdən uzaqdır və uzun müddət çox sayda qıcıq olması bədənin qıcıq qəbul edəbilmək ritmi ilə üst-üstə düşməyən nəticələrə gətirib çıxara bilər. Biz qısa formada buna “qazanılmış xəstəliklər” deyirik. Bu “qazanılmış xəstəliklər” düşüncə gücü ilə yaranmış psixoloji problemlərdir və bədənin cavab verə bilmək bacarığına uyğun olmayan qıcıqlara verdiyi reaksiyadır. Adətən, biz bunun səbəbini anlaya bilmirik. Səbəb isə çox sadədir. Anlamağa, anlam verməyə çalışdığımız üçün anlamırıq. Anlam qazandırmaq zehnin işidir və zehin anlaya bilsəydi dərk edərdi. Burada isə “anlamaq” yox,  “hissetmək” lazımdır. Daha yaxşı anlaşılsın deyə bir nümunəyə nəzər yetirək.”Yazığı gəlmək” duyğu yaratmaqdır və fayda verməyə də bilər. Hiss edə bilmək isə qarşılaşdığımız vəziyyəti eyniylə “yaşaya bilmək”dir. Qısası, hiss etmək, o şeyi yaşaya bilməkdir. Burada empatidən (qarşındakını anlamaq) daha fərqli bir vəziyyət meydana çıxır. Belə ki, empatidə duyğu işbirliyi olsa da,yenə müəyyən dərəcədə “anlamlandırmaq ” istəyi var. “Hiss edə bilmək” xüsusiyyətimiz isə heç bir anlam verməyə çalışmadan bütün hisslərinlə “o olabilmək” halıdır. Bunun isə zehinlə əldə edilə bilinməsi mümkün deyil. Çünki zehnimizdə böyük bir senzura mövcuddur. Bu senzura vasitəsilə, məlumatlar sanki, zehnimizin filtr sistemindən keçir və beləcə məlumatlar qəlibləndirilir. Çünki zehnin anlaya biləcəyi qəliblər var və o məcburən məlumatları bu qəliblərə salmağa ehtiyac duyur. Zehnin işi anlamaqdır. Ancaq hiss edəbilmədiyiniz bir məlumatı nə anlamaq, nə də dərk etmək mümkündür. Dərk etmək sanki tənlik həll etmək kimidir.

həqiqət və gerçəkZehin bərabərsizliyi bərabərlik halına salmaq üçün doğru məchulu tapmalıdır. Halbuki, zehnimizin sahib olduğu parametrlər duyğu və düşüncələrimiz üçün keçərlidir. “Hiss” isə zehnimizin parametrlərinə sığmayan anlayışdır. Buna görə də zehnimizin aldığı nəticə, hər dəfə ya artıq ya da əksik çıxar.  2 ilə 2 ni topladığınızda hər zaman nəticə 4 alinar. Çünki biz əlimizdəkilərin 2 və 2 olduğunu zənn edirik. Hisslərimizə yetişsək, əlimizdəkilərin sadəcə 2 və 2 olmadığını anlayarıq. Bədənimiz şüuraltında mövcud olan məlumatları bilir. Şüur isə bundan xəbərsizdir. Şüur olanları sadəcə görünənlərə görə qiymətləndirir. Şüur sadəcə gördüyünü dərk edir. Aysberqin suyun altında qalan hissəsini nəzərə almayan gəmi qəzaya doğru getdiyinin fərqində olmaz. Şüur hər dəfə “2+2=4” deyir və inadkarlıqla bu qərarının üzərində durur. Həqiqət isə hiss edilməyi səbrlə və səssizcə gözləyir. Bədənimiz suallarına cavab tapmalı olduğumuz şüuraltının binasıdır. Daşıdığı məlumatlardan xəbərdar olsa da onları dərk etməyə çalışmaz. Çünki dərk etmək zehnin, şüurun işidir. Zehnimizin isə bir şüarı var:
– Nə qədər qarışıq və çətindirsə, o qədər qiymətlidir.

Hazırladı: Murad Xəlilli

 

 

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +21 (from 21 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus