ÖZÜNDƏN SONRA ƏSƏR BURAXMAQ

Xüsusi

Chauvetatlar-əsər buraxmaqYanda gördüyünüz şəkil 35.000 il əvvələ aid  bir mağara rəsmləridir. Ovçuluqla dolanan, yemək və sığınma kimi ən əhəmiyyətli ehtiyaclarını belə qarşılaya bilməyən  insanların sənət əsərləridir. Mağaranın soyuq və təhlükəli dünyasına çöldəki dünyanı həkk etmiblər. Bu dünyada ən qiymətli şey “heyvanlar” olduğundan, mağaralarda, qayalarda daha çox heyvan rəsmləri tapılır. Nəticədə qida, geyim və təhlükəsizlik heyvanlara bağlıdır. Yaxşı bunu divarlara çəkməkdə məqsəd nədir?

Dünyanın müxtəlif yerlərindəki minlərlə mağara rəsmləri ilə insanın “buradayıq” mesajını görərik. Qalıcı olma, əsər buraxma xüsusiyyətini görərik. İnsan olmaq belə bir təmələ malikdir. Özündən sonra gələnlərə ötürmə vərdişi vardır. Digər canlılardan fərqli olaraq, həyatını təhvil vermə xüsusiyyəti vardır. Yalnız özü üçün yaşamaz. Özünü sonrakılara köçürər. Ən çətin şərtlərdə belə şəkillər, obyektlər, şifahi povestlər ilə təcrübəsini sonrakı nəslə ötürər.

Əsər buraxmaq, yəni daimi olmaq insanın bir xüsusiyyətidir. Həyatımız, bizdən əvvəlki həyatları özümüzə qatmaq və sonrakı həyatlara da köçürmək üzərində qurulmuşdur. İnsan başqaları üçün də yaşar. Hətta böyük nisbətdə elə başqaları üçün yaşayar. Həyatda öyrəndiyimiz nə varsa, başqalarından qaynaqlanar. Bunların başında dil gəlir. Dil ilə düşündüyümüz görə, nə qədər az şeyin yalnız bizim olduğunu anlaya bilərik. Əgər insanlıq bütünü, dil quruluşunu qurmasaydı bugünkü insanlıq olmazdı. İnsanlıq bütünü bir-biri üçün yaşamasaydı, bəlkə də insanlıq bu cür olmayacaqdı.

əsər buraxmaq-lüğətBir-birini düşünmək və əsər buraxmaq təməl özəlliyimizdir. Biz öz başımıza qısa bir həyat sürməkdənsə, birlikdə uzun həyat sürməyi seçdik. Həmrəylik, xoşgörüş, yardımlaşma bizim mənfəətimizə görə idi, sərf edirdi. Nəticədə “mən” yerinə biz olduq. “Mən” dediyimiz isə, “biz”in kiçik bir parçası idi. Buna baxmayaraq parçaların bütünə xəyanət etdiyi görüldü. Eqoistlik edənlər oldu. Ancaq tarix kölə olan imperiyalar və sonu naməlum olanlarla doludur. Tarixin eniş və çıxışlarını anlamaq çətindir.

Yox olub getmək nədir? Yox olub gedənlər kimlərdir? Yox olmaq əsər buraxmamaqdır. Özü üçün yaşayan əsər buraxmaz. Bu gün insanlığın zəngin üzvlərini deyil, əsər buraxanları xatırlayırıq. Böyük insanlıq cəmiyyəti, əsər buraxanların göstərdiyi yolda formalaşdı. Mağaradakılara hücum edən eqoist insanlar deyil, bizi düşünərək rəsm çəkib əsər buraxanlar yaşadı. Onların sayəsində təhlükəni və faydanı öyrəndik. Neçəneçə imperatorluqlar yıxıldı. Nə qədər tanrı krallar unuduldu. Ancaq bizim üçün təcrübələrini yazan yazarlar yaşadı. Bizim üçün düşünən və həyatı necə yaşamamız lazım olduğunu sorğulayan filosoflar yaşadı.

əsər buraxmaqƏsər buraxmaq yalnız kitab yazmaq və ya bir şey işləmək deyil. Sokrat kimi insanlar yalnız yaşayaraq əsər buraxmışdır. Həyatlarımız gözəl bir əsərdir, əgər yaratdıqlarımızla qalıcı olsaq. Ətrafımıza yaxşı bir nümunə təşkil etsək nədən qalıcı olmayaq? Uşaqlarımızı yaxşı yetişdirsək, sonsuza qədər yaşayan bir əsər buraxmış olmarıqmı? Önəmli olan insanlıq bütünününü və ümumiyyətlə də həyat orqanizmini düşünməkdir. Bir-birimiz üçün yaşamaq və təməlimizdə yer alan həmrəyliyi davam etdirmək vacibdir. Bunu yaşatmaq da əsər buraxmaqdır.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

QADINLARIN GÜC ARZUSU

Xüsusi

 

qadınlar-güc-təkamülTəkamül deyir ki, sevgi nəsil artırma üçün ən yaxşı “namizəd”in seçilməsi duyğusudur, instiktiv olaraq. Bundan yola çıxıb tarixin sevgi və qadın kişi qarşılıqlı əlaqəsinə bir baxış edin. Belə görünür ki, tarix boyu sevginin, cinsi münasibətə hazırlıq prosesinin başlaması mərhələsi (etkiləmə, aşiq etmə) təxmini eyni xarakterə malik olub. Ən yaxşı namizədin seçilməsi üçün qadın instiktiv olaraq, əsasən, gücə önəm vermişdir.

Çox əski dövrlərdə qadınlar üçün fiziki qüvvəsi çox olan kişilər cəlbedici sayılırdı. Çünki əzələsi çox olan kişi güclü idi. Sonradan bu yerini ovçuluqda məharətli olan, tayfalara başlıçılıq edən kişilərin ideal kişi obrazı olmasına verdi. Güc artıq hakimiyyətlə təmsil olunmağa başlayırdı. Dövlətlərin yaranması ilə bu proses daha dərinləşdi və gücü təmsil edən xüsusiyyətlər bir qədər dəyişməyə başladı. Artıq birbaşa ibtidai güc, böyük bədən quruluşu yox, döyüşlərdə sərgilənən güc və hakimiyyətdə yer alma cəlbedici olmuşdu. (Yunan sivilizasiyası burada ayrı təhlil edilməlidir). Getdikcə cəmiyyətlərin inkişafı ilə ağılın gücü təmsil etməsi artmağa başladı. Feodalizmdən sonra güclülüyün ənənəvi hakimiyyətlə yanaşı, varidatın çox olması ilə də təmsil olunması genişləndi. Bir qədər də tarixdə irəli getdikdən sonra, mədəniyyətlərin inkişafı ilə siyasi və ictimai mövqenin rolu artmağa başladı. Artıq təkcə ənənəvi hakimiyyət və maddi imkan yox, siyasi və sosial mövqe, eyni zamanda da müəyyən kütlə arasında təhsil və mədəniyyət səviyyəsi cəlbedici kişi obrazında həll edici olurdu. Bundan sonra ağılın, daha doğrusu ağılla əldə edilmiş gücün önəmi artmağa başladı. Yəni, gördüyünüz kimi bütün tarixi dövrlərdə qadın-kişi münasibətində əsas amil güc olmuşdur, sevgi və ailə münasibəti də bura aiddir. Tarix dəyişdikcə gücün ifadə vasitələri də dəyişmiş, müxtəlif formalar almışdır, amma özək eyni qalmışdır.

qadın-gücMüasir dövrə baxdıqda isə narahat edici bir amil var. Təkamülə əsasən, qadın-kişi münasibətində (əslində, ümumi insanların münasibətində) intellekt, mədəniyyət və sosail mövqe əsas önəmə sahib olmalıdır. Düzdür, digər amillər də yer tutmalıdır, amma bu 3-ü gücün əsas ifadə vasitəsi sayılmalıdır. Amma bugünki gənclərin “zövqlərinə” diqqət yetirdikdə bunu görmək olmur. Sanki, sivilizasiya geriyə təkamül etmişdir. Gücü fiziki qabiliyyət təmsil etməyə başlayıb. Amma bunun keçmişdə olanla(qeyd etdiyim ibtidai insanlar) fərqi odur ki, artıq kobud və yöndəmsiz güc yox, xüsusi forma verilmiş bədən formaları cəlb edici olmağa başlayıb. Oğlanların son vaxtlarda bədən inkişaf etdirmə zallarına axını da buna bağlıdır, tələbat artıb. Güclü bədən quruluşunun və kobud gücün cəlbediciliyi artıb. Artıq buna ibtidai insana qayıtmaqmı yoxsa, keçilməsi gərəkən bir ara mərhələmi deyim, bilmirəm. Bununla yanaşı, maddi vəziyyətin də önəmi çox artıb. Varlı insanlar nəciblik, intellekt, insanlıq, mədəniyyət kimi digər amillər nəzərə alınmadan daha çox dəyər görməyə başlayıblar. Bu da təkamüldə gerilik əlamətidir. Əqli və mənəvi təkamülü təmsil etmir. Görünən odur ki, digər sahələrdə olduğu kimi, cəmiyyət münasibətinin əsas strukturu olan qadın-kişi münasibətində də üst insandan uzaqlaşma, bayağılaşma və ibtidailəşmə sezilir. Ümumi insan xarakterində də bunun baş verməsi müharibələri, intriqaları, vəhşilikləri artırır. İnsanlar bayağı həzlərə meyil etməyə, xislətindən uzaqlaşmağa, ibtidai insan gücünə yiyələnməyə başlayırlar. Sadəcə həyəcan siqnalı uzun müddətdir ki, çalır, amma biz qulaqlarımızı qapamışıq…

Müəllif: Fərid Rüstəmzadə
Mənbə: senpudis.wordpress.com 

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +16 (from 16 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

TARİXİN İTKİN DÜŞƏN QADINLARI

Xüsusi

qadın kişi

Tarixin itkin düşən qadınları

Yunan filosofu Aristotel hələ eradan əvvəl dördüncü əsrdə məsələni konkret qoymuşdu: “Qadınlar və kişilər bölgüsü təbii həyat şərtlərinin diqtəsidir”. Qadın və kişi ayrımçılığı aparmaq və ümumiyyətlə, klassik cinslərarası bölgü meyarları üzərində fikir diskussiyaları aparmaq elmin də yanlış bir yola girməsinə səbəb olmuşdur. Media qadın haqqlarından danışır, halbuki insan haqqları özü sistematik bir problemdir və dünyadakı avantürist mətbuat nəhənglərinin qadın və kişi diskussiyalarını aparması insan hüquqları problemindən yayınmaq üçün ortaya atılan mənasız cəhd və manevrlərdən başqa bir şey deyil. Qadın problemləri üzrə dərnəklər yaradılır, süni QHT yaratma addımları atılır, klublar formalaşdırılır və qadınların səsini dünyaya duyurma cəhdləri pərdəsi altında insana yanaşmanı ikiləşdirmə cəhdləri ilə çıxış edirlər. Bütün bunlar ənənəvi və hər gün xəbər portallarından “gözümüzü deşən” mənzərələrdir. Bir də qeyri-ənənəvi cəhdlər var ki, burada da məqsəd diqqət çəkməkdən ibarətdir. Bu qeyri-ənənəvi və problemdən səthi bəhs edən birinci sfera feminizm hərəkatı və ondan törəyən feminist iclaslar, yığıncaqlar, çap vasitələridir. Bir cinsin üzərində bütün diqqəti yönəltmək və qadın haqqları üzərində fokuslanaraq, əks cinsə qarşı aqressiv fəaliyyət aparmağın məntiqi nəticəsi yoxdur. İkinci bir qeyri-formal mübarizə metodu FEMEN qızlarının çılpaq aksiyalarıdır. Buna bənzər aksiyalara Orta Əsrlərin sonu və yeni dövrdə Qərb ölkələrində rast gəlinir. Qərbi Avropada iyirminci əsrin ilk illərində qadın istismarına qarşı şlyapa yandıran qadınlara və kişi kostyumu geyinərək kamuflyaj etiraz yığıncaqlarına cəhdlər olmuşdu. Amerikada irqi münasibətlərin lokal hökumət tərəfindən diqqətdən yayındırıldığı illərdə ciddi qadın ayaqlanmaları oldu. Bunlardan biri kolonistlərə qarşı dirəniş mübarizəsi aparan yerli hindu qadınların ayağa qalxması idi. Daha sonra yenə Amerikada əmək istismarına qarşı qadın müqaviməti ortaya çıxmışdı. Amerikanın ştatlar səviyyəsində pambıqçı qadınlar tərəfindən təşkil olunan aksiyalarında, İngiltərədə dəmiryolçu qadınların etiraz aksiyalarında, Niderland burjua inqilabında qadınların fədakarlığı tarixin yönünü dəyişməyə qadir oldu.

qadın kişi tarixQadınların rolunu diqqətə çəkmək üçün edilən cəhdlər çox uğursuzdur. Dünyada öz bacarıqları və uğurları ilə bir növ, kişilər üzərində əzici üstünlüyə malik olan qadın simalar hər zaman olmuşdur. Axı niyə, ümumiyyətlə, qadına baxışları məişət dilemmasından izah etməyə çalışırıq? Uyğunsuzluq total şəkildə bizi girdabına alıb.
Diqqət edin, tv-də xəbər verilir, qadın döyüldü. Qəzet yazır, qadın vəhşicəsinə öldürüldü. Xəbər portalları manşet çıxarır, qadın təcavüzə məruz qaldı. Qadının adı mənfiliklə assosiasiya olunur, sanki və şüuraltı olaraq bu məsələdə həssaslıq insana mənfi bir istiqamət verir. Uğurlu qadın simalarının timsalında mənfi yüklü qadın xəbərləri psixologiyamızda daha ağır iz buraxır. Pisxoloq Erix Fromm qadın məsələsinə həssaslığı cins ayırımı olmadan, insan üçün instinktiv hesab edirdi. Psixoanalizdə Freydin vurğuladığı nüans da məhz bu idi, insanın qeyri-şüuri dünyasında qadına dair izahsız refleksiyalar mövcuddur. Baxın, bir məhəllədə eyni gündə iki nəfər döyülür və ard-arda iki döyülmə xəbəri çıxsa da, bir qadın döyülməsi xəbəri çıxması sosial şəbəkədə daha çox müzakirəyə səbəb olur. Demək ki, əzilən insan problemi mövcuddur. Söz yox, qadının istismara məruz qalması, qadının şiddət görməsi və bir toplumda belə xəbərlərin çıxması onun üçün ayıbdır. Amma dünya nizamı heç vaxt əvvəlki kimi olmur. İndi qadınlar dünyada güclü missiyalara sahibdirlər, onlar rəhbər postlarda və siyasətdə, ədəbiyyat və incəsənətdə heç də kişilərdən geri qalmırlar. Avreli Avqustin istedadlı və istedadsız problemindən danışırdı. Dediyim odur ki, qadının zərif cins olması onun estetik mahiyyətindədir. Və bəşər insanının keçdiyi bütün dinamik tarixi inkişaf qanunauyğunluqlarında qadınlar bir addım kişilərdən öndə olubdur. Antropolji tədqiqatlar və arxeologiya danılmz bir həqiqəti bizim “üzümüzə çırpır”: ən qədim dövrlər ana xaqanlığı-matriarxat dövrü olmuşdu. İnsan şüurunun təkamülə yenicə başladığı illərdə qadınlar qəbilə quruluşunda başda dayanırdı və onlara əvəzolunmaz bir rol verilirdi. Baxmayaraq ki kişilər ova çıxır, qəbilə münasibətlərini tənzimləyirdi, amma qadınlar ayrı bir sayğı və sevgi ilə mükafatlandırılırdı. Beləliklə, qadınların həm estetik yükü, həm də ontoloji çəkisi kişilərlə bir idi və hətta gözəllik qadınla paralel izah olunduğundan, daha çox qiymətləndirilirdi. Qadını istədiyimiz kimi təqdim edirik və qadınlar da istədiyi kimi təqdim olunur. Heç kim elm və düşüncə tarixini istiqamətləndirən qadınlardan bəhs etmir, onlarla bağlı olan tarixi məlumatlara diqqətsiz bir münasibət göstərirlər. Qadın obrazı qətiyyən bu gün dünyanın təqdim etdiyi, informasiya texnologiyalarının formalaşdırdığı obraz deyil.

Antik yunan fəlsəfəsində Sokratı yalnız onun etik və fəlsəfi təlimləri məşhurlaşdırmamışdır. Onun qadını Ksantipa da bu günümüzə qədər müzakirə mövzusu olaraq qalır. İyirmi birinci əsrin filosofu, ya yaradıcı şairinin onu məişət təfəkkürüylə sorğuya çəkən qadını və antik yunan filosofunun qadını Ksantipa. Məsələ aydındır. Qərb düşüncə sahiblərinin əsrlər öncə yaşadığı və mərhələ olaraq geridə qoyduğu pillənin biz hələ üstündəyik. İlk fəlsəfi məktəbləri araşdıran tədqiqatçıların gəldikləri nəticələr oxşar idi. Sokrat Ksantipanın deyingənliyindən çox bezirdi. Sokratın bu barədə ayrıca məktubları olmuşdur və bunlar çox yaxşı materiallar kimi istifadə olunmağa başlandı. Sokrat kimi erkən dövrün mütəfəkkir filosofu Ksantipanın bezdiriciliyindən gələcək nəsillərə “qeybətlər” ötürmüşdü. Mübahisələr, davalar, Sokratın başından tökülən sular onun evlilik haqqında baxışlarına təsir etmişdir. Bundan sonra, Sokrat evliliyə dair tələbələrinə dərslər verməyə başlayır. Sokrat xoşbəxt evlilik sualları üzərinə qeyd edirdi: “Evlilik yaxşıdır və müqəddəsdir. Əgər evləndiyin yaxşı insan olacaqsa, xoşbəxt, pis olacaqsa, mənim kimi filosof olacaqsan.” Ksantipa örnəyi Qərb fəlsəfəsində daha çox bilinən nümunədir. Buna dair faktlar çoxdur, amma az tədqiq olunan və ya heç öyrədilməyən qadın filosoflar da yetərincə idi.

TeanoHəndəsənin və kosmik fəlsəfənin, atomizmin banisi Pifaqorun qadını Teano barədə danışılmır niyəsə. Teano yalnız Pifaqorun həyat yoldaşı deyil, həm də tarixin ilk pifaqorçu qadını və Pifaqor teoreminin yayılmasında xidməti olan biridir. Teano Pifaqordan riyaziyyat və fəlsəfə dərsləri almış və daha sonra Pifaqorun ölümündən sonra Pifaqor məktəbinin əsasını qoymuşdu. Teano Pifaqordan fərqli olaraq idealist idi. Teanonun idealist fəlsəfəsində ruhun əbədiliyinə inam möhkəm idi. O maddənin əhəmiyyətinə fikir vermirdi. Bundan başqa, Teano musiqi ilə riyaziyyat, ritmlərlə fəlsəfə arasında əlaqələr axtarmışdır. Sosial psixologiya sahəsində onun hələ ö dövrlərdə irəli sürdüyü ideyalar bu gün üçün də aktual olaraq qalır. İndinin özündə belə psixologiya tarixinə dair dərsliklərdə Teanonun ailə və qadının evlilikdəki roluna dair fikirlərinə rast gələ bilərik. Pifaqor və tələbələrinin çətirində olan Teano şanslı idi, lakin həmin vaxtlarda Teano kimi şanslı olmayan filosof qadınlar da var idi. Baxmayaraq ki Aristoteldən Platona qədər antik düşüncənin nəhəng simaları qadının düşüncələrinə önəmdən bəhs etmişdi, yenə də qadın filosoflar ciddi basqılara məruz qalır və lağ hədəfinə çevrilirdi. Fəlsəfə qaynaqlarına adı az bəlli olan belə isimlərdən biri Aspasiadır. Yunan kişi mərkəzçilər ciddi fəlsəfi tezisləri olan Aspasianı yunan dilində “hetaira” deyə adlandırırdı. Dilimizə tərcümədə bu ifadə ədəbsiz və pozğun anlamını verir. Bunun bir səbəbi də o çağlarda qadınların fiziki imkanlarını pul qarşılığında satışa çıxaran mərkəzlərin olması və Aspasianın da bu mərkəzlərdən birində rəhbərlik etməsi idi. Platonun Sokrat haqqında qeydlərini diqqətlə nəzərdən keçirəndə orada Sokratın Aspasianın dinləyicilərindən olması haqqında fikirlərə rast gəlirik. Ritorikanın ayrıca bir sahə kimi inkişafında da onun xidmətləri olmuşdur. Ən dramatik qadın düşüncə sahiblərindən biri də sözsüz daş-qalaq edilən və fikirləri uğruna böyük acılara məruz qalan Hypatiadır. Hypatia öz dövründə bir qadın olaraq İskəndəriyyədə astronomiya və geometriya kimi ağır elmlərdən dərs alan azsaylı qadınlardan idi. Onun fəlsəfi fikirləri Platona yaxın olsa da, qatı materialist fikirləri olmamışdır. Təəsüfverici haldır ki, günümüzə qədər Hypatianın hər hansı bir kitabı gəlib çatmayıb. Onun ayrı-ayrı fəlsəfi tezisləri yaddaşlarda qalıb. Xristian doktrinanın bütün hakimiyyəti totallaşdırdığı illərdə Hypatia paqanizmdə gühahlandırılır və facəvi formada, daşlanaraq öldürülür. Sxolastika illərində din və fəlsəfə münasibətlərini tənzimləmək cəhdlərində olan qadın fəlsəfəçilər ortaya çıxır. Ömrünün 25 ildən çoxunu bir hücrədə qalan Hildegard daha sonra rahibəlik andı içir. Onun bir qadın olaraq kişilərdən ayrı ilk monastrı qurması və ikinci bir monastrı ərsəyə gətirməsi həmin zamanlar üçün inqilabi addım idi. Hildegardın varlıq fəlsəfəsində insan Allah və kosmos arasında bir vasitəçi idi. Hər şeyin yuvarlaq bir forma üzərində dayandığını söyləyərək, dünyanın yaradıcısını ilahi timsalda görürdü. Onun latın dilində üç əsəri mövcuddur və bu gün də qorunur. Orta əsrlərin güclü qadın filosofları sırasında fransız Kristine de Pizanın adını çəkməsəm olmaz. Dul bir qadın olan Pizan fəlsəfə ilə yanaşı, politologiya sahəsində güclü fikirləri olan ilk qadın düşüncə sahiblərindən hesab olunur. Onun şeirlər yazması da məlumdur. Kilsə inkvizisiyasına məruz qalan qadınların başında Marqaret Poret dayanır. Sırf idealist filosof olsa da, fikirləri kilsənin monoton teokratik ideyaları ilə üst-üstə düşmədiyi üçün təqiblərə məruz qalır. Onun “Çılpaq ruhun aynası” əsəri isə həyatının bitməsinə səbəb oldu. Poret ruhun sərbəstliyi ideyasına inanırdı. Ruhun azadlığı və çərçivəsizliyi fikiri kilsə müddəalarına uymadığı üçün Poret yandırılaraq qətl edilmişdir. Renessans ilə baş verən aydınlanma ilə bütün fikirlər bir azadlıq qazandı. Renessansı dünyaya bəxş edən filosoflar və sənətkarlardan çox bəhs olunsa da, pərdə arxasında qalan və adı az məlum olan qadınları xatırlamırlar. Renessansın aydın qadınları arasında Mari Le Jarsın adını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Fəlsəfə ilə yanaşı, fizika və geometriya ilə maraqlanan Le Jarsın həyatındakı dəyişim məşhur Renessans dühası Mişel Mari Le JarsMontenle tanışlıqdan sonra dəyişir. Dil fəlsəfəsi və linqvistikaya dair ciddi tədqiqatları olmuşdur. Bütün bunlardan əlavə “Kişilər və qadınların bərabərliyi üzərinə” kitabını yazmışdır. Qadın və kişini ruhən vəhdətdə görən Mari Le Jars insan azadlığını ruhun qayəsi hesab edirdi. Onun siyasi sistemə dair açıq çıxışları da olmuş və məşhurlaşmışdı. Renessansın tək mənəvi fəlsəfə yaradıcısı qadını olan Tulia Araqonanın “Eşqin sonsuzluğuna dair dialoqlar” əsəri məşhurluq qazanaraq sərhədləri aşdı. Kitabda bizim anladığımız klassik məhəbbət fədailiyindən deyil, eşqin elmi və bioloji tərəflərindən bəhs olunurdu. Deyərdim ki, eşq fəlsəfəsinə dair ilk ciddi cəhd idi və Freydə qədər belə cəhdlər çox az idi. Həmçinin alman fəlsəfəsi Kant, Hegel, Haydegger, Nitsşe ilə xatırlansa da on üçüncü əsrdə yaşamış Fon Magdeburgun həyat fəlsəfəsinə dair ciddi araşdırmaları olmuşdur. Qadın filosoflar arasında dialoqlar və məntiqin arqumentasiya nəzəriyyəsinə ən toplu baxışlar Magdeburga məxsus idi. O, sual verməni bilginlik hesab edirdi. Sual verən insan zəkasını gələcək üçün önəmli bir struktur sayırdı. İtaliyada on dördüncü əsrdə yaşayan Katerina Siena iradə azadlığı məsələsini qabardan filosof idi. O hesab edirdi ki, insan iradəsi idarəolunmazdır və həyat prosesi tamamilə təbii bir hərəkət mexanizmasıdır. İspaniyanın qadın filosofu Tereza Avila öz əsərləri ilə səs-küy yaratmışdı. Onun bütün fəlsəfi baxışları yenilikçi və daha öncə səslənməmiş tezislərə söykənirdi.

Yeni dövrə qədəm qoyduqda bu dönəmin iki önəmli qadın filosofunun adı xüsusi qeyd olunmalıdır. Bunlardan biri Olimpiya De Qujdur. 1748-ci ildə Fransada doğulan Olimpiya De Quj insan fəlsəfəsindən dediyi fikirlərlə yadda qalsa da, tarixdə ən güclü qadın feministlərdən biri də hesab edilir. Onun məşhur “qadının dar ağacına çıxma haqqı olduğu kimi, fikir bildirmək haqqı da var” fikiri geniş kütlələrə yayıldı. Evlilik kənarındakı münasibətlərə və qadınların istismarına qarşı çıxan Olimpiya Fransa inqilabına aid əsaslı yazıları ilə də səs-küyə səbəb olmuşdu. Yeni dövrün digər tanınan filosof qadınlarından biri Jan Pol Sartrın evləndiyi Simona De Bovuar idi. Onun “İkinci Cins” əsəri “feminizmin konstitusiyası” hesab olunur. Sartr onun haqqında danışanda “həyatımda heç kimin girə bilməyəcəyi yeri var” fikrini səsləndirirdi. Digər qadın fəlsəfə adları da yeni dövrdə mövcud idi, lakin onların iki məşhur örnəyindən göründüyü kimi bu dövrdə fəlsəfədə cinslərarası münaqişə meyilləri ortaya çıxdı və sonralar bu uzun bir zamanı özündə cəmləşdirdi.

Bütün bu sadalananlarla yanaşı, Şərqin də önəmli qadın filosofları var. Elm tarixini dəyişən qadın alimlər olmuşdur. Bir yazıda bu haqqda bəhs etmək mümkün olmadığı üçün növbəti yazılarda Şərqin qadın filosofları və elm tarixinin “ilahələrindən” də bəhs etməyə çalışacağam.
Qadın gözəlliklə asosiasiya olunur.
Qadın düşüncənin və mübarizənin adıdır.
Qadın aydınlıqdır və işıqdır. Onu qaranlığa salmaq istəyənlər öz əməlləri ilə məsuliyyətsiz və yaradılışa zidd hərəkətlər etdiklərinin fərqində belə deyillər.
Qadınları təqdim etməyin, buraxın, onlar yaratsınlar.
Dünyada savaşlardan barışı törədən qadındır.
Qadın başlanğıcdır.
Qadın yaradılışdır və ruhun təməlidir.
Türkiyənin ilk qadın filosofu və karikatüristi olan Piyalə Madranın yaxşı bir deyimi var: “Gözə girən gülünclükdən daha çox kiçik bir hərəkətlə, bir baxışla, bir sözlə arxa planı göstərmənin daha vurucu zərbə olduğunu düşünürəm.”
Qadın dəqiqliyi də elə bu deyilmi?!

Mənbə: kirpi.info
Müəllif: Tural İsmayılov

Beyenmeler
0   5  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 8 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

DÜNYANI DƏYİŞƏN 10 KİTAB

1. “Quran”
“Quran” İslam dininin müqəddəs kitabıdır. “Quran” müsəlmanlar tərəfind’n Allahın sonuncu kitabı olaraq qəbul edilir. 1 milyarddan çox insan islam dininə tapınır və təbii ki, “Quran” dünyanı dəyişən kitablardan biridir.

2. “İncil”
Şübhəsiz “İncil” qədər dünyanı dəyişən ikinci kitab tapılmaz. Bu kitab yaranmasından 2 əsr sonra bütün Roma İmperiyasını bütpərəstlikdən xilas edib və imperiya əhalisi xristianlığı qəbul edib. O zamandan bəri xristianlıq dünyanın ən çox tərəfdara sahib dinidir.

3. “Kommunist Manifesti” – Karl Marks və Fridrix Engels
Marks və Engelsin bu traktatı tarixdə ən çox iz qoyan siyasi əsərlərdəndir. Manifest proletariatı burjua ictimai quruluşunu devirməyə və nəticədə bütün insanların bərabər olduğu sinifsiz bir quruluş yaratmağa çağırırdı.

4. “Millətlərin sərvəti” – Adam Smit
Bu kitab müasir dünya iqtisadiyyatı anlayışını formalaşdırıb – azad iqtisadiyyatı və rəqabəti. Kitabda Smit görünməz əl prinsipini irəli sürür, öz marağını güdmənin ümumilikdə cəmiyyətə faydalı olacağını deyir.

5. “Növlərin Mənşəyi” – Çarlz Darvin
Kitab növlərin təkamülünün öyrənilməsində əvəzsiz rol oynayıb. Əsərdə növlərin zamanla təbii seçimi və yeni növlərin meydana gəlməsindən bəhs edilir. Bir çox dini inanca zidd olduğuna görə, Darvinin nəzəriyyələri çoxlu mübahisələrə səbəb olub.

6. “Riyaziyyatın prinsipləri” – İsaak Nyuton
Nyutonun 1687-ci ildə yazdığı bu əsər müasir fizika və riyaziyyat elmlərinin təməlini qoyub. Kitab 3 cilddən ibarətdir. Burada Nyutonun klassik mexanikanın təməli sayılan sürət qanunu, həmçinin ümumdünya cazibə qanunu haqqında fikirləri yer alır. “Riyaziyyatın prinsipləri” indiyə qədər yazılmış ən əhəmiyyətli elmi əsərlərdən biri sayılır.

7. Qalileyin Dialoqu
Bu kitab əsrlər boyu müzakirə ediləcək “din, yoxsa elm” mübahisələrini başladan kitabdır. Əsər Qalileyin həbs olunmasına və yazıçılıq karyerasına son qoymasına səbəb olub. Həmin dövrdə mübahisələrə səbəb olan isə kitabın elmi təbliğ etməsi yox, Qalileyin Papanı ələ salması idi.

8. “Tarix” – Herodot
“Tarix” qədim dünya haqda biliklərimizin mənbəyi və Qərbdə tarix elminin əsasını qoyub.
Herodotun “Tarix” əsəri Qərbdə tarixlə bağlı ilk əsər hesab olunur. Eramızdan əvvəl 440-ci ildə yunanca yazılan “Tarix” Yunan-fars müharibəsindən, V əsrdə Yunanıstanın şəhər-dövlətlərindən bəhs edir.

9. “İkinci cins” – Simon de Bovuar
“İkinci cins” Simon de Bovuarın ən məşhur əsəridir. Bu kitab feminizmin əsas kitablarından sayılır. Kitabda Bovuar qadınlarla tarix boyu “ikinci cins” kimi davranıldığını iddia edir.

10. “Yuxu Yozmaları” – Ziqmund Freyd
“Yuxu yozmaları” Freydin psixoanalizə ən böyük töhvəsi hesab olunur. Kitab ilk vaxtlarda çox az satılıb, hətta ilk 600 nüsxənin satılması üçün bir neçə il lazım olub. Freyd kitaba azı səkkiz dəfə yenilik edib.

 

Beyenmeler
0   5  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +16 (from 18 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ÖRTÜNMƏK VƏ DİN

örtü-dəri-amazonBildiyimiz kimi, təbiətdəki bir çox canlılarda olduğu kimi insanda da təbii örtü var. Bu, insan dərisidir. İlk insanlar çılpaq olublar. Tək örtüləri dəriləri olub. Geyim insanoğlunun zamanla təkamül edərək özünü təbiətdən (əxlaqi qorunma deyil) qorumaq üçün kəşf etdiyi bir yöntəmdir. İlk öncə bitkilərdən, heyvan dərilərindən və s. istifadə ediblər. Sonradan bir az daha təkminləşərək parçalar toxuyub xüsusi paltarlar hazırlayıbar. Və bu da zamanla onun mədəniyyətinə çevrilib. Bu da normaldır və indiki insanı paltarsız təsəvvür edə bilmərik.
Amma bu o demək deyil ki, insanın təbii halı natamamdır və dəri örtü sayılmır. Burdan yola çıxaraq deyə bilərik ki, təbii olaraq bütün insanlar örtülüdürlər və bu baxımdan eynidirlər. Geyim mədəniyyəti isə insanın sonradan qazandığı və formalaşdırdığı bir mədəni hadisədir. Buna görə də hər dövrün və hər regionun öz örtü anlayışı və geyim mədəniyyəti olmuşdur və davam etməkdədir. Sonralar bu geyim tərzləri sosial statuslar, dini kriteriyalar daşıyaraq daha ciddi hadisələrə səbəb olmuşdur. Hətta çağdaş dünyamızda geyimin bir dəyər ölçüsü olması daha da yayğınlaşmışdır. Geyim, günümüzdə brendləşərək insanları kütləvi şəkildə sosial parçalanmaya sövq etməkdədir.
dinlərdə geyim-örtü
Bütün bunlardan ziyadə, geyim ən çox dini müstəvidə mövzu omuş və dərin mübahisələrə, kinli ayrımçılıqlara və hətta qan tökülmələrinə qədər yol açmışdır. Hər bir din ortaya çıxdığı ərazidə, digər sosial məsələlər kimi geyimlə də həssas davranmışdır. Mövcud geyim tərzlərinə bir çox status və əxlaqi kriterlər əlavə edərək dəyişikliklər edilmişdir. Bununla da həmən dinin hakim olduğu ərazidə insanların geyimləri ciddi mövzu olmuşdur. Zamanla isə kültürləşmiş, mədəniyyətin bir parçasına çevrilmişdir.
İslam dininin Ərəbistan Yarımadasında ortaya çıxması bütün dünyanın ərəblər kimi geyinməli olduğu anlamına gəlməz. Bu, ayələrə şəkli yanaşmanın nəticəsidir. Halbuki hər bir ilahi mesaj özündə ümumbəşər tezlər daşıyır. Quranda ümumbəşər örtü anlayışına Araf surəsində toxunulur:

Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək bir geyim və bir də bəzəkli libas nazil etdik. Lakin təqva (məsuliyyət) libası daha yaxşıdır. Bu, Allahın ayələrindəndir ki, bəlkə,öyüd-nəsihətə qulaq asasınız. 7/26

niqab-hicab-quranBu ayə təqva, yəni məsuliyyət libasından bəhs edir. Məsuliyyət libasina büüunun deyilir.Yəni hər işinizdə olmalı olduğu kimi geyiminizdə də məsuliyyətli olun. O dövrdə toplum üçün məsuliyyətli sayıla biləcək libas Araf surəsindən çox sonra nazil olmuş Nur surəsində biçimləndirilir. O dövrdə Ərəbistan Yarımadasında kafir, müşrik, münafiq deyilən hər kəs Qurana qədər və ondan sonra da baş örtüsündən istifadə etmişdir. Ayədə artıq mövcud olan baş örtüsünün açıq qalan yerlərə də çəkilməsi, ətrafda reaksiya və təhlükə yarada biləcək tərz və davranışların qaydaya salınması əmr olunur. Nur surəsində keçən baş örtüsü ifadəsi müqəddəs bir anlayış deyil, isti ölkələrdə qadınların və kişilərin geyim tərzidir. Nur surəsinin əsas hədəfi, açıq qalan və ətrafda rezonans yaradan tərəflərin, zinət deyilən cəlbetmə və xaos yarada biləcək tərz və davranışların biçimə salınmasıdır.
ZİNƏT -simvolik olaraq bəzək əşyaları, müxtəlif aksessuarlar ola bilər. Amma əslində bu zinətləri də ortaya çıxaran zehniyyətlərdir. Qadının cəlb etmə həvəs və marağı. Əslində, bu insan halıdır. Qadınların fitrətində vardır, deyərdim. Amma məsələ məqsəd və məramda, bunun biçimləndirilməsindədir. Çarşabda olan bir qadın belə, xüsusi effektli danışıq tərzi ilə bir neçə kişinin aglını qaçıra bilər. Demək, bu onun zinətidir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   5  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 20 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus