DİNLƏR HAQQINDA

Xüsusi

1. Kiçik giriş hekayəsi.

Bir vaxtlar, erkən çağlarda, insanlar bir deyil, çox tanrılara inanardı. Hər tanrının öz işi olardı (savaş tanrısı, barış tanrısı, sevgi tanrısı və s.) və onlar bir-birinin işinə qarışmazdı. Tanrıların insani keyfiyyətləri və xasiyyətləri olardı (antropomorfizm). Onlar, insanlar kimi, doğa, doğula, sevişə, savaşa, barışa, söyüşə və s. bilərdi. Tanrılar bir-birinin paxıllığını çəkə, bir-birindən və insanlardan qisas ala bilərdi. Hərdən, göydən yerə enib insan şəklini alar, qəhrəmanlıq edər, savaşda kiminsə tərəfini tutardılar. İnsanların tanrılara, tanrıların da insanlara borcu olmazdı. Münasibətlər müqavilə öhdəliklərinə oxşayardı. Müqaviləni pozmuş hesab olunan tanrıdan imtina etmək olurdu. İnsanlar tanrılara qəzəblənib, onlara qurban verməyi dayandıra bilirdi (tanrı yanlışını anlayana qədər). İnsanlar tanrılar uğrunda savaşmazdı, bir-birini inanca görə öldürməzdi. Bu cür dünyağörüşü, zamanına uyğun, demokratiya və hüququn üstünlüyü kimi quruluşla nəticələnə bildi (örnəyi, Yunan və Roma mədəniyyətləri). Dramatik teatr, fəlsəfə, seçkilər, məhkəmələr və s. inkişaf etdi. Bununla belə, köləlik, irqçilik və başqa ayrı-seçkiliklər vardı və onlara haqq qazandırılırdı.

Sonra insanların inancı (dünyagörüşü) təməldən dəyişdi. İnsanlar çeşidli deyil, bir tanrıya inanmağa başladılar. Bir tanrıya inanmayanlar kafir sayıldı, onlara qarşı təqiblər başladı. Həmin o bir tanrının heç bir insani keyfiyyəti, ya da xasiyyəti qalmadı. O (bir tanrı), nə doğa, nə doğula, nə sevə, nə sevişə, nə savaşa, nə barışa bilirdi. Həmin tanrı bütün işlərə qarışan, hər şeyi bilən, hər şeyə qadir olan, heç nəyə ehtiyacı omayan bir inanc ünvanına çevrildi. Tanrının insanlara heç bir borcu olmadı, insanlarsa hər şeyə görə özlərini tanrıya borclu saymağa başladılar. İnsanlar bir tanrı uğrunda savaşmağa, bir-birini (başqalarını duzgün inanca gətirmək üçün) öldürməyə girişdilər. Müqaviləsayağı dünyağörüşü yox oldu. Demokratiya və hüququn üstünlüyü da siyasi səhnədən silindi, dramatik teatr qadağan olundu, fəlsəfə unuduldu, seçkilər və məhkəmələr gücünü itirdi. Bununla belə, köləliyə, irqçiliyə və başqa ayrı-seçkiliklərə haqq qazandırılmağa son qoyuldu (təcrübə bir müddət davam etsə də).

2. Dinin quruluşu.

Hər bir dinin, istər çoxtanrılı, istər təktanrılı, istərsə tanrısız, üçpilləli quruluşu olur:

– inanc
– mərasim
– təşkilat

Bu pillələrin önəmi və gücü dindən dinə dəyişir. Çoxtanrılı dinlərdə təşkilatanma, bir qayda olaraq, önəmsiz, ya da çox zəif olur. Təktanrılı dinlərin də arasında fərqlər var. Örnəyi, Xristianlıqda təşkilat daha önəmli və güclüdür, İslamda – mərasim. Bunun tarixi izahı var, amma burada belə izah məni maraqlandırmır.

3. İnanc.

Öncə inancın quruluşunu izah edim. İnancın iki səviyyəsi olur: 1) iddia; 2) əqidə. Sözlə ifadədə bu səviyyələrin fərqini bəzən duymaq asan olmur. Kontekstə diqqətlə baxmaq gərəkdir. İnancla biliyi müqayisə edəndə kontekst daha aydın görünür.

Bilik də iddiadır, amma inancdan fərqli olaraq, biliyin sübutu olur, ona görə də bilik iddia edənə əminlik verir. Örnəyi, “Yerin fırlandığına inanıram” və “Yerin fırlandığını bilirəm” iddiaların fərqinə baxın. Birincisi inamı, ikincisi biliyi ifadə edir. Birincidə əminlik yoxdur (zəif iddiadır), onun doğru ola biləcəyinə zəmanət ifadə olunmur. İkincidə əminlik var (güclü iddiadır), onun doğru olduğuna zəmanət (sübut) var.

Biliklə inancın arasında nisbət heç zaman sabit olmur. Elmlə dinin arasında gərgin münasibət buradan qaynaqlanır. Bilik, bir iddia olaraq, inancı daim sıxışdırır. Bir zamanlar “Yerin fırlandığına inanıram” deyənləri tonqalda yandırırdılarsa, bugün “Yerin fırlandığına inanıram” deyənlərə gülə bilərlər (“inanıram” sözünə görə). Yerin fırlandığına dair çoxdan elmi sübutların olduğunu bildiyimizdən, “inanıram” kimi zəif bir iddia bizə, yumşaq desək, qəribə gələr. İnanıram nədir? Bilirəm!

İnancın bir də əqidə səviyyəsi olur. İddiadan fərqli olaraq, əqidə zəif olmur, çünki dünyagörüşünün təməlini təşkil edir. Bəzən, eyni fikir həm iddia, həm də əqidə şəklində ifadə oluna bilir. Örnəyi, bir sağçı üçün vergilərin say və dərəcələrinin azaldılması əqidə məsələsidir. Bu, bilik deyil, inancdır. İnanc olduğuna görə də sübutu yoxdur. Bir solçu üçün belə iddia mənasız görünə bilər, çünki onun da dünyagörüşü başqadır. Əqidələr səviyyəsində heç bir mübahisə həll oluna bilmir. Özəl mülkiyyətin önəmli olduğunu kommunistə anlatmaq mümkün olmayacaq. Amma söhbət, məsələn, siyasi debatdan gedirsə, orada tərəflər inanclarını əqidə şəklində deyil, iddia formasında ortaya qoya bilərlər. Niyə? Çünki, onların məqsədi bir-birini deyil, onları dinləyənləri inandırmaqdır.

Dinlərlə də bağlı durum belədir. Bilik məsələsi deyil, inam tələb edir. Çünki, sübutu yoxdur.

4. Ontoloji tələ.

Dinlərin əsas problemlərindən biri odur ki, onlar tanrının varlığını sübut etməyə girişirlər. Varlıq – ontoloji məsələdir, sübut tələb edir. İşin istehzalı tərəfi ondadır ki, tanrının varlığını sübut etməyə çalışanda – yəni, onu bilik səviyyəsinə endirəndə – inancın gücü azalır. Kim bildiyinə inanır ki? Bildiyini bilirsən, bilmədiyinə ya inanırsan, ya da inanmırsan. Ateistlər inanmır, məsələn. Amma ateistlərin də problemi eynidir. Onlar da, dindarlar kimi, ontoloji tələyə düşürlər, çünki tanrının yoxluğunu sübut etməyə girişirlər. Yoxluq – varlığın astar üzüdür, onu da sübut etmək lazım gəlir. Dindarlar tanrıya müsbət ontoloji status verməyə çalışırlar, ateistlər də – mənfi. İddia olaraq, ikisi də yanlışdır. Tanrı – bilik məsələsi deyil, ola da bilməz. Tanrının sübutu olmur, ona görə də inam tələb edir.

Müqayisə üçün, yazım, bilin. Aqnostiklərin və deistlərin gözündə dindarlarla ateistlərin arasında fərq çox azdır. Hətta, ateistlər dinlə mübarizə edə-edə, arqumentlərinin israrında getdikcə dindarlara oxşamağa başlayırlar. Aqnostiklər və deistlər tanrıya ontoloji status verməyə girişmirlər. Yəni, tanrının nə varlığını sübut etməyə çalışırlar, nə də onun yoxluğunu. Amma aqnostiklərlə deistlər arasında bir önəmli fərq var. Aqnostiklərin “tanrı” qavramına ümumiyyətlə ehtiyacı olmadığı halda, deistlər üçün bu qavramın önəmi var. Deistlər üçün tanrı ideal deyil, ideyadır. Biliyin sərhəddində başlayan boşluğu doldurmaq üçün gərəkli olan metodoloji prinsipdir. Biliyin sərhədləri dəyişdikcə, bu prinsipin tətbiq dairəsi də dəyişir.

Müəllif: Erkin Qədirli

Beyenmeler
0   1  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +20 (from 28 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

HOMO LUDENS – OYNAYAN İNSAN

Oynayan-insanİnsan hər vaxt maraqlı olana qaçacaq, bu heç şübhəsizdir. Məlum olur ki, “Homo sapiens”(ağıllı insan), “Homo faber” (yaradıcı insan) ifadələri tam olaraq insana tərif verə bilmədi, o daha fövqəl və mədəniyyətdən daha öncədir. Yəni mədəniyyəti yaradan, ona təkan verəndir. Necə ki, şüurüstü var, şüuraltı var. Mən deyərdim ki, mədəniyyət var, bir də pro-mədəniyyət var.
Bəs nədir insanı maraqlı olana təhrik edən? Məsələn indiki vaxtda qız-oğlan münasibətində Jijekin dediyi postromantika dövrü məsələsi onu göstərir ki, münasibət quranlar yalnız oynamaq istəyirlər, çox bağlanmamaq, maraq itəndən sonra isə bir başqa səviyyəyə keçib yaddan çıxarmaq. Və yaxud dini mətnlərə qayıtsaq, Adəmi qadağan olunmuş meyvəni dərməyə provakasiya edən nədir? Maraq… Ümumiyyətlə bu qadağalar niyə qoyulur? Oynamaq üçün. Ağac özü demişdi: mənimlə oyna!

Postmodern dövrdən sonra insan özünü tam anlamağa başladı, ən azı bu mərhələdə kim olduğunu aşkarladı. O “Homo Ludens”dir (oynayan insan). Əvvəl hər hansı nəfs və ya eqosuna qarşı mübarizə aparırdısa və əzm oyunu gedirdisə, indi oyun-Homo Ludens tam silahını yerə qoydu və özünə baxdı. Öz təbiət instinktlərinə tabe oldu. O sən demə bütün ciddiyətilə oynamaq istəyirmiş. Oyunun real həyatda mənbəyinə, yəni uşaqlığa baxsaq görərik ki, o ancaq oynamaq istəyir, vəssalam. Bu qeyri-ciddi görsənə bilər. Bəs onda futbol oynayanların, siyasətlə əlbəyaxa çıxanların, incəsənətlə rəqs edənlərin ciddiyətini görmürsüz? Hərçənd, elə uşaq da öz oyuncaqlarına yığdığı təcrübələri çox ciddiyətlə həyata keçirir. Gələcəyin həzz üzərində qurulacağını fikirləşəndə yalnız oyun kimi təsəvvür etmək olar. Tamaşaçısı “əxlaqsız” mədəni olan teatr.

Müəllif: Firudin Həsənov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +13 (from 13 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

“ƏKİNÇİ” QƏZETİ-MİLLİ MƏTBUAT.

“Əkinçi” — Azərbaycan dilində işıq üzü görən ilk milli qəzetdir. 1875-ci ilin 22 iyulundan 1877-ci ilin 29 sentyabrına qədər nəşr edilən Əkinçi qəzetinin ümumilikdə 56 sayı işıq üzü görmüşdür. Qəzet ayda iki dəfə 300-400 tirajla nəşr olunurdu; baş redaktoru Həsən bəy Zərdabi idi.

sx_877384400_dp

XIX əsrin II yarısında Azərbaycanın iqtisadi və ictimai inkişafı milli mətbuatımızın yaranmasını zəruri edirdi. Bu zərurəti dərk edən görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi hökumətə müraciət edərək çətinliklə olsa da belə bir qəzetin nəşrinə icazə ala bilmişdi. Qəzetin nəşri üçün Zərdabi İstanbuldan xüsusi ərəb mətbəə şriftləri gətirtməli olmuş və nəhayət, xeyli əziyyətdən sonra 1875-ci ilin 22 iyulunda Bakıda qubernator mətbəəsində qəzetin ilk nömrəsinin nəşrinə nail ola bilmişdi. “Əkinçi”nin nəşrilə həm də milli mətbuatımızın əsası qoyulmuşdu. “Əkinçi” qəzetində Moskvadan Nəcəf bəy Vəzirov və Əsgər ağa Gorani, Şamaxıdan Seyid Əzim Şirvani və Məhəmmədtağı Əlizadə Şirvani, Dərbənddən Heydəri və Tiflisdən Mirzə Fətəli Axundovun məqalələ və digər yazıları dərc olunurdu. 1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsi başlanan zaman arxa cəbhədə “türk-tatar” dilində qəzetin mövcudluğundan ehtiyat edən Rusiya hökümətinin göstərişi ilə 1877-ci ilin sentyabrın 29-da “Əkinçi”nin nəşrinə rəsmən xitam verilmişdi. İlk mətbuat orqanımız olan “Əkinçi” qəzetinin işıq üzü gördüyü gün – iyulun 22-si artıq respublikamızda “Mətbuat Günü” kimi qeyd edilir.

Ekinchi“Bizim şəriətimizə görə qulu azad etmək çox böyük savab olduğunu bilə-bilə biz özümüz öz xaişimizlə bir-birimizə qul olmuşuq: rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustaya məgər qul deyilmi? Bəli, biz hamımız quluq. Buna səbəb bizim ata-baba adətlərimizdir. Xülasə, Şərqi zəmində azadlıq olmadığına biz Avropa əhlindən geri qalmışıq və nə qədər belə olsa biz tərəqqi etməyəcəyik və edə də bilmərik”. Bu fikirlər “Əkinçi” qəzetinin 1877-ci ildə çıxan 6-cı nömrəsindəndir. Məqalələrində Azərbaycan xalqının yüksəlişi məsələlərinə tez-tez toxunan “Əkinçi”lər feodal quruluşunun məhv olacağına inanırdılar. Əsgər ağa Gorani məqalələrinin birində yazırdı ki, quldarlığı feodalizmi də kapitalizm əvəz edəcəkdir. “Əkinçi” insanların adi hüquqlardan belə məhrum olduğunu açıqcasına deyirdi. Qəzet başqa bir məqalədə söz azadlığının olmamasına acıyaraq yazırdı: “Məlumdur ki, heyvan haraya getsə gedər, hər tərəfə istəsə baxar, hər nə istəsə eləyər; haçan keyfi necə istəsə mələyər, amma insan nəinki özü istədiyini edə bilmir, hətta keyfi istədiyi kimi danışa da bilmir”. “Əkinçi”nin müəllifləri xalqın zülm altında olmasının əsas səbəblərindən birini elmsizlikdə görürdülər. Onların fikrincə adamların biri digərinə avamlıq üzündən qul olur. Məqalələrin birində deyilir: “Məlumdur ki, bir heyvan bir ahunu şikar edib özü yeyir və əgər bir qeyri heyvan onun əlindən o ahunu almaq istəsə, onunla ölənəcən dava edər, amma insan qan-tər töküb qazandığını avamlığı cəhətdən öz əli ilə özündən güclülərə verib onların dəxi artıq təvanə olmağına bais olur ” (54).

i95

Məhz buna görə də qəzet oxucuları elmli olmağa, maarif ardınca getməyə, gözüaçıqlığa səsləyirdi. “Əkinçi” mühərrirləri xalq yaradıcılığına böyük qiymət verirdilər. H. Zərdabi xalq mahnılarının qarşısında ictimai həyatı əks etdirmək vəzifəsini qoyurdu. O, məqalələrinin birində yazırdı: “Məlumdur ki, hər kəsin mahnıdan xoşu gəlir, səsi olan da, olmayanda könlü istəyən vaxt mahnı oxuyur. Bu səbəbə mahnı çox vacib şeydir, ona binaən onun mənasını yaxşılaşdırmaq səyinə düşmək lazımdır. Hər tayfanın keçmişində olan yaxşı və yaman günlərini şərh edən mahnıları olur; bunlar ağızdan-ağıza düşüb milləti birləşdirməyə bais olur. Amma bizim mahnılara baxan gərək təəccüb eyləsin, xudavənda, onları kim və nə üçün düzəldib! Onların çoxunu ki, avam çağırır, heç mənası yoxdur. Məsələn, Ağacda oturub sərçə, Niyə uzunsan ay küçə. Sən harada qaldın ay beçə, Ey yar, ey yar, ey qara qız ” (56). Zərdabi məqalənin sonunda göstərir ki, bizim şairlərimiz bir-birinə həcv etməkdənsə mənalı mahnılar yazsalar, xalqın mənəvi inkişafına kömək edərlər. Qeyd etmək lazımdır ki, “Əkinçi” redaksiyasına çoxlu hekayələr gəlirdi. Lakin Zərdabi bədii və məzmun cəhətdən zəif olanları buraxmırdı. Beləliklə, qəzet real həyatdan bəhs edən əsərlər uğrunda qızğın mübarizə aparırdı. Qəzet bu cür mübarizəsi ilə realist Azərbaycan ədəbiyyatının və ədəbi tənqidinin inkişafına faydalı təsir göstərmişdi. H. Zərdabi dünyagörüşü etibarilə maarifçi-demokrat idi. O, Qərbi Avropa burjua respublikalarında olan şəraitin Azərbaycanda da bərqərar olmasını arzulayırdı: “. . . Nə qədər Avropa əhli bizim təki azadlıqdan bixəbər olub, ol vaxtacan bizdən bədtər avam olub. Amma bu halda azadlıq cəhətdən Avropa əhli çox tərəqqi edib və hər bir işdə bizdən irəli düşüb. …Xülasə, Məşriq-zəmində azadlıq olmadığına biz Avropa əhlindən geri qalmışıq və nə qədər belə olsa, biz tərəqqi etməyəcəyik və edə bilmərik ” “Hamını çağırıram gəlmir, göstərirəm görmür , deyirəm qanmır. Axırda gördüm onları haraylayıb çağırmaqdan başqa bir əlac yoxdur. Ola bilməz ki, sözümü eşidənlərdən heç biri qanmasın. Necə ki, bir bulağın suyunun altına bərk bir daş qoysan ,bir neçə ildən sonra su tökülməkdən daş deşilir , habelə söz də , ələlxüsus doğru söz… Heç olmaz ki, doğru söz yerdə qalsın…” xalq üçün yanaraq deyirdi Zərdabi . Həsən bəy Zərdabi Azərbaycan teatrının yaranmasında, ilk xeyriyyə cəmiyyətinin təşkilində, qız məktəbinin açılmasında, ana dilində təhsilin həyata keçirilməsində və başqa sahələrdə misilsiz rol oynamış ziyalıdır. “Əkinçi” üçün əlindən gələni əsirgəməyən maarifçilərimizdən biri Nəcəf bəy Vəzirov “Əkinçinin” Rusiya müxbiri idi. Seyid Əzim Şirvani “Əkinçi”nin təsirilə günün bir çox zəruri məsələləri ilə maraqlanır və yaradıcılığında yeni mövzulara keçir, müasir həyatın tələblərinə uyğun şeirlər yazır, Azərbaycanın ilk mətbu orqanında nəşr etdirir. Maarifçi şair üçün “Əkinçi” xalqa müraciət yeri idi. O, xalqı qəflət və cəhalət yuxusundan oyanmağa çağırır, Həsən bəy Zərdabinin xeyirxah, maarifçi təşəbbüslərini alqışlayır, onu bilikli bir müəllim və xeyirxah bir insan kimi qiymətləndirirdi. O, “Əkinçi”də çap etdirdiyi şeirlərilə müasirlərini bu qəzeti oxumağa, ona kömək etməyə çağırırdı:

Bəs “Əkinçi” cəlalımızdır bizim,
Nasehi xoşməqalımızdır bizim.
Səy edək, ey guruhi-niksifat,
Etməsin ta bizim “Əkinçi” vəfat.

Əsgər ağa Goraninin “Əkinçi” qəzetinin 17 nömrəsində müxtəlif imzalarla 39 məqaləsi dərc olunub . Mirzə Həsən Əlqədari “Əkinçi”nin “Məktubat” bölümündə cənubda baş verənləri xəbərdar edən əsas yazarlardan biri idi. Məmmədtağı Əlizadə tez-tez Almaniya , Fransa kimi ölkələrə gedir , orada dərin biliklər və məlimatlar əldə edir, “Əkinçi” oxucuları ilə paylaşırdı. “Əkinçi”nin Dağıstan müxbiri Ələkbər Heydəri gənclərin dərin elmi biliklərə yiyələnməsini zəruri məsələ kimi irəli sürürdü. O, köhnə təlim-tərbiyə üsullarını pisləyir, məktəb-mədrəsədəki təlimin yarıtmazlığını , orda tədris edilən fənlərin puçluğunu açıb göstərirdi. “Əkinçi”nin inadkar və dözümlü olmasına görə fərqlənən əməkdaşlarından biri Əhsənül-Qəvaid təxəllüsü ilə yazan Gəncəli Hacı Məhəmməd Sadıq idi . O, idrakın gücünə inanır , hətta onun vasitəsilə insanların azad ,dinc , qayğısız yaşayacaqlarına bel bağlayırdı. “…Bu qayda qədim zəmanə qaydasıdır və zəmanə dəyişdiyinə görə gərək o da dəyişsin . İndi hər bir sənətin sənətkarı olduğu kimi , elmləri də hamısını bir ustadddan , bir məktəbdən öyrənmək olmaz. Həm də hər iki elm bir məktəbdə bir ustaddan öyrənildikdə , oxuyanlar hər ikisindən də avara olur.” Bu fikirlər “Əkinçi”nin əməkdaşı Məhbus Dərbəndiyə aiddir. “Əkinçinin yazarlarından biri Zaqafqaziya Şeyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadə idi. O, dünyəvi elmləri mükəmməl bilmiş, onadək kitab müəllifi olmuşdur.

Mənbə: “Discovery” jurnalı; http://az.wikipedia.org/
Hazırladı: Naz Ramizqızı

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +23 (from 25 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus