TƏRİF VERMƏK

Aristotel-tərif“Tərif verməkdən çətin heç nə yoxdur.” Platon
“Sən mənimlə söhbət etmək istəyirsənə, gərək terminlərinə tərif verəsən.” Volter

Bir çox hallarda dialoq və müzakirələrdə mübahisələr qaçılmaz olur. Əgər dialoq və müzakirələrdə yaranan mübahisələrin ümumi motivinə diqqət etsək, görərik ki, anlaşılmazlıqlar əsasən terminlər və terminlərə yüklənən subyektiv mənalandırmalardan doğur. Müzakirənin daha anlamlı və faydalı olması üçün istifadə olunan terminlər müzakirənin sujetinə uyğun olaraq ortaq anlama gətirilməli və ifadə məntiqi müzakirənin həllinə yönəlməlidir.  Ciddi mühakimə zamanı hər bir termin əsaslı şəkildə öyrənilməli, səlis ifadə edilərək dəqiq tərifə tabe tutulmalıdır. Beləliklə, müsahiblər tərif vermə işinə nə qədər diqqət etsələr, mübahisələrin də bir o qədər azaldığına şahid ola bilərik. Bəli, Platon demiş, bu çox çətin bir prosesdir. Amma hər dəfə buna nail olduqca gələcək məsələ həlləri və müzakirələrin yükü nəzərə çarpacaq qədər azalır.

Hələ çox qədimlərdən, antiq fəlsəfə çağlarından bu məsələ diqqət mərkəzində olmuşdur.
Sokrat tələb edirdi ki, insanlar işlətdikləri terminlərə tərif versinlər, ifadələrini sadələşdirsinlər və bir əsasa dayasınlar. Təbii ki, bu, bir çoxlarını hövsələdən çıxarır və əsəbləşdirirdi. Çünki insanlar ümumi fikirlərini ifadə edərkən işlətdikləri ibarələrə bir o qədər də çox əhəmiyyət verməyərək fikri tamamlamağa cəhd edirdilər. Bu indi də belədir.
Platonda hər bir anlayışı mütamadi təmizləmək, zərifləşdirmək, xalisləşdirmək meyli vardı. Baxmayaraq ki, ümumi yaradıcılığında mifik və ədəbi çalarlar vardı. Hətta Platon haqqında belə bir fikir söyləyirdilər ki, o, nizamsız və qaydasız ruh sahibidir, mif libasını çox tələskənliklə əyninə keçirir və həqiqətin simasını gözəllik duvağı ilə son dərəcə ustalıqla örtür. Bəlkə də öz dövrü üçün bütün bunlar hər hansı bir tərif, yığcamlaşdırma funksiyası daşıyırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Platon düşüncə məktəbinə çoxlu əsaslar və bazalar, metodoloji çıxışlar bəxş etmişdir.
məntiq-tərifAristotelin tərif anlayışına münasibətini onun məntiq elmində daha aydın görmək olur. Aristotelin təriflər haqqında traktatı onun məntiqinin hansı mənbələrdən bəhrələndiyini ortaya qoyur.  Hər hansı bir obyektə və ya hər hansı bir terminə tərifi biz necə verməliyik? Aristotel cavab verir ki, istənilən normal tərif 2 hissədən ibarət olmalıdır.
1. Obyekt, aid olduğu səciyyə qrupuna və ya sinfinə aid edilir.
2.  Obyekt, daxil olduğu qrupa aid digər üzvlərdən fərqli əlamətlər üzə çıxarılır.
Məsələn, insan anlayışına tərif verərkən ilk öncə onun canlı olduğu qeyd edilir. Sonra isə insanın digər canlılardan ən böyük fərqi olan zəka ortaya qoyulur. Bu minvalla, Aristotelin sisteminə görə, İnsan- zəkaya malik canlıdır. 

Tərif vermə prosesi düşüncənin itilənməsinə, təfəkkürün zənginləşməsinə və elmin inkişafına böyük təkan verir. Bəli, düşüncə və təfəkkürü amansız sınaqlara qoyur, əldə edilmiş hər hansı bilgi asanlıqla təkziblə üzləşir, suallar yağdırılır və ən səlis ifadəyə qədər ağrılı, sancılı bir doğuş prosesi yaşanır, sanki. Amma nəticə etibarı ilə  böyük bir sahənin ifadə asanlığı meydana gəlir və bu özündən sonrakı növbəti etaplara yeni nəfəs gətirir.
Tərif vermə danışıqda lakoniklik, anlama tezliyi və səlis ifadə üslubu yaradır. İlk baxışdan quru yanaşma kimi görsənsə belə, tərif verməklə zənginləşdirilən istənilən müzakirə, faydalılığı və yorucu olmaması baxımından həmişə diqqəti cəlb edir. Və ən əsası, müzakirə zamanı yarana biləcək mübahisə, mübahisə zamanı isə yol verilə biləcək kobudluq və cahillik minimuma endirilir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ARİSTOTEL VƏ MƏNTİQ

GREECE ANTIQUITIES UNEARTHEDAristotel tərəfindən məntiqin əsaslarının yaradılması.

Aristotelin ən başlıca fərqli cəhəti o idi ki, o demək olar ki, heç bir sələfə malik olmadan, yalnız öz gərgin təfəkkürü nəticəsində yeni bir elm yaratmışdı – məntiq elmini. Renan yazırdı ki, dolayısı və ya birbaşa olaraq Yunan intizamına məruz qalmayan zəka, düzgün təlim görmüş hesab edilə bilməz. Amma həqiqətdə yunan intelektinin özü də Aristotelin amansız formullarına kimi intizamdan kənar  və xaotik idi. Bu formullar  insan fikrinin sınanılması və təshih edilməsi üçün onu hazır metodla təmin etdi. Aristoteldən sonra Yunanıstanın siyasi və iqtisadi tənəzzülü ellinist təfəkkürünün və xarakterinin zəifləməsinə gətirib cıxardı. Amma minillik vəhşi qaranlıqdan sonra üzə çıxan yeni bir xalq, mücərrəd mühakimələr üçün də asudə vaxt və bacarıq əldə etdi. Boetsi (470-525) Aristotelin məntiq “Orqanon”unu latın dilinə tərcümə etdi. Bu, orta əsr təfəkkürü  üçün bir şablon, sxolastik fəlsəfənin tələbkar anası oldu. Sxolastik fəlsəfə faydasız doqmalar ətrafında cərəyan etsə də, gənc Avropanın intellektini mühakimə aparma sənətinə və zərif təfəkkürə öyrətdi.  Müasir elmin terminologiyasını, habelə, zəkanın yetkinliyi üçün baza yaratdı. Zəka, bununla da onu doğuran və yaşadan sistem və metodlardan daha çox yüksəldi və inkişaf etdi.
Məntiq, sadəcə olaraq, düzgün təfəkkür sənəti və metodudur. O hər bir elmin, fənnin, sənətin metodudur;  hətta musiqi də ona bir sığınacaq verir. O elmdir. Çünki, düzgün təfəkkür proseslərinin geniş təfərrüatları azaldılaraq fizikada və həndəsədə olduğu kimi qaydalar şəklinə salınmalı və hər bir normal təfəkkür sahibinə öyrədilməlidir. O sənətdir. Çünki düzgün təfəkkür vərdişlərini aşılayır və nəhayət pianinoçunun pianino üzərində gəzən barmaqlarını instinktiv olaraq cəld dəqiqliklə idarə edir, harmoniya yaradır.
məntiq-aristotelMəntiqdən daha darıxdırıcı, eyni zamanda, məntiqdən daha vacib olan heçnə yoxdur. Məntiqin bu arxa cəbhəsindən dəhşət saçan ön cəbhəyə gəlsək, döyüş meydanında Aristotelin qarşısında duranın Platon olduğunu görərik. Bu müharibənin və döyüşün həll etməli olduğu əsas məsələ isə “universaliyalar” haqqında məsələsidir. Bu bizim günlərə qədər davam edən fəlsəfi müharibənin  birinci konflikti idi. Bu bütün orta əsr Avropasını məcbur etmişdi ki, “realist”ləri və “nominalist”ləri döyüşə səsləsin. Universaliya, Aristotelin nöqteyi – nəzərində ümumi addır, üzvləri sinfə aid edə bilən istənilən ad. Beləliklə; canlı, insan, kitab, ağac universiyalardır. Amma bu universiyalar subyektiv anlayışlardır, hissiyyata yatımlı obyektiv reallıq deyildir; bunlar nominallardır, adlardır, res (şeylər) deyildir. Bizdən kənarda mövcud olan hər bir şey  – fərdi və spesifik obyektlər dünyasıdır, universal və ümumi şeylər dünyası deyildir.  İnsanlar, ağaclar, canlılar mövcuddurlar, ümumiyyətlə – insan və ya ümumi insan real dünyada yox, əgər mövcuddursa, yalnız fikirdə mövcuddur. Bu bir əlverişli zehni abstraksiyadır, bizi əhatə edən mövcudat və ya reallıq deyildir.
Bununla belə, Aristotelin münasibəti sağlamdır. O, sözün demək olar ki, müasir mənasında realist idi. O özünü obyektiv olaraq mövcud olan indiyə aid etməkdə qətiyyətli idi, Platon isə subyektiv gələcəyə qərq olmuşdu. Platon ümumi olana qədər bağlandı ki, ümuminin xüsusini müəyyənləşdirməsi nəticəsinə, idealara da o qədər bağlandı ki, ideyaların faktları təyin etməsi və seçməsi nəticəsinə gəlib çıxdı. Aristotel şeylərdən, “təbiətin solmayan siması” və reallığa qayıtmağı məsləhət bilirdi. O, mütləq üstünlüyü konkret olana, təkcə olana, fərdi olana, cana və  qana verirdi. Amma Platon ümumi və universal olanı o qədər sevirdi ki, özünün Dövlət əsərində mükəmməl bir dövlət qurmaq üçün fərdi olan hər şeyi məhv edərdi.
sillogizm-məntiqAristotelin fəlsəfəyə verdiyi ən xarakterik və ən orjinal tövhələrindən biri – sillogizm nəzəriyyəsidir. Sillogizm – 3 mülahizənin triosudur. Bu mülahizələrdən üçüncüsü, böyük və kiçik müqəddimələr adlanan digər iki mülahizənin həqiqət olaraq qəbul edilməsindən doğulur və nəticə adlanır. Məsələn; İnsan zəkalı varlıqdır və Sokrat insandır mülahizələrindən Sokrat zəkalı varlıqdır mülahizəsi alınır. Peşəsi riyaziyyatçı olan oxucu, buradan görəcək ki, sillogizmin strukturu belə mülahizəyə bənzəyir ki, iki şey başqa bir eyni şeyə bərabərdirsə, onlar öz aralarında da bərabərdirlər; əgər A,   B-dirsə və C,   A-dırsa  onda C,   B-dir.
Riyazi nümunədə olduğu kimi, sillogizmdə də nəticə müqəddimələrin hər ikisi üçün ümumi olan terminin (A) ləğv edilməsi ilə əldə olunur.Beləliklə, bizim sillogizmdə nəticə hər 2 müqəddimədən onların ümumi “insan” termininin ləğv edilməsi ilə və qalanların birləşdirilməsilə əldə olunmuşdur. Pirron zamanından başlayaraq Styuart Mill zamanına kimi olan məntiqçilərin rastlaşdıqları çətinlik elə bundadır. Sillogizmin böyük müqəddiməsi o məsələni sübut olunmuş kimi qəbul edir ki, onun özü sübut olunacaq. Əgər Sokrat zəkalıdırsa belə (onun insan olması barədə heç bir şübhə yoxdur), insanın ümumən zəkalı olması müddəası isə heç də həmişə doğru deyildir. Aristotel, şübhəsiz, cavab verərdi ki, fərdi olanın tapıldığı yerdə sinif üçün səciyyəvi olan çoxlu keyfiyyətləri mövcuddur (Sokrat insandır), amma böyük ehtimal o zaman meydana çıxır ki, fərdi olan sinif üçün səciyyəvi olan digər keyfiyyətlərə (zəkalılıq) də malikdir.  Beləliklə, sillogizm görünür, həqiqəti kəşf etmək üçün olan bir mexanizm deyildir, daha çox həqiqətin izahı və fikrin aydınlaşdırılması üçün bir mexanizmdir.

Mənbə: “Fəlsəfi hekayətlər”  Uill Dürant
Hazırladı: Fidan Eyvazzadə

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +10 (from 12 votes)

Fidan Eyvazzadə

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook

ƏXLAQ

images (1)Əxlaq, aktual mənada cəmiyyət içində fərdlərin uyğun gəldikləri davranış formaları və qaydalardır. Tərəfsiz və ümumi bir ifadəylə yaxşı və pis arasında niyyət, qərar və fəaliyyət fərqliliyidir. İkinci məna daha ümumi keçər . Xalq arasında əxlaq, doğru və haqlı olan məcburi davranış formasıdır. Ümumi bir görüş olaraq baxıldığında isə “üzərində uzlaşılan fərdlər arası qaydalar” mənasındadır. Əxlaqın fəlsəfi olaraq sorğulanmasında daha çox “etika” adı istifadə edilir. Aristotel ilə inkişaf edən  “etika”, daha çox ümumi mühakiməyə  varan sistemli əxlaq anlayışı kimi başa düşülür. Əxlaq isə fərdlərin doğru və səhv qəbulunu təsvir etmək  üçün istifadə edilmişdir. Türkcədə ikisinə də əxlaq qarşılığı verilmişdir.

Əxlaq-termin olaraq:
1. Müəyyən bir dövrdə müəyyən insan topluluqlarınca mənimsənmiş olan, fərdlərin bir-birləriylə əlaqələrini təşkil edən etik davranış qaydalarının, qanunlarının, prinsiplərinin toplumu. Müxtəlif cəmiyyətlərdə və çağlarda əhatəsi və məzmunu dəyişən əxlaqi dəyərlər sahəsi.
2. Bir adam ya da bir insan ifadəsi ilə  mənimsənən hərəkət və qaydaların toplumu.
3. Əxlaqi olan şeylərlə əlaqəsi olan bir görüşlər sistemi (tək adamın, bir ulusun, bir cəmiyyətin, bir çağın).
4. Fəlsəfənin bir budağı olaraq:
a) Əxlaq üzərinə konseptual təlimlər. b) İnsanların fərdi və ictimai həyatdakı əxlaqi hərəkətlərinə bağlı problemləri araşdıran fəlsəfə təlimləri.

Qavramsal lüğətdə:
Ərəb: əxlaq “yaradılış, xasiyyətlər” kökündən gəlir. Bəzən yaxşılıq, ya da düzgünlük sözləriylə yoldaş mənada istifadə olunur. Cəmiyyətin xoş gördüyü davranış formalarıdır. Əxlaqi olan “insanların qarşı çıxmadığı” dır deyilə bilər. Əxlaqsızlıq isə bunun tam tərsidir. Hadisə anındakı fərziyyələrə əks davranışdır. Ümumiyyətlə fəlsəfə, din, cəmiyyətin birləşdiyi bir mülahizə vardır. “Qızıl qayda” adıyla bilinən bir qanun “əxlaqi davranış” ın özünü sərgiləyər . “Özünə davranılmasını istədiyin kimi davran” Bu, Immanuel Kantdan İsa peyğəmbərə qədər qəbul görmüş əxlaqi özdür.

Mənbə: www.dmy.info
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +15 (from 15 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus