RAHİBƏ HİLDEQARD (Hildegard Von Bingen)

Xüsusi

Orta çağda monastırın müdriki olaraq qəbul edilən Hildeqard von Bingenin (Əziz Bingenli Hildeqard) 1098-ci ildə, ailəsinin onuncu və son uşağı olaraq dünyaya gəlmişdir. 1179-cu ildə 81 yaşında həyata vida etmişdir. Alman yazıçı, bəstəkar, filosof, şair, xristian mistiki, vizyoner, müdrik olaraq tanınır. 7 Oktyabr 2012 tarixində, Papa Benedikt XVI onu Kilsənin Doktoru adlandırmışdır.

Daxili dünyasını və hisslərini yazıya tökən ilk qadın. Həyatını bir monastırda keçirən rahibə Hildeqard, şiddətli miqren ağrıları üzündən gördüyü hallusunasiyaları kağıza tökməyə başladı. Daha sonra özünü şeirə verdi.

Hildeqard Von Bingen (1098-1179)

hildeqard-kilsə Alman rahibə, mistik, müdrik, ruhani lider, yazar, bəstəkar və elm insanı, dramatist, əlifba banisi, həkim  və daha sayıla bilməyəcək qədər bir çox qeyri-iradi qabiliyyətə sahib qadın. Həm o zamanının inancları, həm də ailəsinin onuncu uşağı olması, eyni zamanda doğuşdan xəstə olması kimi səbəblərdən 8 yaşındaykən monastıra bağışlandı.

Çox kiçik yaşdan monastırda ailə sevgisi olmadan yaşamaq məcburiyyətində buraxıldığı üçün ruhani gücləri olduğunu irəli sürmüşdür. Digər tərəfdən, Hildeqardın sənətçi tərəfi də çox qüvvətli idi. Musiqi dahiliyi ilə dünyada adından söz etdirə bilən nadir qadınlardan biridir.  Hildeqard eyni zamanda dünya tarixində ilk dəfə seksdə qadın mövzusunu işləmiş adamdır. Bir rahibə olmasına baxmayaraq kitablarında seks zamanı bir qadının hiss etdiklərini, kişi ilə bərabərliyi əsnasında bədənindəki dəyişiklikləri, zehni və fiziki olaraq yaşadıqlarını təsvir edərək bir qanun də imza atmışdır. Elm adına dünyaya qazandırdığı bir çox bitki mənşəli dərman hələ istifadə edilməkdədir. Orta çağ Xristiyan dünyasında Hildeqarddan əvvəl və uzun müddət sonra da, qadınlar tərəfindən özünü ifadə edən mətnlər qələmə alınmamışdı. Özü kitablarında qadın orgazmını təsvir etmişdir. Bəstələrindən, xüsusilə “11000 Bakirə” buna nümunə olaraq təsiredici xüsusiyyətlərə malikdir.

Jutta adında bir rahibənin yanında təhsil almağa başlamış və oxuma yazma öyrənmişdir. Daha sonra, həyatının geri qalanında da təsirli olacaq bir keşiş ilə, Volmar ilə işə başlamışdır. Müqəddəs Hildeqardın ən böyük xüsusiyyəti yaşadığı hər şeyi qələmə alması idi. Elmə və araşdırmaya çox maraqlı idi. Həyatının böyük hissəsini keçirdiyi kilsədə davamlı oxuyur yazır və araşdırmalar edirdi. Gördüyü hallusinasiyaları yazdığına görə şeytani ola biləcəyi fətvası ilə məhv edilməyə çalışılmışdır. Ancaq papanın və kilsə keşişinin əmri ilə yazmasına icazə verilmişdir. Çox kiçik yaşlardan bəri “görmə” gücü olduğu iddia edilən Hildeqard yazılarında 1141-ci ildə tanrıdan bir əmr aldığını ifadə etməkdədir. Hildeqarda görə tanrı 1141-ci ildə ona gördüklərini yazmasını söyləmişdir. Bununla birlikdə bütün dini kitabların yazılarını oxuya və Tanrının nə demək istədiyini anlaya bilirdi artıq. Bu hadisəni öz sözləri ilə bu şəkildə açıqlamışdır : “… 42 yaş və 7 aylıq idim. Cənnətin qapıları açıldı və bənzəri daha əvvəl görülməmiş parlaqlıqda kor edici bir işıq bütün beynimə doldu. Və sonra bütün ürəyimi və köksümü bir alov kimi alovlandırdı, … və birdən-birə kitabların təfsirlərinin nə demək istədiyini anladım …”

hildeqard-rahib%c9%99-b%c9%99st%c9%99kar-h%c9%99kimBəlkə də çox kiçik yaşlardan bəri kilsədə yetişdirilməsi, ailəsindən ayrı qalması və davamlı olaraq ruhani gücləri olduğunun irəli sürməsi psixoloji olaraq Hildeqarda təsir etmiş deyə düşünənlər də var. Bir çox nümunədə Hildeqardın Tanrıdan olduğuna inandığı işarələri aldıqdan sonra hərəkətə keçmək üçün bəzən illərlə gözlədiyi müşahidə edilmişdir. Bu müddət içində öz yazdıqlarına görə tərəddüddə qaldığını və yaşadıqlarının gerçək olub olmadığını sorguladığını dilə gətirmişdir. Rahibə olmasına baxmayaraq Hildeqard çox güclü bir sənətçi idi. Ayrıca, elm adına dünyaya qazandırdığı bir çox Herbal dərman hələ fə istifadə edilməkdədir.

Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   3  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ƏDƏBİYYATDA İNTİHAR

Xüsusi

ƏDƏBİYYATDA İNTİHARƏziz oxucu, ilk öncə onu qeyd etməliyəm ki, bu mövzu haqqında yazmaq həm çətin, həm də maraqlıdır. Çətindir ona görə ki, əsrlərdir bu mövzu haqqında müxtəlif araşdırmalar aparılmış, mövzu ətrafında ədəbiyyata aidiyyatı olan və olmayan adamlar müxtəlif səpkili mübahisələr etmişlər. Ancaq tam olaraq bu hadisələr (intiharlar) filan səbəbdən baş verir deyə yekdil bir fikrin üzərində dayanmaq mümkün olmamışdır. Elə bu gün də yekdil bir fikir yoxdur. Çünki bu intiharlar daha çox səbəblər toplusuna dayandığına görə mövzu bir qədər də qəlizləşir.

Mövzunun maraqlı tərəfi isə araşdırdıqca kökü daha dərinlərə gedən faktların, qeyri-adi talelərin və bütün bu baş verənlərin qeyri-adi səbəblərinin ortalığa çıxmağıdır.

Ümid edirəm ki, bu kiçicik giriş araşdırdığımız məsələnin əslində nə qədər incə bir məsələ olduğunu sizə izah etdi.

Əslində məsələnin bu qədər qarışıq və çarpışmalarla dolu olmasını qeyd etməyimin bir neçə səbəbi var.

Birincisi və ən əsası burada söhbət fərdin varlıq və yoxluq arasındakı incə cizginin üzərində yeriməsindən gedir ki, bu heç də asan dərk edilən bir məsələ deyil. Bu proseslərin böyük əksəriyyətinin fərdin daxilində getdiyini nəzərə alsaq və yox oluşun nə vaxt baş verəcəyini dəqiq bilmədiyimizə görə insan bir fərd olaraq bəzən istəsə belə bütün bunlara təsir edə bilmir.

İkincisi isə bu məsələnin incə məqamlarını istədiyim kimi sizə çatdıra bilməmə qorxusuna sahibəm ki, bu da məni çox narahat edir.

Məqsədim heç də dünyaca tanınmış yazarların və əsərlərin baş qəhramanlarının intihar ssenarisini sizlərə danışmaq deyil. Siz onsuz da bunların çoxu ilə tanışsız və hadisələrin də necə cərəyan etdiyini bilirsiz. Burada bizi əsas narahat edən məsələ bütün bu intiharların “Niyə?”, “Hansı səbəbdən?” baş vermələridir.

Ədəbiyyatda intiharın təzahürləri incələndiyi zaman üzdə müxtəlif problemlərlə qarşılaşsaq da, əslində məsələnin əsli varlıq problemlərinə, dəyərlərlə cəmiyyətin reallıqlarının toqquşmasına, xarakterin (obrazın) müəyyən bir çıxış yolunun tapmamasına və s. səbəblərə qədər gedib çıxır.

kamyu-intiharXırda (bəlkə də böyük) bir məsələni qeyd etmək istəyirəm. Dahi Albert Kamyu “Sizif haqqında mif” in sınaq yazılarına “Sadəcə tək bir fəlsəfi problem var və o da intihardır” tezisi ilə başlamışdır. Və əslində yaşamağa dəyərmi yoxsa dəyməzmi sualının cavabı əsas problemin də həlli olacaqdır.

Həyatın anlamı nədir?

Yazara görə ürəyin lap dərin qatlarında planlanan intihar bir sənət əsəri ilə eyni təbiətə sahibdir.

Albert Kamyunun dediyi bu son cümlə insanı həqiqətən də düşünməyə vadar edir. Bu cümlə ilə Kamyu bəlkə də ədəbi əsərləri yazarların özlərini intihar formalarından biri kimi qələmə verir. Bəlkə doğrudan da belədir. Daxilində yaşanan bütün hadisələri, çaxnaşmaları, əsəbi, stresi yazdığı bədii əsərlərə töküb sonda yekunlaşdırmaqla bir növ öz intiharlarını gerçəkləşdirmiş olurlar. Yazıb bitirmə həm nələrdənsə azad olma, nələrisə sonlandırmaqdır ki, intihar da bir növ buna xidmət edir. Məsələnin digər bir tərəfi isə odur ki, bu tip intihar əslində yenidən doğulmadır. Bitirilən hər əsər əslində növbətinin başlanğıcıdır. Varlıq və yoxluq əslində bir birinə qaynayıb qarışmış və bir birindən ayrı durması mümkünsüz kimi görünən anlayışlardır bu mənada.

Cəmiyyətin həyatı özünün hər inkişaf mərhələsində ətrafında baş verən hadisələr nəticəsində müxtəlif təriflər alır və müəyyən bir sistem halına salınır. Belə bir vəziyyətdə intihar fərdin öz davranışını öz nəzarəti altına aldığı andır əslində. Əlbəttə ki, buradakı intihar heç də pisixoloji pozuntular nəticəsində ölümün seçilməsi deyil. Bu şüurlu şəkildə planlanan və nəticədə şüurlu bir şəkildə öz həyatını sonlandırmaqdır. Və ədəbiyyatdakı bu intihar əslində iki şeyi bizə sübut etməyə çalışır;  Ya sonu görünməyən bir umudsuzluğu, ya da cəsarətliliyi.

Həyatlarındakı anlaşılmaz mübahisələrlə və yaşadığı cəmiyyətdə baş verənlərlə heç cür barışa bilməyən Ştefan Zvayq, Virgina Vulf, Syilvia Plath və daha neçələri varolma ilə bağlı suallara cavab olaraq intiharı seçmişdilər.

Burada məsələ bir qədər də qəlizləşir. Çünki yazıçı intiharları çox problemli bir məsələdir və bu məsələnin incə detallarını açmaq çox çətin məsələdir.

Ancaq ədəbi mətnlərin daxili dünyasında intihar “səs vermə” ya da Syilvia Plathın şeirlərinin birində deyildiyi kimi “susma cəsarəti” dir.

intihar

Ədəbiyyatın tarixinə fikir versək görərik ki, bir çox yazılı mətn əslində bizə cəmiyyətlə heç cür barışa bilməyən, onun qaydalarını rədd edən və həyatı boyunca bütün bu çaxnaşmalara qarşı mübarizə aparanların hekayəsini danışır. İntiharın ruhundakı dəyişikliklər də həm varolma anlayışının keçirdiyi dəyişikliklər, həm də bu çevrilmələrin təsir etdiyi ədəbiyyatın dəyişikliyi ilə əlaqədardır.

Ateniusla Kleopatranın hekayətində tarixi gerçəkliyə söykənən intihar təzahürlərini saymasaq da, bilinən intihar növləri, obrazlı ya da deyil, bir çox hekayətlərdə diqqət çəkir. Əgər dönüb yazının tarixinə baxsaq görərik ki, müxtəlif mətnlər müxtəlif səbəblərdən öz şərəf və ləyaqətlərini itirmiş, itirdikləri insanların arxasınca acılar çəkən, itirəcək heç bir şeyi qalmayan obrazların intiharları ilə doludur… (Ardı olacaq)

Müəllif: Müşviq Osmanlı

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 11 votes)

KƏLƏKBAZ

Xüsusi

kələkbazKələkbaz Dostoyevski, pulgir Balzak, kölə Çexov və ya dolanmaq üçün yazmağa başlayan ədəbi nəhənglər… Pul əl çirkidir. Zaman-zaman bu deyimin öz qüvvəsini itirdiyini görürük. «İnsan həyatında pul mühüm rol oynayır» deyənlər də az deyil. Biz bəzən növbəti addımımızı da pula və ya pulsuzluğa əsasən təyin edirik. Pulun gətirdiyi xoşbəxtlik və ya pulla gələn bədbəxtlik. Bütün bunlar maddiyyatın ön planda olduğunun göstəricisidir. Amma yaradıcı insanların pula münasibəti həmişə birmənalı olmayıb. Bu tipli insanların maddiyyatla əlaqəsi olmayan mənəvi dünyaları olur. Bizim dahi dediyimiz, əsərləri milyonlarla ölçülən insanların yaşadıqları dövrdə yoxsulluqdan əziyyət çəkdiklərini görürük. Ədəbiyyatsevərlər də həmişə öz yazıçısını, şairini kasıb və pulsuzluqdan əziyyət çəkən görmək istəyiblər. Amma onlar da hər nə qədər pulu sevməsələr də, nə qədər əhəmiyyət verməsələr də, vaxtaşırı maddiyyatla hesablaşmalı olurlar.

Bəs, dünya ədəbiyyatının klassiklərinin pula münasibətləri necə idi, maddiyyat onların yaradıcılığına necə təsir göstərirdi?
Bu suala cavab tapmağa çalışaq. Gənc xəsis, yoxsa qoca əliaçıq? Lev Tolstoyun gəncliyində xəsis olduğu deyilir. Belə ki, yaxın dostu ona pulqabı, gümüş qantarğı, yüz rubl dəyərində bir qılınc verir və beş rubl qumar borcunu ödəyir. Əvəzində isə yazıçı ona bir tapança, 6 güllə və bir qramafon verir. Ancaq illər Tolstoydan bir çox şey kimi, xəsisliyini də aparır. öz xidməti üçünQocalığında onun xüsusi olaraq dilənçilər üçün saxladığı pul kisəsi var idi. Belə ki, evinin qarşısında toplaşan dilənçilərdən keçib gedə bilmək üçün həmin kisədən pulları havaya atardı. Amma onun bu xeyirxahlığı gəncliyində qazandığı xəsis adını unutdurmamışdı. Ananı, atanı doyuzdurmaq lazımdır… Soykök etibarilə təhkimli kəndli olan Çexov həyatını kasıb biri olaraq keçirib. Onun ulu babası ailəsini təhkimçilikdən çıxarmaq üçün yeddi yüz rubl vermiş, pulu çatmadığına görə qızını bəyə hədiyyə etmişdir. Anton Pavloviç Çexov isə gecə-gündüz işləyərək ailəsinə baxırdı. Buna görə də o, tez-tez satıla biləcək əsərlər yazırdı. Müflisləşmiş tüccar olan atası həmişə deyərdi: “Ananı, atanı yedizdirmək lazımdır”». İllər sonra Çexova həddən artıq əsər yazmısan deyə təndiq edənlərə onun cavabı belə olurdu: «Axı atanı, ananı doyuzdurmaq lazımdır». «Yemək küçəsi» İngiltərədə eynən Çexovun taleyini yaşayan bir qrup yazıçı vardı. Onlar «Yemək küçəsi» adlanan yerdə yığışar və acından ölməmək üçün hər şey yazardılar. Qəzetə məqalə, şikayət ərizələri, izahatlar və s. Bu küçənin ən görkəmli nümayəndəsi olan Samuel Conson həmişə deyərdi: «Axmaqlardan başqa hamı pul üçün yazır». «Mənə varlı bir dul tap» Yoxsulluqdan bezmiş Onore de Balzak bacısına yazdığı məktublarda belə deyirdi: «Mənə varlı dul qadın tapın. Mən daha pul üçün yox, zövq üçün yazmaq istəyirəm». Bu fikir yazıçının beyninə o qədər batmışdı ki, hətta sonralar ona qadın heyranları tərəfindən gələn məktublara baxarkən, birinci zərfi bahalı olanları oxuyarmış. Və bunun sayəsində ömrünün son illərində xanım Hanskla evlənir. Madam Hanksla evlənib onun öz xidməti üçünsərvətinə sahib ola bilmək üçün onlar illərlə xəstə olan Müsyo Hanksın ölməyini gözləyirlər. Amma Müsyo Hanksın ölməyi xeyli gecikir, üstəlik o öldükdən bir neçə ay sonra pulun səltənətini yaşamamış Balzak ölür. Bundan başqa, Balzak dərzisinə olan borclarını ödəyə bilmədiyi üçün əsərlərində onu tərifləyirmiş. Məşhurlaşmamışdan qabaq isə başqa-başqa ləqəblərlə çoxlu sayda ədəbi dəyəri olmayan romanlar yazmışdır. Balzak o qədər yoxsulluq içində yaşamışdı ki, hətta Ukraynada nişanlısı ilə meşədə gəzərkən romantik xəyallar yerinə ticarət planları qururdu: “Fransada dəmir yolu çəkilişi üçün tonlarla ağaca ehtiyac var. Amma orada bu qədər ağac tapılmaz. Bu meşədə isə yetərincə vardır». Oskar Vayld varlı qadınla evlənmək istəyi Balzak kimi Oskar Vayld da varlı qadınla evlənmək istəyirdi. Kasıbçılığının pik nöqtəsində varlı qızı olan Şarlottaya evlənmək təklif edir. Rədd cavabı aldıqdan sonra isə təəssüflə qeyd edir: «Şarlotta, qərarına təəsüf edirəm, sənin pulun və mənim ideyalarımla çox yol qət edə bilərdik». Kələkbaz, yoxsa xeyirxah Dostoyevski? Balzakdan fərqli olaraq, Dostoyevski bu tip düşüncələrdən uzaq idi. Belə ki, onun ikinci evliliyi kasıb bir qadınla olmuşdu. Yoxsulluq içində böyümüş Anna Dostoyevskaya pullarını qənaətlə xərcləyirdi. Dostoyevski isə bədxərc idi. O, qumar oynayır, bütün kasıb qohumlarını himayə edir və dilənçilərə bacardığı qədər pul verirdi. Ürəyinin yumşaqlığındanmı, yoxsa pula marağı olmamağındanmı, onu tez-tez aldadırdılar. Bütün bunlara baxmayaraq, yazıçı tarixə kələkbaz kimi düşmüşdü. Bələ ki, borclarını ödəmək üçün Turgenev və Gertsendən borc istəyən zaman Gertsen ona pul verməkdən boyun qaçırır. İllər sonra bunu xatırlayan Dostoyevski «Gertsen nə qədər sosialistdir, bir o qədər də pul hərisidir» deyirdi. Gertsendən fərqli olaraq, Turgenev o vaxtın pulu ilə 50 taler göndərir. Dostoyevski sonralar borcunu ödəsə də, Turgenev iddia edir ki, 50 deyil, 100 taler vermişdir. Buna görə də köhnə məktublar tapılıb məsələyə aydınlıq gətirilənə qədər Dostoyevski hamı tərəfindən kələkbaz kimi tanınmışdır. Varlı Aqata Kristi ər hesabına yaşamaq istəyir… «Qadını əri saxlamalıdır». Bu fikirlər Aqata Kristiyə aiddir. Hətta kitabından gələn gəlirlər həyat yoldaşının gəlirinin iki- üç qatı olanda belə bu fikrindən dönməmişdir. O, həmişə əmək kitabçasına adının qarşısında evdar qadın yazdırırdı. pul və yazarYazıçı xanım kitablarından çoxlu pul qazandığını vergilər müfəttişliyindən gələn çeki görəndə başa düşmüşdü. Daha sonralar o, yazacağı kitabları vergiləri düşünərək yazırdı. Belə ki, il ərzində iki kitab yazacağı tədqirdə daha çox pul ödəməli olduğunu bildiyi üçün bir kitab yazırdı. Axmaq Daniel Defo! Batmış gəmilərdən qızıl axtaran şirkətin hissələrini alan Daniel Defo bir müddət sonra müflisləşir. Əli hər yerdən üzülən tacir başqa çıxış yolu görmədiyindən, roman yazmağa başlayır. «Bir tacirin əyləncəli hekayəsini yaza bilərdim. Oradakı axmaq da elə özüm olardım”» deyə Defo bildirirmiş. Görəsən, müflisləşməsəydi, Daniel Defo kimi istedadı dünya tanıyardımı? İstiqrazlı yazıçılar Frans Kafka kimya fabrikinin sahibi idi. Daha sonralar o, 15 il qarantiya və 5,5 dəfə gəlirli hərbi istiqrazlar alır. Pulunu qızıl mədəninə xərcləyən Mark Tven mədəndən qızıl çıxmadığı üçün müflisləşir və bundan sonra həyatını təmin etmək üçün ədəbiyyatla məşğul olmağa başlayır. Ancaq Emili və Anna Bronte istiqrazlardan çoxlu gəlir əldə edə bilmişdilər.

“Xural” qezeti, oktyabr
Hazırladı : Asifə Əfəndi

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 6 votes)

Naz Ramizqızı

Fitret.az yazarı. Tələbə.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebook