QLOBAL BORC PİRAMİDASI

Xüsusi

10491250_10204021648522776_3743247053425576805_nBu sadə tarixi həqiqətdir ki, hər hansı intellektual toplumdakı intellektual kültür o, toplumdakı üst sinifin mənafeyini güdür. Köləliyin olduğu bir toplumda insan haqlarına yönəlik inanclar təbii ki, kölə sahiblərinin ehtiyaclarını əks etdirəcək. Daha geniş çaplı baxsaq, psixologiyaya, sosiologiyaya, tarixə, iqtisadiyyata və siyasətə hopmuş fikirlər əslində seçkin kütlənin mənfəətlərini əks etdirməkdədir və onlara qarşı olan hər şeyə qarşı qoruma mexanizmləri yaradılmışdır.

Respublikaçı deyilsinizsə demokratsınız. Xristian deyilsinizsə müsəlman yaxud… Bütün bunların ən hiyləgəri əgər sərbəst iqtisadiyyat tərəfdarı deyilsinizsə azadlığa qarşısınız. Azadlıq kəliməsinin demokratiya deyilən şeylə eyni cümlədə işlədilməsi içimizi rahatladır. Bu gün insanlar dövlətə verdikləri səslə təsir edə biləcəklərinə inanırlar. Əslində, keçərli tək səs pulun səsidir. Əslində, siyasət bazar sistemi içində digərlərindən fərqli olmayan ticari bir işdir. Biriləri bəlli bir nöqtəyə qədər azadlığın lazımlı olduğunu (gözəl göründüyünü) bilirlər və azadlıq hiyləsi bu insanlara hər il səs vermə günü verir.

Heç kim azad olduğuna inanan birindən daha çox kölə ola bilməz. (Goethe)

Tez-tez Stalin, Mao, Hitler öldürdüyü insan sayını söyləyirik. Bu adamlar nə qədər despot olur olsun iş ölüm oyununa gələndə, yaxud toplu qətliama gələndə tarixdəki heç bir hadisə bizə bu gün edilənlə qarşılaşdırıla bilməz. Qıtlıq – ən azından son yüz illik tariximiz  boyunca qida əksikliyindən dolayı olmadı. Afrikada hər gün aclıqdan və AİDS-dən insanlar ölür. Qandi bunu gördü və dedi ki, “Şiddətin ən ölümcül şəkli yoxsulluqdur”. Yoxsulluq tarixdəki bütün savaşlarda ölənlərdən daha çox insan öldürdü.

neft erasıNeft sivilizayiyanın hər dönəmində var idi və sivilizasiyanın təməlidir. Sənayeləşmiş dünyada yediyimiz hər kaloridə 10 kalorilik hidrokarbon- neft və qaz enerjisi var. Suni gübrələr təbii qazdan əldə edilir. Kənd təsərrüfatı malları neftdən əldə edilir. Hər sahədə istifadə etdiyimiz neftlə işləyən maşınlar, nəqliyyatdan tutmuş qidaları paketlədiyimiz plastikə qədər (bütün plastik məhsullar) neftdən hazırlanır.

Neft sayəsində bu gün dünyada 7 milyard insan yaşayır. Artıq elə bir nöqtədəyik ki, ucuz enerji istehsalına imkan qalmayıb. Zirvədə, neft istehsalının alt yamacındayıq. Dəyişən neft qiymətlərinin təsiri ilə demək olar dibdəyik və bu bütün dünyada belədir. Bu 2009-cu ildə də yaşandı və keçdi. Son vəziyyət onu göstərir ki, maliyyə və iqtisadi çöküş yaşanır. Çünki iqtisadiyyat yox olmaq üzrə olan şeyin üzərində qurulub.

Bu gün dünyada 2,8 milyon insan qıtlıq içində yaşayır və bu 2030-cu ilodə 4 milyon insanı əhatə edəcək. Kənd təsərrüfatına əlverişli sahələrimn 30 %-i əlverişsiz hala salınmışdır. Hidrokarbonların, içməli suyun, neftin və bu kimi yaşamı dəstəkləyən qaynaqların get-gedə yox olması balansın pozulmasına yol açacaq. Bütün bu çöküşlərə baxıldığında maddi olaraq bunun altından qalxa biləcək ölkə olacaqmı? Qlobal borc piramidası dünyanı yavaş-yavaş əlinə alır. Günü-gündən artan işsizlik artıq normal qarşılanır. 1970-ci ildən 2010-cu ilə qədər işsizlik və qıtlıq 2 dəfə artmışdır və bu andan etibarən bu vəziyyətin get-gedə pisləşdiyi müşahidə olunur.

Son olaraq iqtisadiyyat və dünyadakı qaynaqlar arasında bağlantı olmalıdır. Əks halda bu iqtisadi paradiqmaya çevriləcək və son insanı da öldürənə qədər davam edəcək.

Mənbə: Zitgeist – Moving Forward
Hazırladı: Şahanə Nuriyeva

Beyenmeler
0   6  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +17 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

PUL – ƏN AZ SORĞULANAN İNANC SİSTEMİ

Xüsusi

pulSiyasi, rəsmi və dini təşkilatlar, sosial sinif, ailəvi dəyərlər də daxil olmaqla  cəmiyyət bir sıra təşkilatlardan ibarətdir. Bu təşkilatların anlayışımız və baxış bucağımıza təsiri çox böyükdür. İçinə doğduğumuz bu vəziyyətlərə görə yaradılırlar və səbəbləndirilirlər. Bütün bu sistemlərin arasında pul sistemi qədər yanlış anlaşılanı yoxdur.  Pul sistemi bu günə qədər  ən az sorğulanmış inanc şəklidir deyə bilərik. Pulun necə yarandığı, onu idarə edənlər və pulun cəmiyyətə təsiri nüfuzun böyük hissəsinin maraqlanmadığı məsələlərdir. Yaşadığımız dünya elə bir dünyadır ki, mövcud zənginliyin 40 %-nə  cəmiyyətin 1%-i sahibdir. Hər gün 34.000 uşağın yoxsulluq və xəstəlikdən öldüyü, nüfuzun 50%-nin gündə 2 dollardan az gəlirlə yaşadığı bir dunyadır.  Bir şeylər düz getmir. Biz fərqində olsaq da, olmasaq da mövcud təşkilatların, sistemin və cəmiyyətin can damarı “pul”dur. Buna görə də pul sisteminin necə işlədiyini  anlamaq, niyə bu şəkildə yaşadığımızı anlamamız üçün vacibdir. Təəsüf ki, iqtisadiyyat qarışıq və sıxıcı qəbul edilir. Bitmək tükənmək bilməyən iqtisadi terminlər və riyaziyyat insanları anlama səyindən uzaqlaşdırır. Gərçəkdə isə iqtisadi sistemə geyindirirlmiş qarışıq maskadan ibarətdir. İnsanlığın qatlanmaq məcburiyyətində qaldığı ən iflic edici prosesi gizləmək üçün planlaşdırılmışdır.

Pul borcdan yaradılır.  Pulun ya da dəyərin borcdan yaxud öhdəlikdən yaradıldığı paradoksu insanların başını qarışdıra bilər. Məsələn: ABŞ bir miqdar pula ehtiyacı olduğuna qərar verir. “FED”dən borc alır. Nəticədə hökumət “FED”ə borclanır. Banklar mövcud aldıqları pula faiz ödəməzlər. Əgər ödəsəydilər pul yarada bilməzlərdi.

Sual: Bəs yeni yaradılmış pula dəyərini verən şey nədir?
Cavab: Hal hazırda dövriyyədə olan pul.

Yaradılmış pul dövriyyədəki pulun dəyərini azaldır. Bu inflyasiya cəmiyyətin üzərindəki gizli vergidir. Bizə göstərilən vəziyyəti düzəltmək üçün dövriyyədəki pulun artırılmasıdır.  Çünki heç kim “Pulun dəyəri ilə oynayaq”, Pulun dəyərini düşürək” deməz.  Gərçək aldatma pulun dəyərini aşağı salmaqdır. Pul yoxdan var edildikdə qənaətlərimiz qalmır. Ortada sadəcə “sərmayə” deyilən şey qalır. Daha çox pul basıb, daha çox inflyasiya yaradarkən dünyadakı inflyasiya probleminin  həllini gözləyə bilərikmi?

pul-borc-köləXatırlayaq – pul borcdan yaranırdı. Maliyyə sistemində pul borcdur, borc da puldur. Nə qədər pul varsa, o qədər borc vardır. Nə qədər borc varsa, o qədər pul vardır. Yəni, cüzdanınızda olan hər bir dollar birinin digərinə borcudur. Hökumət də daxil ölkədəki hər kəs borclarını ödəyə bilsə, dolanımda 1 dollar belə qalmaz. 1835-ci ildə ABŞ tarixində milli borclar tamamən ödənilmişdir. Həmin ildə Andrew Jackson Mərkəzi Bankı bağlamışdır.

Andrew Jackson: “Mərkəzi Bankın hökuməti nəzarətdə saxlamaq üçün arsız cəhdləri göstərməkdədir ki, bu təşkilatın davamlılığı yaxud bənzərinin qurulması ABŞ xalqının sonsuza qədər  aldadılmasına yol açacaq”. Bu mesajın ömrü çox qısa oldu. 1913-cü ildə yeni Mərkəz Bankı quruldu. (FED) Amerikan vətəndaş müharibəsində Prezident Linkoln Avropa bankları tərəfindən təklif edilən yüksək faizli kreditləri diqqətə almamışdır. Müstəqil, borcdan təmizlənmiş pul vahidi yaratmaq istəyirdi. Buna  “Greenback” adı verilmişdi. Avropa: “Greenback”-ə icazə verilməməlidir, çünki ona nəzarət etmək şansımız olmayacaq” deyirdi.

Hal-hazırda FED tərəfindən gerçəkləşdirilən şey dünyadakı bankların çoxunda tətbiq olunan “Müasir köləlik sistemi”dir. Düşünün- borcdan yaradılan pul. İnsanların borcu olduğunda nə edər?  Ödəmək üçün işləyər. Pul ancaq və ancaq borcdan yaranırsa cəmiyyət necə borcdan qurtaracaq? Qurtara bilməz. Məsələ budur.  Heç vaxt geri ödənilməsi mümkün olmayan faiz yaradılmaqdadır. Bu da ödəniş – kölə münasibətini davam etdirəcək.  Gerçəkdə, sadəcə piramidanın təpəsindəki elit insanların faydalana biləcəyi bir imperatorluğu gücləndirir. Onlar dəstəklədikləri şirkətlər və hökumətlə gərçək əfəndilərdir. Gerçək köləlikdə kölələrə ev və yeyəcək verilir. Ekonomik köləlikdə isə insanlar ərzaq və digər ehtiyaclarınıözləri qarşılamaq məcburiyyətindədir. Bu cəmiyyəti öz maraqları istiqamətində istifadə etmək üçün bu günə qədər yaradılmış ən dahianə hiylədir. “Borc” cəmiyyəti fəth etmək və kölələşdirmək üçün yaradılan silahdır. Faiz isə onun cəbhəxanasıdır.  Əksəriyyət bu gerçəyin  fərqində olmadan yaşarkən banklar güclərini artırmaq üçün hökumətlər və şirkətlərlə işbirliyi  edərək daha mükəmməl üsullar yaradır. Dünya Bankı, Beynəlxalq Pul Fondu (İMF) kimi yeni təşkilatlar meydana gətiririlər.

neft-pulBİR İQTİSADİ GÜCÜN ETİRAFLARI:

Şirkətlərimizin göz diktiyi neft kimi qaynaqları olan ölkəni müəyyənləşdirdikdən sonra Dünya Bankı ya da digər qurumlardan o ölkə üçün çox böyük kreditlər təmin edirik. Ancaq pul o ölkəyə getməz. O ölkədə quruculuq işləri ilə məşğul olacaq bizə ait böyük şirkətlərin kassasına girər. Enerji stansiyaları, sənaye bölgələri, limanlar…  Bizim şirkətlərlə bərabər o ölkədəki bir neçə varlının faydalanacağı şeylər. Bunlar əksəriyyətin faydalanacağı şeylər deyil, amma bütün ölkə xalqı borcun altına girir. Bu elə böyük borcdur ki, geri ödəyə bilməzlər və bu planın bir parçasıdır. Daha sonra biz gedib onlara “ bizə çox borcunuz var və ödəyə bilmirsiniz, ona görə də neftinizi bizə ucuz satın, ölkənizdə hərbi baza qurmamıza icazə verin və ya əsgərlərimizi dəstəkləmək üçün dünyanın bir yerinə əsgər göndərin, məsələn: İraq, yaxud növbəti birləşmiş millətlər seçimində bizə səs verin”  deyirik. Ölkəni borca saldıqdan sonra borclarını ödəmələri üçün yenidən borc almalarını təklif edirik və daha çox faiz ödəyirlər. Bu zaman da yeni şərtlər irəli sürərərik ki, bu da o ölkənin qaynaqlarını satması ilə  nəticələnər.

Neft ölkəsi olaraq Azərbaycan da bu təsirlərdən kənarda qalmır. İqtisadi inkişafın sürətlə irəlilədiyi Bakımızda hər an yeni dəyişikliklər: eurovision, avropa oyunları, quruculuq və abadlıq işləri davam edir. Xalqın zehni geriliyi dövlətin iqtisadi irəliləməsinə mane ola bilmir. Hal-hazırkı böhrandan da qorxmaq lazım deyil. Azərbaycan zəngin ölkədir və ona kredit vermək istəyənlər çox olacaq.

Mənbə: Zeitgeist addendum
Hazırladı: Şahanə Nuriyeva

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +19 (from 19 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İQTİSADİ BÖHRANIN İNSANLAR ÜZƏRİNDƏKİ TƏSİRİ

Xüsusi

iqtisadi böhran-ekonomik krizBöhranın insan üzərində yaratdığı ilk təsir “şok dövrü” adlanır. Bu iqtisadi böhranda insanlar əvvəlcə inanma çətinliyi yaşayacaq və bu hadisənin təsiri ilə nə edəcəklərini bilməz bir halda hərəkətsiz qalmağı üstün tutacaqlar. Bu dövrü təqib edən “reaksiya dövrü” isə “şok dövründən” sonra bir neçə gün ərzində baş qaldırır. Bu dövrdə artıq hadisələr haqqında şərhlər verilməyə başlayır, sistemə iradlar, barışa bilməmələr, rədd etmələr və buna səbəb olan amillərə qarşı təpkilər artmağa başlayır. Və nə edə biləcəyi barədə qərarlar qəbul olunmağa və bunun ardınca da monotonluqdan çıxıb, hərəkət etməyə başlanılır. Bu dövrün nəticəsində də baş verən bu böhrana qarşı “uyğunluq dövrü” yaranacaqdır. Vəziyyətə uyğunlaşıb həyatına davam edənlər qədər, bu böhranın yaratdığı təsir ilə özünə və ətrafına zərər verə biləcək şəxslər də yaranacaqdır. Bu dövrlərdən yola çıxaraq iqtisadi böhranların insanın üzərində yaratdığı psixoloji təsirləri daha detallı bir şəkildə sizlərlə bölüşməyə çalışacağam.

İqtisadi böhranlar, insanların gələcəyə yönəli çətinlik və narahatlıqlarını artırır. İnsan gələcəyini zəmanətə almaq və gələcəyə güvənmək istəyir. Gələcəyin onun əsas ehtiyacları üçün nə kimi çətinliklər yaradacağı üzərində düşünməyə başlayır. Gələcəyini təhdid edən hər bir hadisəyə qarşı qorxu ilə baxır. Bu barədə Maslovun “Ehtiyaclar Nəzəriyyəsindən” bəhs etmədən keçməyəcəyəm. İnsan, “tələbat nəzəriyyəsində” var olan fizioloji tələbatlarını ödəyə bilməyəcəyi fikrinin narahatlığına görə, digər ehtiyacları ilə də məşğul olmayacaqdır. Həyatını və ehtiyaclarını təhdid altında hiss edən insan özünü inkişaf etdirmək üçün səy göstərməyəcəkdir. Maslov iyerarxiyasında ən son kateqoriya olan “özünü gerçəkləşdirmədə” problemlər yaşanacaq. Buradan yola çıxaraq deyə bilərəm ki, insan əsas ehtiyaclarını qarşılamaqda problem yaşayanda daha aqressiv və təcavüzkar ola bilər.

QLOBAL BÖHRANIN YARADACAĞI MÜMKÜN PROBLEMLƏR

1) İş həyatında yarana biləcək problemlər,
2) Ailə daxili problemlər,
3) Fərdi psixoloji və fiziki sağlamlıq problemləri,
4) Digər insanlarla sosial əlaqə problemləri

İŞ HƏYATINDA YARANA biləcək PROBLEMLƏR

İş yerlərində çalışanlar arasında rəqabət başlayacaq və çalışanlar işlərini itirməmək üçün digər insanları keçməyə çalışacaq və ya özü işdə qalmaq üçün digər insanların ayağını büdrətməyə çalışacaqdır. Hər gün işə gedərkən “bu gün kim işdən çıxarılacaq, görəsən, yoxsa mənmi?”, deyə düşünən və işdən atılma riskini daşıyan bir insan, işə gedərkən həyəcanlı, gərgin və narahat olacaq. İş həyatı və işdən götürülən qazanc insanın özünü təhlükəsizlikdə hiss etməsinə səbəb olur. Bunları itirəcəyini düşünməsi isə insanın iş səmərəsini aşağı salacaqdır. İşə diqqət verməyəcək, gördüyü şeylərə konsentrasiya olmasını əngəlləyəcəkdir. İş yerində yaşanacaq problemlər təkcə iş səmərənin azalması ilə bitməyəcək. İş yerindəki dostları ilə əlaqələrinə də təsir edəcəkdir. Bir-birini rəqib kimi görməyə başlayan insanlar, bir-birilərinin etdiklərinə mane olacaq, ya da bir-birilərinin qüsurlarını taparaq, öz yerlərini möhkəmləndirməyə çalışacaqdır. İş yerində baş verəcək inamsızlıq insanların bir-birləri ilə əlaqələrini də əhəmiyyətli dərəcədə azaldacaqdır. Rabitə də etimad problemi, paylaşmalara mane olur. Keçmişdə aldığı kreditləri ödəməyən və ya təcrübələri birjaya ya da fərqli yerlərə yatıran adamlar özlərini zəmanətdə hiss etməyəcəkdir. Daim veriləcək xəbərləri dinləməyə yönələcək və özünü idarə etməsi lazım olan işə kökləməyəcəkdir.

AİLƏ DAXİLİ PROBLEMLƏR

İş yerindəki gərginliyə səbəb olan bu qayğı və həyəcanlı vəziyyət, insanların şəxsi həyatında da əks olunacaqdır. Ailə fərdlərinə qarşı əsəbi və təcavüzkar bir rəftar nümayiş etdirilə bilər. Evə maddi xeyir verən şəxsin işlərinin pozulması, ailə üzvlərinin ona qarşı davranışlarının mənfi istiqamətə yönəlməsinə təsir göstərə bilər. Uşaqların böhrandan əvvəlki kimi yaşamaq istəmələri, ailədə qarşıdurmalara səbəb ola bilər. Uşaq əvvəlcədən malik olduğu istəklərinə maneə qoyulmasını istəməyib reaksiya göstərə bilər. Yaşadığı vəziyyət onun yoldaşları arasındakı yerini və əhəmiyyətini də poza bilər. İtki yaşayan uşaq hirsini ailəsinin və dostlarının üstünə tökə bilər.
Həyat yoldaşı arasında ünsiyyət pozula bilər. Gələcəyin dərdi ilə yaşayan fərd özünə etibarını da itirə bilər. Özünə inamını itirən fərd isə heç bir şey etmək istəməyəcəkdir. İstəksiz və motivasiyası əskik olan şəxs həyat yoldaşı ilə problemlər yaşamağa başlaya bilər.

FƏRDİ, FİZİKİ VƏ PSİXOLOJİ PROBLEMLƏR

İş həyatının və maddi qayğıların yaratdığı problemlər insan həyatının digər sferalarına da təsir edə bilər. Bundan başqa, etmək istədikləri şeylərdə tərəddüdlər yaşayacaq və risk etməkdən çəkinəcək. Risk etmək istəmədiyi və özünü zəmanətdə hiss etmədiyi üçün pulunu xərcləməyəcəkdir. Bu da iqtisadiyyatı çıxılmaz vəziyyətə sürükləyəcəkdir. İstehsal və istehlakın olmadığı bir iqtisadiyyat isə düşünülə bilməz. Kiçilmə və istehsalın azalması işsizliyi artıracaq. İşsiz qalan insan da istehlak etməkdən çəkinəcəkdir. İnsan sahib olmaq istəyən bir varlıqdır. İstehlak da insanın sahib olma ehtiyacını dəstəkləyən bir hadisədir. Sahib olmamaq və ehtiyaclarının xaricində bir şey almaması insanın psixoloji tarazlığını pozacaqdır. Psixoloji olaraq depressiya və qorxu simptomları müşahidə ediləcəkdir. Bundan başqa, psixoloji mənşəli fiziki şikayətlər də ortaya çıxa bilər. Baş ağrısı, mədə ağrısı, ürək bulanması və gərginliklə bağlı bədənin müxtəlif yerlərində ağrılar başlaya bilər. İnsanlar baş verən böhranla bağlı çarəsizlik hissləri də yaşaya bilər. Bu vəziyyətdən necə xilas olacağı və necə bacara biləcəyini düşünməyə başlayır, çarələr axtarır. Çarəsizlik hiss edən insan isə ya problem yaradan vəziyyətdən qaçmağa, ya da problemin içində mübarizə aparmağa çalışacaqdır. Problemdən qaçma yolunu seçən insan, içində olduğu vəziyyətlə bacara bilməyib, özünə zərər verə bilər. İş həyatının və şəxsi həyatın itirilməsi kimi anlar yaşana bilər.

DİGƏR İNSANLARLA SOSİAL ƏLAQƏ PROBLEMLƏRİ

Gözləntilərin qəbuledilməz səviyyəyə gəlməsi insanları bir-birindən uzaqlaşdırar. Bir çox insan özünü ictimai həyatdan təcrid edə bilər. Keçmişdəki maddi imkanlarını itirən insan özünü digər insanlardan uzaqlaşdırdığı kimi, digər insanlar tərəfindən də tərk edilər. Böhranla bağlı mənfi fikirlər şəxslərin qayğı, qorxu, qəzəb, həyəcan, gərginlik, tənhalıq, çarəsizlik, risk etməmək, narazılıq, natamamlıq və inamsızlıq, eləcə də motivasiya azalması şəklində hiss və davranışlarını artıracaqdır. Böhran şəxsiyyətin xüsusiyyətlərinə bağlı olaraq, hər insanın üzərində müxtəlif təsirlər də yaradacaqdır. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə yanaşı, insanın sosial-iqtisadi quruluşunu da istisna etmək olmaz. Psixoloji təsirlərdən bəhs edərkən bir fərdi bütöv şəkildə nəzərə almağımız lazımdır. Psixoloji quruluşun təşkilində ictimai ölçünü yox saymaq mümkün deyil. İnsanlarda meydana gələn bu dəyişikliklər cəmiyyətin dəyər mühakimələrinə də təsir edəcəkdir.

Hazırladı: Coşqu İsmayılzadə

Beyenmeler
0   6  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KƏLƏKBAZ

Xüsusi

kələkbazKələkbaz Dostoyevski, pulgir Balzak, kölə Çexov və ya dolanmaq üçün yazmağa başlayan ədəbi nəhənglər… Pul əl çirkidir. Zaman-zaman bu deyimin öz qüvvəsini itirdiyini görürük. «İnsan həyatında pul mühüm rol oynayır» deyənlər də az deyil. Biz bəzən növbəti addımımızı da pula və ya pulsuzluğa əsasən təyin edirik. Pulun gətirdiyi xoşbəxtlik və ya pulla gələn bədbəxtlik. Bütün bunlar maddiyyatın ön planda olduğunun göstəricisidir. Amma yaradıcı insanların pula münasibəti həmişə birmənalı olmayıb. Bu tipli insanların maddiyyatla əlaqəsi olmayan mənəvi dünyaları olur. Bizim dahi dediyimiz, əsərləri milyonlarla ölçülən insanların yaşadıqları dövrdə yoxsulluqdan əziyyət çəkdiklərini görürük. Ədəbiyyatsevərlər də həmişə öz yazıçısını, şairini kasıb və pulsuzluqdan əziyyət çəkən görmək istəyiblər. Amma onlar da hər nə qədər pulu sevməsələr də, nə qədər əhəmiyyət verməsələr də, vaxtaşırı maddiyyatla hesablaşmalı olurlar.

Bəs, dünya ədəbiyyatının klassiklərinin pula münasibətləri necə idi, maddiyyat onların yaradıcılığına necə təsir göstərirdi?
Bu suala cavab tapmağa çalışaq. Gənc xəsis, yoxsa qoca əliaçıq? Lev Tolstoyun gəncliyində xəsis olduğu deyilir. Belə ki, yaxın dostu ona pulqabı, gümüş qantarğı, yüz rubl dəyərində bir qılınc verir və beş rubl qumar borcunu ödəyir. Əvəzində isə yazıçı ona bir tapança, 6 güllə və bir qramafon verir. Ancaq illər Tolstoydan bir çox şey kimi, xəsisliyini də aparır. öz xidməti üçünQocalığında onun xüsusi olaraq dilənçilər üçün saxladığı pul kisəsi var idi. Belə ki, evinin qarşısında toplaşan dilənçilərdən keçib gedə bilmək üçün həmin kisədən pulları havaya atardı. Amma onun bu xeyirxahlığı gəncliyində qazandığı xəsis adını unutdurmamışdı. Ananı, atanı doyuzdurmaq lazımdır… Soykök etibarilə təhkimli kəndli olan Çexov həyatını kasıb biri olaraq keçirib. Onun ulu babası ailəsini təhkimçilikdən çıxarmaq üçün yeddi yüz rubl vermiş, pulu çatmadığına görə qızını bəyə hədiyyə etmişdir. Anton Pavloviç Çexov isə gecə-gündüz işləyərək ailəsinə baxırdı. Buna görə də o, tez-tez satıla biləcək əsərlər yazırdı. Müflisləşmiş tüccar olan atası həmişə deyərdi: “Ananı, atanı yedizdirmək lazımdır”». İllər sonra Çexova həddən artıq əsər yazmısan deyə təndiq edənlərə onun cavabı belə olurdu: «Axı atanı, ananı doyuzdurmaq lazımdır». «Yemək küçəsi» İngiltərədə eynən Çexovun taleyini yaşayan bir qrup yazıçı vardı. Onlar «Yemək küçəsi» adlanan yerdə yığışar və acından ölməmək üçün hər şey yazardılar. Qəzetə məqalə, şikayət ərizələri, izahatlar və s. Bu küçənin ən görkəmli nümayəndəsi olan Samuel Conson həmişə deyərdi: «Axmaqlardan başqa hamı pul üçün yazır». «Mənə varlı bir dul tap» Yoxsulluqdan bezmiş Onore de Balzak bacısına yazdığı məktublarda belə deyirdi: «Mənə varlı dul qadın tapın. Mən daha pul üçün yox, zövq üçün yazmaq istəyirəm». Bu fikir yazıçının beyninə o qədər batmışdı ki, hətta sonralar ona qadın heyranları tərəfindən gələn məktublara baxarkən, birinci zərfi bahalı olanları oxuyarmış. Və bunun sayəsində ömrünün son illərində xanım Hanskla evlənir. Madam Hanksla evlənib onun öz xidməti üçünsərvətinə sahib ola bilmək üçün onlar illərlə xəstə olan Müsyo Hanksın ölməyini gözləyirlər. Amma Müsyo Hanksın ölməyi xeyli gecikir, üstəlik o öldükdən bir neçə ay sonra pulun səltənətini yaşamamış Balzak ölür. Bundan başqa, Balzak dərzisinə olan borclarını ödəyə bilmədiyi üçün əsərlərində onu tərifləyirmiş. Məşhurlaşmamışdan qabaq isə başqa-başqa ləqəblərlə çoxlu sayda ədəbi dəyəri olmayan romanlar yazmışdır. Balzak o qədər yoxsulluq içində yaşamışdı ki, hətta Ukraynada nişanlısı ilə meşədə gəzərkən romantik xəyallar yerinə ticarət planları qururdu: “Fransada dəmir yolu çəkilişi üçün tonlarla ağaca ehtiyac var. Amma orada bu qədər ağac tapılmaz. Bu meşədə isə yetərincə vardır». Oskar Vayld varlı qadınla evlənmək istəyi Balzak kimi Oskar Vayld da varlı qadınla evlənmək istəyirdi. Kasıbçılığının pik nöqtəsində varlı qızı olan Şarlottaya evlənmək təklif edir. Rədd cavabı aldıqdan sonra isə təəssüflə qeyd edir: «Şarlotta, qərarına təəsüf edirəm, sənin pulun və mənim ideyalarımla çox yol qət edə bilərdik». Kələkbaz, yoxsa xeyirxah Dostoyevski? Balzakdan fərqli olaraq, Dostoyevski bu tip düşüncələrdən uzaq idi. Belə ki, onun ikinci evliliyi kasıb bir qadınla olmuşdu. Yoxsulluq içində böyümüş Anna Dostoyevskaya pullarını qənaətlə xərcləyirdi. Dostoyevski isə bədxərc idi. O, qumar oynayır, bütün kasıb qohumlarını himayə edir və dilənçilərə bacardığı qədər pul verirdi. Ürəyinin yumşaqlığındanmı, yoxsa pula marağı olmamağındanmı, onu tez-tez aldadırdılar. Bütün bunlara baxmayaraq, yazıçı tarixə kələkbaz kimi düşmüşdü. Bələ ki, borclarını ödəmək üçün Turgenev və Gertsendən borc istəyən zaman Gertsen ona pul verməkdən boyun qaçırır. İllər sonra bunu xatırlayan Dostoyevski «Gertsen nə qədər sosialistdir, bir o qədər də pul hərisidir» deyirdi. Gertsendən fərqli olaraq, Turgenev o vaxtın pulu ilə 50 taler göndərir. Dostoyevski sonralar borcunu ödəsə də, Turgenev iddia edir ki, 50 deyil, 100 taler vermişdir. Buna görə də köhnə məktublar tapılıb məsələyə aydınlıq gətirilənə qədər Dostoyevski hamı tərəfindən kələkbaz kimi tanınmışdır. Varlı Aqata Kristi ər hesabına yaşamaq istəyir… «Qadını əri saxlamalıdır». Bu fikirlər Aqata Kristiyə aiddir. Hətta kitabından gələn gəlirlər həyat yoldaşının gəlirinin iki- üç qatı olanda belə bu fikrindən dönməmişdir. O, həmişə əmək kitabçasına adının qarşısında evdar qadın yazdırırdı. pul və yazarYazıçı xanım kitablarından çoxlu pul qazandığını vergilər müfəttişliyindən gələn çeki görəndə başa düşmüşdü. Daha sonralar o, yazacağı kitabları vergiləri düşünərək yazırdı. Belə ki, il ərzində iki kitab yazacağı tədqirdə daha çox pul ödəməli olduğunu bildiyi üçün bir kitab yazırdı. Axmaq Daniel Defo! Batmış gəmilərdən qızıl axtaran şirkətin hissələrini alan Daniel Defo bir müddət sonra müflisləşir. Əli hər yerdən üzülən tacir başqa çıxış yolu görmədiyindən, roman yazmağa başlayır. «Bir tacirin əyləncəli hekayəsini yaza bilərdim. Oradakı axmaq da elə özüm olardım”» deyə Defo bildirirmiş. Görəsən, müflisləşməsəydi, Daniel Defo kimi istedadı dünya tanıyardımı? İstiqrazlı yazıçılar Frans Kafka kimya fabrikinin sahibi idi. Daha sonralar o, 15 il qarantiya və 5,5 dəfə gəlirli hərbi istiqrazlar alır. Pulunu qızıl mədəninə xərcləyən Mark Tven mədəndən qızıl çıxmadığı üçün müflisləşir və bundan sonra həyatını təmin etmək üçün ədəbiyyatla məşğul olmağa başlayır. Ancaq Emili və Anna Bronte istiqrazlardan çoxlu gəlir əldə edə bilmişdilər.

“Xural” qezeti, oktyabr
Hazırladı : Asifə Əfəndi

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 6 votes)

Naz Ramizqızı

Fitret.az yazarı. Tələbə.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebook

İNSANLIQ PROBLEMİ. EVİMİZİ QORUYAQ.

insan və kainat nə üçün var?1300 ildir dünyanın bütün qitələrində yaşayırıq. Kiçik bir qrup çılpaq heyvandan, qlobal güclər yaratdıq. Hər yeri ələ keçirdik. Həm təbiəti, həm də özümüzü məğlub etdik. Bir-birimiz üzərində qələbələr elan etdik. Bu, tarixin başlanğıcından bəri vardı. Ancaq zamanla, hər hərəkətin özümüzə təsir etdiyini görə bilmədik. Hər hərəkət bir şəkildə qarşılığını bizə verir. İnsanlar inkişaf etdikcə bunu unutdu. Əvvəllər fərqindəydik, amma BİZ  deyərkən  dediyimizin nə olduğunu unutduq. Bizi bəsləyən təbiəti, parçası olduğumuz canlılığı, zaman keçdikcə yox etməyə başladıq. İnsanlığın inkişafı, yox edici gücünün də inkişafı oldu.

Yüz min illik təbiət tariximizdə yalnız 300 ildə kompensasiyası qeyri-mümkün olmayan problemlər yaratdıq. 18- ci əsrdəki sənaye inqilabı və inkişaf bəhanəsi, öz ölümümüzü başladan gözəl bir bəhanəydi. Bugünkü inkişaf anlayışımız sənaye deyilən yox edici xoşbəxtlik tərəfindən formalaşdı. Dağ, daş, su və meşə ruhlarına inanan; hər şeyi bir canlı kimi görən atalarımızın əksinə heç bir şeyin həyat hüququna inanmaz olduq. Sənayenin istehlak ehtiyacını doyurmaq üçün, üzərində yaşadığımız dünyanı yox etməyə başladıq. Əslində inqilabın bir günahı yoxdur.  İnsan nə qədər maddi olaraq inkişaf etdisə, o qədər cəhalətin içinə batdı, mənəviyyatını unutdu. Onsuz da inkişaf o biri fərdlər üzərindəki iqtidarı simvollaşdırma edər. Yəni, bir inkişaf varsa, şübhəsiz, zərər çəkmiş olan biriləri vardır. Bir bərabərsizlik və ədalətsizlik olmalı ki, inkişaf olsun.

İnkişaf etmiş, qloballaşmış dünya inkişaf etmiş, qlobal problemlər gətirmişdir. Artıq gündəlik problemlərimizin yanında, inkişaf etmişliyin bizə gətirdiyi problemlərlə iç- içəyik. İnsanlıq problemləri dediyimiz inkişaf etmiş problemlər artıq hər birimizin gündəlik dərdidir.  Bunları sıralayaq:

Evimizi cəhənnəm vadisinə çevirməyək

Evimizi cəhənnəm vadisinə çevirməyək

1. İNKİŞAF ETMİŞ CƏHALƏT.

İnkişaf etmiş olduğunu sanan, özünü bəyənmiş cahillər dünyanın ən böyük problemidir. Bu qrupda özünü digərlərindən üstün görən insanlar vardır. Bu gün bütün dünyaya güc tətbiq edən – çox mədəni millətlər ən böyük dərdimizdir. Çox ağıllı olduqlarını zənn edib hərəkətlərini sorğulamadıkları üçün idarədən çıxmış dağıdıcı bir güc halını almışdır. Ümumiyyətlə, ən böyük problem olaraq neft, su, qida göstərilir, ancaq ən böyük problem bunları xərcləyən – israf edən insanlardır. Dünyanın geri qalanına görə hər şeyi 10 ila 100 qat daha çox istehlak edən ABŞ-ı ələ alaq. ABŞ bütün dünyaya hökm edən inkişaf etmiş bir gücdür. Geri qalmış yerlərdə demokratiyanı bərqərar etməsi ilə tanınır. Kimsəyə zərəri olmayan kəndliləri bombalayaraq dünyanın xilasını bəyan edər. Halbuki ABŞ vətəndaşı gündə 1 saat israf etmədən yaşasa dünyadakı ehtiyaclar azalar. Geri dönməyəcək bu qaynaqların istehlakı ilə ABŞ dünyanı yox etməkdədir.

Yalnız ABŞ  deyil, bütün qərb və onun həyat tərzini mənimsəyən bizim kimi səfil ölkələr də bu cəhalətin hissəsidir. Heç bir şəkildə geri gəlməyəcək neftin və suyun heç bir məhdudiyyət olmadan xərclənməsi, ancaq inkişaf etmiş bir cəhalətdə mümkündür. ABŞ vətəndaşı gündə 600 litr su istifadə edərkən, Afrikada 2 litr su tapa bilmədiyi üçün ölən insanlar vardır. Dünyanı qurtarmaq adına başqalarını deyil, ilk öncə özümüzü islah etmək lazımdır. Dünyanı qurtarmaq üçün təcili olaraq özümüzə baxmalıyıq.

Dünya her birimizə yetəcək qədər geniş...

Dünya her birimizə yetəcək qədər geniş…

2. YOXSULLUQ.

Dünyanın ən zəngin 85 kişisi, dünyanın yoxsul yarısı qədər zəngindir. Yəni, 85 adam 3.5 milyard insan edir. Bu necə ola bilər? Bir insanın necə bir qabiliyyəti ola bilər ki, 42 milyon adama bərabər olsun? Bu nizamda səhv bir şeylər olduğu qətidir. Təbii qavrayış da səhv. Yoxsul olan kimdir? Yoxsulluq əslində zənginlərə məxsusdur. Bu nizamın memarları düşüncə yoxsuludur ki, aclıqdan milyonlarla insan ölərkən, yalnız insanlığı deyil, təbiəti də yox edən zənginlər öz sonlarını hazırladıqlarından xəbərsizdirlər. Kasıb, yoxsul xalq su və yemək ilə sonsuza qədər yaşayar. Ancaq, zənginlər bir gün gəlib, fərqinə varamadıqları qiymətli qaynaqlar tükənincə qərbli sənaye onlara yardım etməyəcəkdir. Böyük sərmayənin yoxsulluğu qarşısı alınmaz bir hal almışdır. İstehlak xəstəliyi müalicə edilə bilməz haldadır. Bu mərhəmətsiz təbiət qatillərinə artıq dur deməyin zamanı.

Bizə həyat verən planetimizə onu çirkləndirməklə təşəkkür etməyək..

Bizə həyat verən planetimizə onu çirkləndirməklə təşəkkür etməyək..

3. ƏTRAFI ZİBİLLƏMƏ.

Bildiyimiz zibil. Sənayeləşmiş ölkələrdə adambaşına 3 kq zibil düşür. Təbii qaynağı istifadə edilməz hala gətiririk. Zibil bir insanlıq icadıdır. İnsanlığın da sonunu gətirəcək. Təbiətdə bir şeyi istifadə edilməz hala gətirən tək canlı bizik. Zibil deyə bir şey niyə mövcud olsun ki? Zibil, sənaye inqilabına qədər yoxdur deyiləcək qədər az idi. Inkişaf və istismar yalanlarıyla özümüzü məhv etdik. Dünyadakı mədənlər bu sürətlə gedərsə 50 il içində tükənəcək. Bütün zibillər gələcəyimizi məhrum etdiyimiz həyat imkanıdır. İsrafçılığın göstəricisi olan zibillərə dur demək mümkündür. İstəklərə görə deyil, ehtiyaclara görə hərəkət edək. Qablaşdırmanı ən aza endirib, zibil hesab etdiklərimizin yenidən istifadə edilməsi üçün zəmin yarada bilərik. Zibilə atdığımız çox şey yenidən istifadə edilə bilər. Yığıb bələdiyyə və qeyri-hökumət təşkilatlarına təslim edə bilərik. Bizə lazım olmayan əşyalar isə bir çox insanın ehtiyacı ola bilər. Atmaq yerinə bağışlamağı təcrübə edə bilərsən. Ən əhəmiyyətlisi də, zibilin xilası lazım olan bir şey olmaqdan çıxmasıdır. Zibildən heç bir zaman xilas ola bilmirik . O israf etməmizdən dolayı özümüzə verdiyimiz bir zərərdir. Bunu nəzərə alsaq daha az tullantısız bir dünya mümkün ola bilər.

DİGƏR …

Savaş, xəstəlik, təhsil, demokratiya, əhali, enerji, su, qida, ətraf filan, filan… Bunların hamısı inkişafa bağlıdır. Savaş, xəstəlik, təhsil və s. problemləri hər zaman var idi. Tarix boyunca bu problemlərlə başa çıxdıq. İndi başa çıxmalı olduğumuz tək problem var: İnsanlıq problemləri və evimizi qorumaq. Gəlin təşəkkürümüzü laiqli şəkildə edək!

Mənbə : www.dmy.info
Hazırladı : Fidan Eyvazzadə

Beyenmeler
0   6  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +12 (from 12 votes)

Fidan Eyvazzadə

Fitret.az yazarı. Müəllim.

 
Facebook