“QUTU” ZEHYNİYYƏTİ

C. Məmmədquluzadə-poçt qutusuBAŞ QUTU, BOŞ QUTU…

Yəqin ki, hər birimiz Cəlil Məmədquluzadənin “Poçt qutusu” əsərini oxumuşq. Hekayənin ibrətamizliyi, daim aktual olan mesajı bir qutu üzərindən qurulan hekayə olaraq bizə çatdırılır. Bəli, qutu…
Demək ki, qutu zehniyyətimiz həmişə aydın insanlarımızı məşğul etmişdir. İndi də rəhmətlik Cəlilin “qutu”larını görmək olur, özü də daha çox. Hər tərəfimiz qutudur. Bir çoxunun içi dolu, bir çoxunun isə boşdur. Dolu və boş demişkən, bir az diqqət etsək görərik ki, bu bizim başımızın göstəricisidir həm də. Bəzən tərs, bəzən də düz mütənasib olaraq başlar və qutular dolu vəya boş olur.

Keçim mətləbə. Qutu zehniyyətimiz… Bəli, mən də bir haləti diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm. Bu yaxınlarda idarələrin birində divardan asılmış iki qutu gördüm:

1. Şikayət və təkliflər qutusu
2. Yardım fondu

Demək, birinci qutu bomboş idi. İkinci qutunun içində isə qəpiklər, manatlar və hətta avro da var idi. Dolu idi. Çox səxavətliyik. Olaq, nəyi pisdir? Yardımlaşmaq gözəldir. Amma… O biri qutu boşdur. Boş qalmış qutu içərisində yox olan vicdan və hayqırtımızı, haqqımızı pula çevirərək digər qutuya doldururuq. “Yardım” edirik. A kişi, necə ola bilər ki, o boyda idarədə bir insanın təklifi və şikayəti olmasın. Axı kinli baxışlar, arxadan danışmalar, fısıltılar, mızıltılar ürək bulandırır. Hər gün gileylənən, üsyan edək millət biz deyilikmi? İstəyirəm sual edəm ki, niyə boşdur. Amma nə? –qutu zehniyyətiqutumu, başmı? Baxaq dolu olan yönümüzə. Dilənçi zehniyyəti, rüşvət xəstəliyi. Bəli, rüşvət veririk. Allaha rüşvət, başçıya rüşvət, evdə arvada rüşvət… Alın, əl çəkin bizdən -deyirik. Biz verdikçə onlatr alır. Biz bəy oluruq, başqaları dilənçi olur. Verən varsa, alan da çox olacaq. Normaldır, təklifi olmayan bir toplumun niyə də dilənçisi olmasın?

Qutudayıq. Dünyanı da, vətəni də, evi də, zehniyyətimizi də qutuya çevirmişik. İçi boş və dolu qutular. O qədər qutulaşmışıq ki, içinin dolu vəya boş olması da bir şeyi dəyişmir. Ətrafda qutular dolaşır. Qutular içində qutular…

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +11 (from 11 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

TANRI VƏ İBLİSLƏRİMİZ

bakis-acisiXırda münaqişələrdən tutumuş müharibələrə, dini və ideoloji savaşlara qədər hər şeyin kökündə bir şey dayanır: Fərqli tanrı təsəvvürləri

İnsanlar müxtəlif olduğu kimi həyatı qavramaları da müxtəlifdir, tam olaraq eyni ola bilməz. Baxın, azacıq eynilik dostuğa, dostluq ailəyə, ailələr icmaya, icmalar cəmiyyətə,cəmiyyətlər isə dövlətə, millətə çevrilir. Bunlar öz içlərində bir uyğunlaşma halındadırlar. Sadalananların hərəsinin öz miqyası olduğu üçün, hərəsinin toqquşması da öz miqyası qədər olur. Tanrı təsəvvürü bütün bunların üzərində olmaqla ən böyük uyğunlaşma və ən böyük mübarizə ilə təzahür edib həmişə. Onun miqyası ən böyük miqyasdır.

Müxtəlif duyğular, qavrayışlar, düşüncələr müxtəlif tanrı təsəvvürləri yaradır. Beləliklə də, müxtəlif tanrılar yaranır. Hər kəsin xasiyyətinə uyğun tanrısı formalaşır. Bax əsl dəhşət də bu müxtəlifliklərin toqaquşması zamanı baş verir. Hər bir tanrı özünə qarşı olana tanrıya iblis deyə bir ad qoyur. Nəticədə isə iblis də bir tanrıdır. Öz tanrısını haqq bilən, o birininkinə iblis deyir, onun iblisə uyduğunu zənn edir. O iblisə uyan isə özününkünü tanrı, digərininkini isə iblis zənn edir. Beləcə tanrıların savaşı baş verir, insanların simasında. Ya da insanlar tanrıların simasında savaşırlar.

Untitled-1İnsan özü ilə də bu cür savaş içindədir. Özündə qəbul etdiyi yönlərinə tanrı təcəllisi, qəbul etmədiyinə isə şeytan vəsvəsəsi deyir. İnsan öz-özündə ikiləşir. O üzdən özünü tanıması da çətinləşir. Bu azmış kimi, cəmiyyətin içində olduqca müxtəlif fərdlərin müxtəlifliyini, ikili yönlərini də görür. Əslində özündə olan tanrı və tanrı olmayandan (iblis deyir buna) başqalarında da olduğunu görür. Uyğun olanla dostlaşır, uyğun olmayanla düşmən olur. Beləcə öz içindəki dost və düşmənçiliyi cəmiyyətə də daşıyır. Bax bu üzdən, xırda münaqişələrdən tutmuş böyük fəlakətlərə qədər, hər şey ilk öncə insan zehniyyətində bir savaşa çevrilir, sonra cəmiyyətə daşınır.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +20 (from 22 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

ALLAH ANCAQ MÜSƏLMANLARIN DEYİL

Etiraf edək ki, tez tez, xüsusilə də dini müstəvidə olan müzakirələrdə avtomatik Şərq və Qərb yarışdırması ortaya çıxır. Bir tərəf Avropanın sosial rifah halından bəhs edərkən, digər tərəf də Avropanın sadəcə siyasi güc olaraq formalaşmasından və Şərqi pis vəziyyətə saldığından bəhs edir. Hər iki tərəfin kifayət qədər əsasları var. Amma mən fərqli yöndən baxmaq istərdim:

dünya dinləriAvropadakı indiki siyasi güc, dünən ortaya çıxıb. Şərqin dünyaya meydan oxuduğu vaxtlar Avropa siyasi güc olraq meydanda yox idi. O vaxtlarından bəri məhz özləri didib bir-birini. Türk türkü, müsəlman müsəlmanı, ərəb əcəmi qırıb. İbn Sinanın mədrəsələrini, Farabinin, Zəkəriyyə əl- Razinin külliyatlarını Avropa deyil, məhz müsəlmanlar dağıdıb, məhv edib. Böyük İslam mütəfəkkirlərinin başını elə özününkülər yeyib. Əksinə, Avropa İbn Sina, İbn Rüşd, Farabi, Qəzzali kimi alimləri araşdırıb, öyrənib, mənimsəyiblər. Bəli, bu təkcə Şərqdə olmayıb. Bəli, Bruno, Kopernik kimilərini də yandırıblar, alimləri təqib ediblər. Amma buna qarşı mübarizə aparıb bunu edənləri layiqli yerlərinə qədər sıxışdırıblar. Otur yerində, öz işinlə məşğul ol, misalı. Böyük intibah dövru, Dekartla başlayıb Kantla davam edən, Nyutonla, Eynşteynlə, Tesla ilə dünyaya güc bəxş edən bir təkamülə yol açıblar. Şərqdə isə bu yersiz təəssübkeşlik, bölgəsəl Tanrı təfəkkürü hələ də davam edir. Diqqətlə baxsaq, burax təfəkkürü, az qala zahiri forma belə orta əsrlərdən də geri qalır.
Bəli, güclər, imperiyalar, istismarçılar hər yerdə eynidir, Qərbdə də, Şərqdə də. Amma bu bir faktdır ki, bu gün Avropada sosial həyat tərzi və yaşam modeli müqayisədə İslam coğrafiyasındakı ölkələrdən qat-qat üstündür. Sosial yaşam isə, düşüncə və fikirlərdən formalaşan bir təkamül yolçuluğunun təzahürüdür. Qurani Kərim deyir:

Sizə üz verən hər bir müsibət öz əllərinizlə qazandığınız günahların ucbatındandır! Allah çoxunu əfv edər. 42/30

Allah heç bir topluluğu, doğru yolu göstərdikdən sonra (belə)-qorunub çəkinəcəkləri şeyləri onlara bütünüylə açıqlamadıqdan sonra sapıklıqla günahlandırmaz. Əlbəttə, hər şeyi bilən sadəcə Allahdır. 9/115

böyük dinlərBəli, siyasi güc olaraq Avropaya baxsaq, heç də hər şey göründüyü kimi deyil. Avropa bu gün bütünü ilə model alınası da deyil, məncə. Amma mən insan şüurlanmasından bəhs etmək istədim. Və deyərdim ki, elementar normativ insanı dəyərlər, sadə həyat yanaşmaları baxımından Avropanın demək olar ki, bütün dövlətləri yaxşı şərtləndirilib və bu cür inkişaf edirlər. “Təzahürdür, sadəcə” desək də bu belədir. Yəqin ki, bunun üzərində ciddi institutlar işləyir. Düşünürəm ki, bu bizə təbliğ olunan aqressiv dövlət modeli və qınayıcı ateist baxışlar toplusu deyil. Əksinə, çox tolerant və dünyanın bütün dəyərlərindən məharətlə istifadə edib öz regionları üçün əla modellər qoyan bir bazadır. Faydalılıq bazası.

SİTATIN SONU:

Təməl olaraq, burada bir problem görürəm:
Əslində, hər kəs Avropanın tam və ya qismən də olsa sosial durumunun daha yaxşı olduğunu qəbul edir. Hətta İslam coğrafiyasındakı neqativ davranışlara qarşılıq nümunə göstərilir, məhz müsəlmanlar tərəfindən. Sadəcə bir məsələ var. Tanrının ancaq Şərqə, daha dəqiq desək İslam coğrafiyasına aid olması və Qərblə əlaqəsinin olmamasıdır, sanki. Bu, Qərbin ateist etiketlənməsinin təzahürüdür. Avropa deyən kimi, qeyri-ixtiyarı qarşı tərəf, qarşı komanda görürük sanki.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +21 (from 23 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

KASIBLIQ HAQQINDA

Kasıblıq haqqında bir şey demək üçün ona yanaşmamızı aydın etməliyik ilk öncə.

Kasıblıq maddidirmi, mənəvidirmi?
Kasıblıq taledirmi, sosial statusdurmu, iqtisadı formadırmı?

Mövzu çox dərin, fəlsəfi yönlərə sahibdir. İlk öncə qısa olaraq deyə bilərəm ki, kasıblıq ilk öncə zehniyyətlərdə, şüurda formalaşan bir şeydir. Kasıblıq həm maddı, həm mənəvi olur. Amma ən böyük fəsadları mənəvi kasıblıq törədir. Maddı kasıblığı ortaya çıxaran səbəbləri (süni ehtiyaclanma, lüsumsuz müqayisə və sosial status ehtirası) yaradan məhz mənəvi kasıblıqdır.
Mən bir sosial status olaraq yaxınlaşmaq istərdim məsələyə, qısa şəkildə. İlk öncə bu sualdan yola çıxaram:

– Kasıblıq fərdi, yoxsa ictimai təzahürdür?

Kasıblıq, müqayisədən doğan sosial statusdur.

Kasıblıq, müqayisədən doğan sosial statusdur.

Məncə məsələ burdadır. Çünki bu yöndən baxanda ehtiyacları ələ almış olacağıq. Axı kasıblıq ehtiyaclılıq üzərindıən formalaşan sosial statusdur.

Kimdir ehtiyaclı?
Ehtiyaclarımız nədir, necədir?
Təbii ehtiyaclarmı, süni ehtiyaclarmı?

Bax bu suallar məsələni izah etməmdə zehnimə yardımçı ola biləcək, mətn üçün süjet təşkil edəcək xüsuslardır. Fərd olaraq ehtiyaclarımıza baxsaq, maraqlı durum ortaya çıxır. Çünki insanın ehtiyacları çox minimumdur. Somalidə ac bir uşağa ağ vərəq verib ehtiyaclarını yaz desək, vərəqdə bir tikə çörək, su, cüzi geyim və uzaq başı bir neçə oyuncaq ola bilər. Amma bir zənginin övladı üçün bu sualın cavabı bir vərəqin iki üzünü dolduracaq qədərdir məncə, hələ orda nələrin yazıla biləcəyini demirəm. Demək ki, zəngin bildiyimizin daha çox ehtiyacları var. Xüsusi ehtiyaclar, süni ölçü dəyərləri var gündəmdə. Ümumi ehtiyaclarda isə insana cüzi şeylər də kifayət edər. Bu baxımdan insan zəngindir. Amma süni ehtiyaclar (toplumsal) ortaya çıxdıqca müqayisə formalaşır və kasıblıq kriteriyaları formalaşır. Kasıblıq sosial təzahür olaraq müqayisə fonunda qabaran bir anlayışdır məncə. Demək ki, ehtiyacları fərdin üzərindən götürərək incələsək, kasıblıq deyə bir statusun sosiallaşma fonunda ortaya çıxdığını görə bilərik. Əslində Kommunizm kimi sistemlərdə məhz müqayisəni aradan qaldırmaqla kasıblıq anlayışını yox etmək istəyirlər. Yəni ölkədə hamı eyni durumda olandan sonra kimin kasıb vəya varlı olması bəlli olarmı? Ya hər kəs kasıbdır, ya da hər kəs varlıdır. Hətta bunlar belə xarici göstəricilərlə müsqayisə olunduqda ortaya çıxan məsələdir.

Müəllif: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   4  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 16 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus