DİN VƏ PSİXOANALİZ

Xüsusi

freydFreydin “Die Zukunft einer İllusion” əsərində din mövzusunda ortaya qoyduğu fikir nədir?

Freydə görə din, insanın təbiət qüvvələrinə və öz içindəki qüvvələrə (intuisiya) qarşı çarəsizliyindən qaynaqlanmışdır. Və bəşəriyyətin inkişaf prosesinin ilk dövrlərinin bir məhsuludur. Bu dövrlərdə ağıllarını daxili və xarici güclərə qarşı özlərini qoruyacaq bir şəkildə istifadə edə bilməyən insanlar, bunları bəzi qarşı güclərlə tarazlamağa çalışmışlar. Yəni ağıl vasitəsi ilə qavranılmayan qüvvələrə suveren olmağı təmin edəcək ya da onları basdırmağa yarayacaq bir sıra romantik üsullar və mexanizmlər formalaşdırmışlar. Freyd bunun qaynağının uşaqlıq dövrü təəssüratları olduğunu önə çəkir.
Təhlükəli, nəzarət edilə bilməyən və başa düşülməsi mümkün olmayan qüvvələr qarşısında insan, xatirələrində bir geriyə qaçış edər və uşaqlıqdakı, ata tərəfindən qorunmaq duyğusuna sığınır. Ata uşağın gözündə müdrikliyin, düşüncənin və gücün simvoludur. Sevgisini və qorunmasını təmin edə bilmək üçün də, əmr və qadağalarına itaət tələb olunur.
Bu formasıyla din, Freydə görə bir uşaqlıq təcrübəsinin yenilənməsidir. İnsan özünü təhdid edən təhlükələrə uşaqlığında etdiyi kimi eyni üsulla reaksiya verir. Öz etibarsızlığını məğlub edə bilmək üçün, özünü çaşdıran və qorxudan, amma eyni zamanda da qoruyan atasına təslim olur. Freyd dini, uşaqlardakı təqib edilmə fobiyasına bənzəyən nevrozlarla qarşılaşdırır. Ona görə din, uşaqlıq nevrozlarına bənzər səbəblərdən yaranan kollektiv bir nevrozdur.
Freydin dinin psixoloji köklərini araşdırması, insanların bir Tanrının varlığı düşüncəsinə necə çatdıqlarını göstərmək üçündür. Bu nəticənin ortaya qoyulması ilə, yəni bəzi psixoloji köklərə enməklə iş bitməz. Freyd dini düşüncələrin bəzi illyuziyalara söykəndiyini və beləliklə də bunların gerçək xarici olduqlarını sübut etmək iddiasındadır.

Freyd daha sonra dinin illyuzonist (xəyala söykənən) xarakterini göstərmək cəhdini da aşaraq, dini bir təhlükə olaraq şərh edir. Freyd üçün din bir təhlükədir, çünki, tarix boyunca özünə bağladığı bir sıra mənfi təşkilatların cəmiyyət içində formalaşmasını təmin edir. İnsanlara bir xəyala inanmağı öyrədir. Daha da pisi, tənqidçi düşüncənin qarşısını alır, beləliklə də zəkanın korlaşdırılmasına yol açır.  Freydin analitik işində ortaya qoymaq istədiyi şey, tənqidçi düşüncənin qadağan olunmasının müəyyən bir nöqtədə digər sahələrdəki tənqidi qabiliyyətlərin də zəifləməsinə yol açmasıdır. Beləliklə bu qadağaların ağlın gücünə maneə törədəcəyini də irəli sürər.
Freydin dinə qarşı yönəltdiyi digər önəmli tənqid, dinin əxlaqı çox şübhəli bir təmələ oturtmasıdır. Əgər əxlaqi qaydaların etibarlılığı, bu qaydaların Allahın əmri olmasına bağlıdırsa, əxlaqın gələcəkdəki varlığı ya da yoxluğu Tanrıya olan inanca uyğun olaraq dəyişəcək. Və Freyd dinin bir dağıtma, bir çöküntü, geriləmə içində olduğunu görürdü. Əgər din ilə əxlaqın bir-birlərinə olan bağlılığı qoparılmasa, gələcəkdə insanların bütün dəyər mühakimələri təhlükəyə düşəcəkdir.
Freydin dinin təhlükəyə yaradacağından  qorxduğu idealları və dəyər mühakimələri da beləliklə gün işığına çıxmış olurdu. Ağıl, insanlığın ağrılarının azaldılması və ənənəvi əxlaq. Freydin tənqidlərinə razılaşmaya bilərsiz. Çünki o, inandığı idealın nə olduğunu açıq-aşkar söyləmişdir. İnsan sevgisi, həqiqi azadlıq. Əhəmiyyətli olan Freydin bu əsas inanclarını qavramaq və bunlara qatılmaqdır.

azadlıq ağılAzadlıq və ağıl, Freydə görə, dəyişməli olaraq bir-birləriylə bağlıdırlar. İnsan ənənvi bir Tanrı illyuziyasından imtina etdiy anda, kainatdakı yalnızlığının və anlamsızlığının şüuruna varır. Ata evini tərk etmiş bir uşaq kimi, qəmli və çaşmış şəkildə ortada qalır. Məhz bu xəstəlikli və sadə fikrin aşılması, insan mərkəzli təkamülün ən əhəmiyyətli məqsədidir.
İnsan özünü, acı da olsa həqiqəti tam olaraq görə biləcək və qəbul edəcək şəkildə inkişaf etdirmək məcburiyyətindədir. Öz gücündən başqa güvənəcək heç bir şeyi olmadığına inansa, o güclərini doğru və yerində istifadə etməyi öyrənəcək. Özünü təhdid edən və qoruyan bir avtoritetin şüuraltı təzyiqindən qurtulan azad insan, ağlının gücünü istifadə edib, dünyanı və onun üzərindəki öz yerini, vəzifəsini qavraya bilər. Öz başımıza düşünməyə cəsarət edə bilmənin tək yolu, özümüzü yetkin olaraq ələ almaq və müəyyən bir nüfuzdan qorxan, ona bağlı bir uşaq kimi davranmaqdan imtina etməkdir.

Mənbə: tanrivarmi.blogspot.com; Erix Fromm: Psixoanaliz və Din
Hazırladı: Vüsaləddin Rüstəmov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +6 (from 8 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

GÜLMƏK HAQQINDA FƏLSƏFƏ

Xüsusi

gülüş haqqında

Polşalı şair, yazıçı, filosof Stanislav Leç belə deyir, “meymun güləndən sonra, güzgüdə insanın doğulduğunu gördü”. Bu fikir təsadüfi deyil, çünki bir tərəfdən baxsaq, gülmək fenomeni bir növ anlamanın, məntiqi zəncirin göstəricisidir. Və yaxud məntiqi fikrin bir nöqtədə qırılmasıdır, amma bir şərtlə ki, bu zəncir əvvəldən mövcud olmuş olsun. Biz zarafat sözcüyünü gülməklə paralel də apara bilərik. Çünki, fəlsəfədə səbəb ya nəticədir, ya da nəticəyə qədər ki, hələ çözülməyən təkandır. Bəs, uşağa edilən “qukku” zarafatı ilə başlayan bu gülmənin sonrakı yetkin yaşlarında baş tutacaq  ciddi oyunu nəyi göstərir? Gülmək haqqında qısa fikirlərə, açar nəticələrə göz ataq. Hər zamanmı gülmək bizim üçün xeyirlidir, yoxsa o “yalançı” xoşbəxtliyə gedən keyidici bir yoldur. Buna bir neçə misal ilə göz ataq:

Ziqmund Freydə və bəzi psixoanalitiklərə görə gülmək ürəyin anesteziyasıdır. Qorxuları dondurmağın bir yoludur, çarəsidir. Duyğuların və ona qarşı olan ağlın reaksiyasıdır. Gülməyə cığır açan zarafat isə keçicidir və hansı mədəniyyətdən götürülübsə, oranın kult açarını, kodunu daşıyır və bir növ “yoluxucu”dur.

Henri Berqsona görə insan bu səbəblərə görə gülər:
1) müşahidə edən tamaşada özünün pis tərəfini görərsə və ya hər hansı formasını tanıyarsa. Bu çaşqınlığı gülməklə iqnor edər.
2) ağlagəlməz hadisə baş verərsə. Məsələn, bir nəfər xəbərdarlıq edib, hər kəsə yıxılacağını öncədən agah etsə, bu gülməli deyil. Lakin gözlənilmədən şülküt olsa, bu gülməlidir.
3) söyüşlə, bəzi sözcüklərlə manevrlər edilsə. Çünki qəlibdən kənardır və qorxuludur.

İslam dininə görə çox gülmək qəlbi öldürür. Çünki dünyaya tam bağlanmağın və ölümdən, axirətdən uzaqlaşmağın əlamətidir. Təbəssüm etmək isə sədəqə kimi qiymətləndirilir.

Eugen Finkə, Yohan Heyqzinqaya görə insan o zaman gülər ki, qarşına çıxan şeyə məna verməkdə çətinlik çəkər. Beynindəki kombinasiyalar hadisəyə ad qoya bilməz. O zaman gülməklə hadisənin uclarını kütləşdirər.

gülüş-zarafatAristotelin tələbələrindən biri qeyd edir ki, insan doğuluşundan 40 gündən sonra təbəssüm edər. Belə deyək, ilk “söhbəti tutanda”. Lakin sonrakı çox gülmələr “söhbət”i unutdurar. Və uşaqlıq canlılığı bloklayar.

Psixoanalitika, fəlsəfə, din, kultrologiya ustaları deyir ki, çox hırıldamaq, lağ-lağa etmək cana ziyandır. Amma təbəssüm və xoşgörülük gözü bağlamaz. Təbii ki, alternativ fikirlər də var. Pənco-pənco gülməyin tərəfdarlarına və digər palçıqlara da salam olsun.

Müəllif: Firudin Həsənov

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 9 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus

İRQÇİLİK

Şübhəsiz ki, insanlıq tarixinə ən çox təsir göstərən elm adamlarından biri də Çarlz Darvindir. Nəzəriyyəsini ortaya atdığı ilk gündən bu yana fikirləri müxtəlif istiqamətlərdə tətbiq olunmağa başlandı. Bundan həm müxtəlif elmi proqramlarda, həm də müxtəlif sosial-iqtisadi cərəyanlarda istifadə olundu. XX əsr dünya tarixində önəmli rol oynamış Faşizm, eləcə də Kommunizm onun canlıların təkamülü ilə bağlı fikirlərindən açıq-aşkar təsirlənmişdi. Bu təsiri məşhur psixoanalist Ziqmund Freyd belə açıqlayırdı:
– Tarix boyu insanlıq elmdən gələn zərbələrlə iki dəfə özünə qarşı olan böyük məhəbbətin sarsılmasının acısını çəkmişdir. Birincisi, Yer kürəsinin Kainatın mərkəzində olmadığını, sonsuz böyük sistemin içində kiçik bir nöqtə olduğunu anladıqda, ikincisi isə, bioloji araşdırmalar xüsusi yaradılmışlıq fikrini onun əlindən alıb, soy-kökünü heyvanlar aləminə aparıb çıxardığı zaman baş vermişdi.

Darvinin Təkamül təliminə görə güclülər deyil, ətraf mühitə daha çox uyğunlaşa bilənlər həyatda qalır. İstənilən canlı ətraf mühiti özünün daha yaxşı yaşaya biləcəyi hala salmağa çalışır. İnsan isə bu xüsusiyyətinin daha güclü inkişaf etməsinə görə digər bütün canlılardan fərqlənir. Sırf bu xüsusiyyətinə görə insan sivilizasiyası təbiətin ona verə biləcəyindən daha çoxunu əldə etməyi bacarır. Təbiətin ona qədər mövcud olan qanunlarını dəyişir. Yaşamaq uğrunda mübarizəni fərqli səviyyələrə daşıyır. Mübarizə öz şəklini dəyişir. Qida sənayesinin, səhiyyənin güclü inkişafı təkcə uyğunlaşa bilənlərin deyil, eyni zamanda uyğunlaşa bilməyənlərin də həyatda qalmasına yardım edir. İstər irqçilik, istərsə də sosial darvinizm yanlış düşüncə tərzidir və bunların yaranmasında Darvinin heç bir rolu olmamışdır.

irqçilik

İrqçilik bütünlüklə elmə zidd nəzəriyyə olub, bir irqin digərindən üstünlüyünü göstərir. İrqçilər irqləri ayrı-ayrı növ hesab edərək, onların müxtəlif mənşəli olmasını göstərirlər. Onlara görə avropoid irqi- kromanyonlardan, neqroid- pitekantroplardan, monqoloid isə sinantroplardan başlanğıc götürmüşdür. Lakin bütün irqlərdən olan insanlarda kəllənin, beynin, əllərin, pəncənin eyni quruluşda olması, oxşar qan qrupları, sərbəst çarpazlaşaraq döllü nəsil vermələri onların bir növə- Homo sapiens növünə mənsub olduqlarını göstərir.

İrqçiliyi sosial darvinizm kimi digər bir nəzəriyyə də təbliğ edir. Sosial darvinistlərə görə insan cəmiyyətində də yaşamaq uğrunda mübarizə və təbii seçmənin qanunları təsir göstərir və bioloji cəhətdən daha qiymətli, daha fərasətli insanlar seçilirlər. Nəticədə cəmiyyətdə sosial bərabərsizlik və cəmiyyətin təbəqələşməsi yaranır. Bu təbii seçmənin təsirinə məruz qalmış insanların bioloji cəhətdən bərabərsizliyinin nəticəsidir.

Hazırladı: Murad Xəlilli

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +9 (from 13 votes)

Murad Xəlilli

Fitret.az yazarı. Həkim.

 
Facebook

DOSTOYEVSKİ-“GÜLMƏLİ ADAMIN RÖYASI”

dostoyevskiFyodor Mixayloviç Dostoyevski- rus yazıçı, dünya ədəbiyyatının ən böyük yazıçılarından biri. Uşaqlığını sərxoş ata və xəstə anasının yanında keçirən Dostoyevski, anasının ölümündən sonra Peterburqdakı Mühəndis Məktəbinə girdi. Atasının ölümünü burada xəbər aldı. Məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra İstehkam Müdirliyinə girdi. Bir il sonra istefa verərək buradan ayrıldı. Ordudan ayrıldıqdan sonra ədəbiyyata yönələn Dostoyevskinin ilk romanı Bədbəxt insanlar, 1846-cı ildə nümayiş olundu. Bu əsərinin ardından yazdığı kitablarla gözlədiyi müvəffəqiyyətə çata bilməyən Dostoyevskinin ümidi qırıldı və siyasətlə maraqlanmağa başladı. Dünya ədəbiyyatına ən çox təsir edən və ən çox oxunan yazıçılardan biri olan Dostoyevskinin əsərləri bir çox 20-ci əsr yazıçılarının fikirlərinə dərindən təsir etdi.

Dostoyevskinin əsərləri Ceyms Coys, Virciniya Vulf, Fridrix Nitsşe, Ernest Heminquey, Knut Hamsun, Lüdviq Vitgenşteyn, Alberto Moravia, Aleksandr Soljenitsın, Çarlz Bukovski, Marsel Prust, Ayn Rand, Ziqmund Freyd, Frans Kafka, Orxan Pamuk  Lev Tolstoy kimi bir çox yazıçıların əsərlərinə işıq tutdu. Fridrix Nitsşe deyirdi: “O mənim psixianaliz haqqında bir şeylər öyrəndiyim yeganə insandır. O mənim həyatımın ən böyük sevincidr.”

 KİTABDAN SEÇMƏLƏR: 

“Günah etməyə əvvəlcə zarafatlarla, oynaşmalarla; eşq oyunlarıyla başladılar… Adətən sürətlə yayılan atom molekulları kimi günah qəlblərinin, mənliklərinin dərinliklərinə qədər işlədi. Yalan, şəhvəti; şəhvət, qısqanclığı; qısqanclıq isə, pisliyi təşviq etdi… Və ilk qan töküldü. Qan, yanında qorxunu gətirdi. Dağılmağa və qütbləşməyə başladılar. Qütbləşmə, qarşılıqlı etirafları və ittihamları doğurdu. Utanma duyğusunu daddılar, utanmağı iffət sandılar. Şanı və şöhrəti kəşf etdilər. Hər toplum özünə, onu bir digərindən üstün qılan və onu digərlərindən ayıran simvollar tapdı. Təbiətə və canlılara hücum çəkdilər. Heyvanlar onları tərk etdilər, uzaqlara qaçıb dağlara, meşələrin dərinliklərində gizləndilər. Bir-biriləriylə və təbiətlə düşmən oldular.

Gah ayrılmaq üçün, gah birləşmək üçün; onun ya da bunun üçün bir-biriləriylə prinsipə döyüşdülər. Döyüşdükcə bir-birilərindən daha çox qopdular. Dilləri, ənənələri başqalaşdı; bir-birilərini anlamaz oldular. Kədəri öyrəndilər, fəqət kədərlənməyi və əzab çəkməyi lütf saydılar… Həqiqətə çatmağın ancaq və ancaq əzab çəkməklə mümkün ola biləcəyini düşündülər. Öncə xəstəliyi, ardından şəfasını tapdılar. Öncə düşmənliyi yaratdılar, ardından qardaşlığın və insani dəyərlərin yaxşı bir müdafiəçisi oldular. Günah, yanında ədaləti və qanunları gətirdi; ədalət isə gilyotini* ! ”

*Gilyotin=Qədimdə edam məhkumlarının başlarını gövdələrindən ayırmaq üçün istifadə edilən cihaz.

Hazırladı: Tural Osman

Beyenmeler
0   2  
VN:F [1.9.16_1159]
Rating: +14 (from 14 votes)

Vüsaləddin Rüstəmov

Fitret.az idarəçisi. Mühəndis. Fikir və düşüncə yazıçısı.

- Sayt ünvanı

 
TwitterFacebookGoogle Plus